આજે આપણને છાપેલું લખાણ વાંચવાની એવી ટેવ પડી ગઈ છે કે આપણે ત્યાં મુદ્રણ આવ્યું તે પહેલાંની સ્થિતિની કલ્પના કરવાનું પણ આજે આપણે માટે મુશ્કેલ છે. પણ ૧૭૯૭ પહેલાં ગુજરાતી મુદ્રણની સગવડ જ નહોતી. એટલું જ નહીં, ૧૭૯૭માં ગુજરાતી મુદ્રણની શરૂઆત થઈ તે પણ આજના ગુજરાત રાજ્યમાં આવેલા કોઈ સ્થળે નહીં. એ વખતે ગુજરાતીભાષી, મરાઠીભાષી અને બીજા કેટલાક પ્રદેશોનો સમાવેશ મુંબઈ ઇલાકામાં થતો હતો અને બોમ્બે પ્રેસિડન્સી તરીકે ઓળખાતા આ ઇલાકાનું પાટનગર હતું બોમ્બે, આજનું મુંબઈ.

ત્યાં ૧૭૯૨માં બોમ્બે કુરિયર નામનું અંગ્રેજી અખબાર શરૂ થયું. એ બોમ્બે કુરિયરના ૧૭૯૭ના જાન્યુઆરી ૨૯ના અંકમાં પહેલીવાર ગુજરાતીમાં લખાયેલો મજકૂર મુદ્રિત રૂપે પ્રગટ થયો. એ લખાણ હતું એક સરકારી જાહેર ખબરનું. આ લખાણ છાપવા માટેનાં ગુજરાતી બીબાં બનાવ્યાં હતાં બહેરામજી છાપગરે. ૧૭૫૪ના અરસામાં સુરતમાં તેમનો જન્મ. ૧૭૯૦માં મુંબઈ આવી લુક ઍશબર્નરના બોમ્બે કુરિયરના પ્રેસમાં કમ્પોઝિટર તરીકે જોડાયા. એમણે આ પહેલો ગુજરાતી મજકૂર છાપવા માટેનાં બીબાં બનાવ્યાં. આ પહેલા મુદ્રિત લખાણમાં ગુજરાતી અક્ષરો પર હિંદી – મરાઠીની જેમ શિરોરેખા જોવા મળે છે પણ એ જ વર્ષના જુલાઈ ૨૨ના અંકમાં છપાયેલી બીજી એક સરકારી જાહેર ખબરમાં અક્ષરો પરની શિરોરેખા દૂર થયેલી જોવા મળે છે. આગલી જાહેર ખબર કરતાં આ બીજી જાહેર ખબરમાં વપરાયેલાં બીબાંના અક્ષરો વધુ સુડોળ બન્યા છે. શિરોરેખા વગરના આ અક્ષરો મહાજન લિપિ તરીકે ઓળખાયા અને ત્યારથી આજ સુધી ગુજરાતી મુદ્રણ માટે આ લિપિ જ વાપરવામાં આવે છે.

અલબત્ત, વખત જતાં તેમાં કેટલાક ફેરફાર થયા છે. ગુજરાતી અક્ષરોનાં આ પહેલ વહેલાં બીબાં બહેરામજી છાપગરે જ બનાવેલાં એમ ખાતરીપૂર્વક કઇ રીતે કહી શકાય ? ૧૮૦૪ના માર્ચની પાંચમી તારીખે બહેરામજીનું અવસાન થયું ત્યારે જે મૃત્યુનોંધ છપાયેલી તે પારસી પ્રકાશ (પુસ્તક ૧, પાનું ૯૭) આ પ્રમાણે હતી.: “બહેરામજી જીજીભાઈ છાપગર. ઉંમર વરસ ૫૦. એવણ સુરતથી ઇ.સ. ૧૭૯૦ને આશરે શેઠ નસરવાનજી જમશેદજી દાંતારાની સાથે મુંબઈ આવ્યા હતા અને અત્તરેનું બોમ્બે કુરિયર પતર કે જે મિ. લુક ઍશબરનરની માલિકીમાં હતું તેમાં કમ્પોઝિટર તરીકે રહયા હતા. મિ.ઍશબરનરે એવણ પાસે ગુજરાતી બીબાં પણ મુંબઈમાં ઓટાવ્યાં હતાં. આથી પારસીઓમાં પહેલવહેલા અંગ્રેજી કંપોઝિટર તથા ગુજરાતી બીંબા ઓટનાર તરીકે એવણ જણાયેલા છે.” (ભાષા જોડણી મૂળ પ્રમાણે)

મુંબઈના જે બોમ્બે કુરિયર પ્રેસમાં ૧૭૯૭માં પહેલીવાર ગુજરાતી મજકૂર છપાયો તે જ પ્રેસમાં છપાઈને ૧૮૦૮માં પહેલુંવહેલું ગુજરાતી પુસ્તક બહાર પડયું. એ પુસ્તકનું લાંબુલચક નામ હતું : ‘ઇલસ્ટ્રેશન્સ ઑફ ધ ગ્રામેટિકલ પાર્ટસ ઑફ ધ ગુજરાતી મરહટ્ટ એન્ડ ઇંગ્લિશ લેંગ્વેજિસ.’ નામ જ સૂચવે છે તેમ આ પુસ્તક ત્રિભાષી હતું. આ પુસ્તકમાં ગુજરાતી મજકૂર છાપવા માટે જે બીબાં વપરાયાં છે તે બહેરામજીએ બનાવેલાં તે જ બીબાં હોય તેમ અક્ષરો સરખાવી જોતાં લાગે છે. અલબત્ત, બહેરામજીનું તો ૧૮૦૪માં અવસાન થયેલું. એટલે આ પુસ્તકનો ગુજરાતી મજકૂર તેમણે કમ્પોઝ કર્યો ન હોય. આ પુસ્તક તે મુંબઈમાં છપાયેલું પહેલું મરાઠી પુસ્તક પણ છે. તેના લેખક હતા એક અંગ્રેજ ડૉ.રોબર્ટ ડ્રમન્ડ. વ્યવસાયે સરકારી સર્જન. આજની એશિયાટિક સોસાયટી ઑફ મુંબઈની પુરોગામી સંસ્થા લિટરરી સોસાયટી ઑફ બોમ્બેની ૧૮૦૪ના નવેમ્બરની ૨૬મીએ સ્થાપના થઈ ત્યારના તેના સ્થાપકોમાંના એક હતા ડૉ. ડ્રમન્ડ. આ પુસ્તક પ્રગટ થયું તે પછીના વર્ષે તેઓ સ્વદેશ જવા મુંબઈથી રવાના થયા. પણ તેમનું વહાણ અધવચ્ચે ડૂબી જતાં ૧૮૦૯ના માર્ચની ૧૪મી તારીખે ‘લોસ્ટ એટ સી’ એવી નોંધ સાથે બોમ્બે આર્મીના નોકરિયાતોની યાદીમાંથી તેમનું નામ દૂર કરવામાં આવ્યું.

(વધુ હવે પછી ક્યારેક)

સૌજન્ય : ‘ફ્લેશબેક’, દીપક મહેતા સંપાદિત ‘અક્ષરની અારાધના’, “ગુજરાતમિત્ર”, 14 જુલાઈ 2014

Hindutva is a historic and possibly doomed attempt to change everything about Hinduism that makes it what it is — its ability to accommodate mind-boggling diversity, its avoidance of strict definitions and boundaries, its amorphous, heterogeneous, tolerant and fluid character

The 2014 national election, resulting in a decisive victory for the Hindu nationalist Bharatiya Janata Party (BJP), seems to have thrown the Indian commentariat into ideological disarray. Intellectuals and opinion-makers who have professed particular beliefs and held certain positions for the longest time, appear now to be changing their views. This began happening during the campaign, continued through the election, and has become routine in the new dispensation.

Larger changes in the media, in institutions of research and higher education, and the electoral rout of the Congress and Left parties add to the general climate of confusion and mistrust. Each day it appears that one more person whose voice carries weight comes out to endorse Narendra Modi’s regime. Criticism is replaced with qualified support, while in some cases the reverse is true — heartfelt enthusiasm is replaced with bitter condemnation of the Prime Minister and his team. Nobody knows any more who is with us and who is with them; who is on the left and who is on the right.

Fading secular opinion

In an earlier piece in The Hindu (April 9, 2014), I had suggested that the “euphemistic contract” leading some commentators to pass over Mr. Modi’s Hindutva agenda and turn a blind eye to his complicity in the violence of Gujarat 2002 needed to be broken if there was to be some chance of curbing or defeating the BJP at the hustings. Others argued that his veiled and explicit stances against minorities worked in his favour, and increased his popularity rather than damaging his image. Whatever the case, his party won the majority of seats and he was able to form the government.

Mr. Modi has begun appointing individuals who are adherents or sympathisers of the hardline Hindu fundamentalist Rashtriya Swayamsevak Sangh (RSS) to serve as ministers and as heads of cultural and educational institutions. He has shown little interest in the services of former secularists, liberals and feminists who had indicated their willingness, even eagerness, to work with him once he took office. The fact that neither the Congress nor the Left seem any longer to be conversant with or proud of the left-liberal political traditions that dominated Indian politics since independence, drives the final nail into the coffin of secular opinion.

A face-off between majoritarians and egalitarians, between the Sangh Parivar and secular-liberal parties, has been a long time coming. This election may have turned the tide, but the build-up began close to a century ago. The RSS was founded in 1925. The Bharatiya Jana Sangh was founded in 1952. The BJP was founded in 1980. Considerable gains were made by the Hindu Right during the Ram Janambhoomi movement, climaxing in the demolition of the Babri Masjid at Ayodhya in December 1992 and nationwide Hindu-Muslim rioting.

The National Democratic Alliance, headed by the BJP, had its first substantial stint in government from 1998 to 2004. Seen in this chronology, Hindu nationalism punctuates the entire 20th century at intervals of 20-30 years, but it is never able to decisively transform the mindset of most Indians. Even today, when the BJP polled 31 per cent of votes cast, it is not clear whether it is the party's Hindutva face or its face of economic growth that appealed to voters.

The problem with Hindutva

The problem with Hindutva, which has impeded its capture of the average Hindu’s political and cultural imagination, is that it is the outcome not so much of hatred for others, especially Muslims, but rather of Hindu self-hate. It’s a historic and possibly doomed attempt to change everything about Hinduism that makes it what it is — its ability to accommodate mind-boggling diversity, its avoidance of strict definitions and boundaries, its amorphous, heterogeneous, tolerant and fluid character.

Hindutva wants to “Semitize” Hinduism, giving it a god, a book, a revelation, a prophet, an ecclesiastical order, a pontiff, a race, a language, a country (or a holy land), a history, a canon, doctrinal stability and missionary zeal. It’s an attempt to standardise, essentialise, codify and systematise a vast universe of incommensurate beliefs, practices, rituals, theologies and narratives — to render Hinduism modern and modular.

Vinayak Savarkar’s manifesto for Hindu nationalism, Hindutva (1923, 1928), was conceived and written over several years of solitary confinement and hard labour in British jails on the Andaman islands and in coastal Maharashtra — Savarkar was sentenced to two consecutive life-terms for anti-government activities. His sentence was later commuted but the trauma never left him. Hindutva opens with its most definitive claim: “A Hindu means a person who regards this land of Bharatvarsha, from the Indus to the seas, as his Fatherland as well as his Holy Land, that is, the cradle of his religion.” Savarkar wants to imbue Hinduism with all the qualities it lacks — and thus his coinage, Hindutva. A true Hindu, in his estimation, has in him something better than and apart from mere Hindu-ism — he has Hindu-ness.

"A face-off between majoritarians and egalitarians, between the Sangh Parivar and secular-liberal parties, has been a long time coming. This election may have turned the tide, but the build-up began close to a century ago"

In order to possess Hindutva, a man (because Hindu nationalists tend to think in rigidly gendered, masculinist and patriarchal terms) must regard India as his “fatherland” (the land of his ancestors, pitr-bhumi) and his “holy land” (the land where he accumulates the fruits of good karma, punya-bhumi); he must be attached to this land, this territorial expanse called “Bharat” through the fact of his birth there, through ties of blood to his family, his forefathers, his race of fellow-Hindus, and moreover through a love for Hindu “civilization” (sanskriti) “as represented in a common history, common heroes, a common literature, a common art, a common law and a common jurisprudence, common fairs and festivals, rites and rituals, ceremonies and sacraments.” His insistence on what is “common” between the innumerable “Hindu” cultures of the subcontinent comes precisely from the impossibility of stating where exactly lies this commonality, so fervently desired by Savarkar.

If Hinduism is centrifugal, Hindutva is centripetal. Savarkar responded to the demands and pressures of modern nationalism — he was not only disinterested in, but perhaps even averse to, the religious life of millions of Hindus. It’s interesting and entirely reasonable that Savarkar was a thorough atheist. For him, being a Hindu was a political identity, not an identity based on religion. Even Muslims, Christians, Sikhs and Buddhists, so long as they are born and raised in India, and follow the Indian way of life, are thus de facto “Hindus.” Hindutva is a pure construct, a completely empty envelope that Savarkar creates from his own mind as he spends decades locked away, utterly segregated from the shared collective life of his fellow-Indians.

Gandhi vs Savarkar

Mohandas Gandhi’s vision for the future was swaraj or self-rule, where the “self” was at once each individual struggling to master inner demons, and a vast aggregation of millions in search of India’s independence from British rule. Gandhi himself was deeply religious, but he never defined the “self” of “self-rule,” the swa- of swaraj, as Hindu, Muslim or even Indian. It was Gandhi’s quest for the self and for its sovereignty that carried the day, creating the decades-long struggle which eventually liberated India. Savarkar became president of the Hindu Mahasabha — the precursor to the BJP — in 1937, firmly opposing Gandhi’s non-violence, his “Quit India” movement, the rise of the Muslim League and the creation of Pakistan through Partition.

When Savarkar’s acolyte Nathuram Godse shot at Gandhi on January 30, 1948, at the Mahatma’s daily public prayer meeting, ironically, Gandhi’s dying words were those of a devout Hindu: “Hey Rama!” In the wake of the Mahatma's assassination, Savarkar had to retreat from public view for the remainder of his life. He was regarded with intense dislike, suspicion and contempt by Nehru and other leaders who constituted the top echelons of the Congress administration. Nobody from the Maharashtra government attended his funeral in February 1966.

Today, for the first time the RSS can dream of a restitution of Savarkar in the modern national pantheon. The question is, have decades of official secularism made Indians, more than 80 per cent of whom are Hindu, receptive or hostile to the father of the Hindu Right? Can ordinary Hindus look upon him with a fresh perspective, or has history left him behind in the dust?

Recently, I was startled to see in the Central Hall of Parliament a portrait of Savarkar staring at Gandhi’s portrait directly across the length of the room, symbolising a foundational antagonism written into the very genealogy of our nation-state. It is Hind Swaraj pitted against Hindu Rashtra. Indian intellectuals, understandably feeling bruised and buffeted by enormous political changes, would do well to remember that the roots of their present ideological conflicts go back to the beginnings of organised nationalist politics, and that questions of ideology are unlikely to be settled in a hurry.

(Ananya Vajpeyi is the author of Righteous Republic: The Political Foundations of Modern India, HUP, 2012. E-mail: vajpeyi@csds.in)

courtesy : “The Hindu”, July 12, 2014

http://www.thehindu.com/opinion/lead/hind-swaraj-vs-hindu-rashtra/article6201620.ece

Complete online Hind Swaraj :


http://www.mkgandhi.org/swarajya/coverpage.htm

https://archive.org/details/hindswarajorindi00ganduoft

એક હતો પોપટ. પોપટ બહુ જ ભલો ને ડાહ્યો હતો.

એક દિવસ પોપટને એની મા કહે – ભાઈ, કમાવા જા ને !

પોપટ તો ‘ઠીક’ કહી કમાવા ચાલ્યો. ચાલતાં ચાલતાં ખૂબ દૂર ગયો ત્યાં એક મોટું સરોવર આવ્યું. સરોવરની પાળે એક મજાનો આંબો હતો. તેના ઉપર પોપટ બેઠો.

આંબે કાચી અને પાકી ઘણી બધી કેરીઓ આવેલી. પોપટ કેરીઓ ખાય, આંબાડાળે હીંચકે ને ટહૂકા કરે. ત્યાંથી એક ગાયોનો ગોવાળ નીકળ્યો. પોપટ ગાયોના ગોવાળને કહે –

એ ભાઈ ગાયોના ગોવાળ, ગાયોના ગોવાળ ! મારી માને એટલું કહેજે 

પોપટ ભૂખ્યો નથી 
પોપટ તરસ્યો નથી
પોપટ આંબાની ડાળ 
પોપટ સરોવરની પાળ
પોપટ કાચી કેરી ખાય 
પોપટ પાકી કેરી ખાય
પોપટ ટહૂકા કરે

ગોવાળ કહે – બાપુ ! આ ગાયો રેઢી મૂકીને હું તે તારી બાને કહેવા ક્યાં જાઉં ? તારે જોઈતી હોય તો આમાંથી એક સારી મજાની ગાય લઈ લે. પોપટે તો એક ગાય લીધી ને આંબાના થડે બાંધી દીધી.

થોડીક વાર થઈ ત્યાં તો ત્યાંથી ભેંશોનો ગોવાળ નીકળ્યો. પોપટ ભેંશોના ગોવાળને કહે –

એ ભાઈ ભેંશોના ગોવાળ, ભાઈ ભેંશોના ગોવાળ ! મારી માને એટલું કહેજે

પોપટ ભૂખ્યો નથી 
પોપટ તરસ્યો નથી
પોપટ આંબાની ડાળ 
પોપટ સરોવરની પાળ
પોપટ કાચી કેરી ખાય 
પોપટ પાકી કેરી ખાય
પોપટ ટહૂકા કરે

ભેંશોનો ગોવાળ કહે – બાપુ ! મારાથી તો કહેવા નહિ જવાય. તારે જોઈએ તો આમાંથી એક પાડિયાળી ભેંશ લઈ લે. પોપટે તો એક સારી મજાની ભેંશ લીધી ને આંબાના થડે બાંધી.

થોડીક વાર થઈ તો ત્યાંથી બકરાંનો ગોવાળ નીકળ્યો. પોપટ બકરાંના ગોવાળને કહે –

એ ભાઈ બકરાંના ગોવાળ, બકરાંના ગોવાળ ! મારી માને એટલું કહેજે

પોપટ ભૂખ્યો નથી 
પોપટ તરસ્યો નથી
પોપટ આંબાની ડાળ 
પોપટ સરોવરની પાળ
પોપટ કાચી કેરી ખાય 
પોપટ પાકી કેરી ખાય
પોપટ ટહૂકા કર

બકરાંનો ગોવાળ કહે – અરે બાપુ ! આ બકરાં રેઢા મૂકીને મારાથી તારી માને કહેવા નહિ જવાય. તારે જોઈએ તો બે-ચાર બકરાં લઈ લે. પોપટે તો બે-ચાર રૂપાળાં બકરાં લઈ લીધાં ને આંબાના થડે બાંધી દીધાં.

વળી ત્યાંથી ઘેટાંનો ગોવાળ નીકળ્યો. ઘેટાંના ગોવાળે પોપટને ચાર-પાંચ ઘેટાં આપ્યા.

પછી તો ત્યાંથી ઘોડાનો ગોવાળ, હાથીનો ગોવાળ અને સાંઢિયાનો ગોવાળ એક પછી એક નીકળ્યા. ઘોડાના ગોવાળે પોપટને એક ઘોડો આપ્યો. હાથીના ગોવાળે પોપટને એક હાથી આપ્યો. સાંઢિયાના ગોવાળે પોપટને એક સાંઢિયો આપ્યો.

પછી પોપટ તો ગાય, ભેંશ, બકરાં, ઘેટાં, ઘોડો, હાથી ને સાંઢિયો બધાંયને લઈને એક મોટા શહેરમાં આવ્યો. બધાંયને વેચી નાખ્યા એટલે એને તો ઘણાં બધા રૂપિયા મળ્યા. થોડાક રૂપિયાનું એણે સોનુ-રૂપું લીધું ને તેના ઘરેણાં ઘડાવ્યાં.

પછી એણે ઘરેણાં નાકમાં, કાનમાં ને ચાંચમાં પહેર્યા; બીજા રૂપિયાને પાંખમાં અને ચાંચમાં ભર્યા. પછી પોપટભાઈ ઘર ભણી ચાલ્યા. આવતાં આવતાં મોડી રાત થઈ ગઈ. ઘરનાં બધાં ઊંઘી ગયાં હતાં. પોપટે તો સાંકળ ખખડાવી માને સાદ કરીને કહ્યું –

મા, મા ! 
બારણાં ઉઘાડો
પાથરણાં પથરાવો 
ઢોલીડા ઢળાવો
શરણાઈઓ વગડાવો 
પોપટભાઈ પાંખ ખંખેરે.

મા બિચારી આખો દિવસ ઘરનું કામ કરી કરીને ખૂબ થાકી ગઈ હતી. કોણ આવ્યું છે તે એને બરાબર સમજાયું નહિ. એને થયું અત્યારે કોઈ ચોરબોર આવ્યો હશે ને ખોટું ખોટું બોલતો હશે. એણે તો બારણાં ઉઘાડ્યાં નહિ. પછી પોપટ કાકીને ઘેર ગયો. કાકીને ઘેર જઈને કહે –

કાકી, કાકી ! 
બારણાં ઉઘાડો
પાથરણાં પથરાવો 
ઢોલીડા ઢળાવો
શરણાઈઓ વગડાવો 
પોપટભાઈ પાંખ ખંખેરે.

કાકીએ તો સૂતાં સૂતાં જ સંભળાવી દીધું – અત્યારે અડધી રાતે કોઈ બારણાં ઉઘાડતું નથી. આવવું હોય તો સવારે આવજે. પછી પોપટ પોતાની બહેનના ઘેર ગયો. જઈને કહે –

બહેન, બહેન ! 
બારણાં ઉઘાડો
પાથરણાં પથરાવો 
ઢોલીડા ઢળાવો
શરણાઈઓ વગડાવો 
પોપટભાઈ પાંખ ખંખેરે.

બહેન કહે – અત્યારે કાળી રાતે તે મારો ભાઈ ક્યાંથી હોય ? ભાગી જા ! તું તો કોઈ ચોર લાગે છે. પછી પોપટ તો માસી, ફોઈબા વગેરે ઘણાં સગાંવહાલાંને ઘેર ગયો પણ કોઈએ બારણાં ઉઘાડ્યાં નહિ.

છેવટે પોપટ એની મોટીબાને ત્યાં ગયો. એની મોટીબા એને ખૂબ વહાલ કરતાં હતા.

મોટીબાએ તો તરત પોપટનો સાદ ઓળખ્યો. તે કહે – આવી ગયો, મારા દીકરા ! આ આવી; લે બારણાં ઉઘાડું છું, બાપુ ! પછી બારણાં ઉઘાડ્યાં એટલે પોપટભાઈ અંદર આવ્યા અને મોટીબાને પગે લાગ્યા. મોટીબાએ એના દુખણાં લીધાં.

પછી તો મોટીબાએ પોપટ માટે પાથરણાં પથરાવ્યાં, ઢોલીડાં ઢળાવ્યાં ને ઉપર સુંવાળા સુંવાળા ગાદલાં પથરાવ્યાં. પછી કહે – દીકરા ! જરા અહીં બેસજે, હોં. હમણાં શરણાઈવાળાને બોલાવું છું. મોટીબા તરત ત્રણ ચાર શરણાઈવાળાને બોલાવી લાવ્યા. શરણાઈયું પૂઉંઉંઉં કરતી વાગવા માંડી.

પોપટભાઈ તો ખુશ ખુશ થઈ ગયા ને પાંખમાંથી ને ચાંચમાંથી રૂપિયા ખંખેરવા લાગ્યા. થોડી વારમાં તો આખું ઘર રૂપિયાથી ભરાઈ ગયું. પોપટભાઈ આટલા બધાં રૂપિયા કમાઈને આવ્યા એ જોઈ મોટીબા પણ ખૂબ રાજી થયા.

શરણાઈ સાંભળતાં સાંભળતાં પોપટભાઈને ઊંઘ આવી ગઈ. સવારે ઊઠીને મોટીબાએ પોપટભાઈની માને બોલાવી પોપટભાઈના રૂપિયા – ઘરેણાં એને આપી દીધા અને પોપટભાઈને જવાનું મન નહોતું તો પણ પરાણે માની સાથે એના ઘેર મોકલાવી દીધા.

સૌજન્ય : http://mavjibhai.com/balvarta/popat.htm