We tell the untold story of the women and children from the Indian subcontinent who came to Britain in the 1950s and 1960s. Many remember arriving with little more than £3 in their pockets because of currency restrictions imposed by their governments back home. Kavita Puri hears the story of the pioneer women of this three-pound generation: their first impressions of Britain, the unlikely friendships, and their struggles at work. And we learn how in 1966 when England won the World Cup, these women were more excited by Miss India winning Miss World; which they said, put Indian women on the map!

Suresh Grover's family came to the UK from Kenya in 1966 for a better life and a British education. But what he saw and heard growing up in the 1970s changed him. (This article contains language that some readers might find offensive.)

Suresh was a child when he arrived. His father was highly educated and had worked in the civil service. But in Nelson, in Lancashire, the only job available to Asians was factory work, which he did in shifts - day and night.

And there were plenty of moments of overt racism.

"Our woodwork teacher would openly call us wogs. All the kids laughed," says Suresh. He went to the local comprehensive where he was known as Billy.

"Suresh was a foreign name and they didn't want to call me by it."

Suresh Grover grew up in Lancashire in the 60s and 70s

Suresh remembers how his schoolmates reminded him of his difference on a daily basis.

"Somebody would pick a fight and everybody would surround you and so you had no option but to defend yourself. Every break time, there'd be a sense of a fight."

And every journey home contained the potential of trouble.

"They knew you'd be passing, you'd be surrounded and again you'd have to fight. My first reaction was to be totally frightened. I would try and argue with them that I am a Hindu and I don't fight because of Mahatma Gandhi."

He lets out a belly laugh as he recalls the scene. "It's ridiculous. They just laughed and smacked me one."

Suresh believes that he never became "anti-white" as there were always small gestures of kindness throughout his childhood.

One act of solidarity sticks out clearly in his mind. Suresh recollects a long period of time when no-one would sit next to him in class.

One day three white girls came up to his desk asking to sit next to him. He was shocked by their action. Then one of them asked if he'd like to go out with her.

"I said why do you want to go out with a Paki? So I reacted in a bad way. I understood her act of kindness but I was too angry to think - do you really want to go out with a Paki? Which is, are you really willing to suffer the consequences?"

He never took her up on her offer. "No I didn't go out with her. I will always remember her and I wish I would meet her again because I want to thank her for it."

When the early pioneers from the Indian subcontinent came over to post-war Britain many remember being met with curiosity. Kulwant Sehli arrived in 1954 with £3 - the maximum amount you could bring from India because of strict currency controls.

Children seeing Kulwant's turban would affectionately call him the Maharaja. He says racist incidents were extremely rare in the 1950s. But by the 1970s they occurred almost every time he left the house.

In the early 1950s there were around 43,000 South Asians in Britain. But by the beginning of the 1970s the numbers had increased to around half a million - because of family reunions and Asians fleeing East Africa. Immigration became a politically charged issue. And around the UK, the National Front were on the rise.

Suresh Grover pinpoints 1973 as a time when things got worse in Nelson, as the skinheads arrived. He recalls vividly his encounter with them one Saturday night when he and his nephew were at the cinema to watch the latest Clint Eastwood movie.

A gang of skinheads came up to the pair, broke his nephew's jaw, and stabbed Suresh. He went to the police station and saw a senior officer. Suresh says no incident report or statement was taken and the policeman never followed up the attack. "I knew I was different and I knew they would not accept me. You realise your lives are very cheap and that burns you inside and it actually hurts you and it makes you angry."

A photo taken shortly after Suresh was attacked

Suresh's father had lived through the violence of partition in 1947 which divided India and saw the birth of Pakistan. His first reaction was that Suresh - a Hindu - must have been stabbed by a Muslim. "My father could never understand why a British person would stab me, he would think it was another Asian person. He believed in British people - he knew that was not true but he had to believe it to survive in a place like Nelson."

Suresh had enough and left Nelson for good. He went to college for a year in Burnley and then moved to Southall, West London.

He was shocked by the number of Indians there. But then an event occurred which changed his life. His political awakening occurred in a busy part of Southall's High Street.

On 4 June 1976, Suresh, then aged 22, came across a pool of blood on the pavement. He asked a police officer standing by it what had happened and was told someone had died the previous night - he remembers his exact words - it was just an Asian.

Suresh was furious at the policeman's dismissive attitude. He went to get a piece of red cloth to cover the blood. He put bricks around it so no-one would walk on it, as a sign of respect. He erected a makeshift sign saying someone had died.

Suresh didn't even know at that point who it was. But by the evening everyone knew the victim's name. Gurdip Singh Chaggar. The 18-year-old student had been murdered by racists. Suresh and hundreds of his generation took to the streets in protest. The blood on the pavement had still not been cleared.

Asian community leaders head a procession through Southall after the stabbing of Gurdip Singh Chaggar, 1976

"It was the first time young people - mainly Asians but with a sprinkling of African-Caribbean people from Southall - took to the streets and organised themselves as a youth movement against racial violence and police harassment in Southall," says Suresh. "The older generation were totally bewildered and fearful of what we were capable of. They were really frightened of what the police would do to us."

Many from the first generation had kept their heads down when confronted with abuse. Gurhurpal Singh, a second-generation migrant, grew up in Leicester. He was at school and university in the 1970s and is now a professor at SOAS in London.

"I think the first generation were generally not very reactive. They were inclined to be unresponsive to acts of violence and discrimination or take it in their stride. They felt that they were visitors in this country."

When Chaggar died, Kulwant Sehli had been living in England for 22 years, well over half his life. He says his generation had to be "deaf and dumb to racist abuse", but he understood why his children's generation reacted as they did to violence and abuse and fought back. "Why should they be told go home? This is their home."

After Gurdip Singh Chaggar's death Suresh Grover became one of the founding members of the Southall Asian Youth Movement. Similar groups sprung up across the country.

Their slogan was: "Come what may, we are here to stay."

"We were British Asians with black politics and we wanted to unite people to combat the issue of racism," says Suresh. He remembers at that time there were no divisions between the South Asian community. "We realised religion, ethnicity, identity had no role or significance in what we were doing, so those issues didn't come up."

Suresh found himself at the centre of events again three years later when, weeks before the 1979 General Election, the National Front decided to hold a meeting in Southall's town hall.

Thousands - mainly Asians - but also anti-racist supporters took to the streets in protest. Suresh was in the middle of it all.

He witnessed a white priest defending an old woman with an umbrella who had been hit by a policeman with a truncheon. "The priest got charged with threatening behaviour," says Suresh.

But the death of one man, a New Zealand-born teacher - Blair Peach - protesting against the National Front, would become iconic. Gurhurpal Singh was watching these events on television as a university student.


Blair Peach's death

Blair Peach's coffin being carried during his funeral

• Clement Blair Peach (1946-1979) was a white New Zealand-born teacher who was killed during an Anti-Nazi League demonstration against the National Front in Southall

• Died from injuries to the head, and a jury recorded verdict of death by misadventure; his partner, Celia Stubbs campaign for many years for public inquiry into his death

• In 2010 a Metropolitan Police report admitted that one of its officers was probably responsible for Peach's death


He believes the events in Southall following the death of Gurdip Singh Chaggar and Blair Peach were a turning point for South Asian communities across the country.

"The significance of 1976 and 1979 is extremely important because Southall was one area where the Asian community was settled in large numbers and right-wing groups were deliberately intent on provoking a reaction and that reaction came in a very strong way, in response, to the death of Blair Peach and it also drew a red line - we won't take this."

For Suresh these were pivotal events not only for him but also many of his generation. He is now a prominent anti-racism campaigner.

Back in the late 1970s he came to a conclusion which still guides him.

"We are likely to die in this country. We don't have a place we can call home like our elders, which is going back to India, Pakistan, Bangladesh or Sri Lanka. We want to live as equal citizens. So if it means staying and fighting that's what we have to do and we're not going to give an inch to that."

Suresh's and other stories can be heard in Three Pounds In My Pocket (series two) at 11:00 BST on 5, 12, and 19 August on BBC Radio 4.

Producer Smita Patel

Editor Bridget Harney.




courtesy : BBC Radio 4, Three Pounds In My Pocket

Category :- Diaspora / History

વિદેશોમાં વસતા ગુજરાતીઓ માટેનો અંગ્રેજી શબ્દ જે હવે ગુજરાતી બની ગયો છે તે ડાયસ્પોરા મૂળ ગ્રીક શબ્દ ‘ડિસ્પેઈરીન' (ડાયસ્પર) પરથી આવ્યો છે. જેનો મતલબ થાય છે : વિખરાઈ જવું, ફેલાઈ જવું કે તિતર-બિતર થઈ જવું. હિબ્રુ બાઈબલનો જ્યારે ગ્રીકમાં અનુવાદ થયો ત્યારે ઈઝરાયલ-પેલેસ્ટાઈનની ભૂમિ પરથી યહૂદીઓના નિષ્કાસન માટે પહેલીવાર આ શબ્દનું પ્રયોજન થયેલું.

છેલ્લા બે દાયકાથી ડાયસ્પોરા શબ્દ યહૂદી નિષ્કાસનના દાયરામાંથી બહાર નીકળીને દેશાંતર કરતા મજદૂરો, ડબલ નાગરિકત્વ ધરાવતા લોકો, વિદેશી વિદ્યાર્થીઓ, બીજી-ત્રીજી-ચોથી પેઢીના વિદેશીઓ અને નસ્લીય વિરાસતમાં િહસ્સેદારી ધરાવતા લોકોની ઓળખાણ સુધી પહોંચ્યો છે. ડાયસ્પોરા ત્રણ પ્રકારના હોય છે: ઉત્પીડિત ડાયસ્પોરા, શ્રમિક ડાયસ્પોરા અને વ્યાપારી ડાયસ્પોરા.

ગુજરાતીઓ મૂળે ધંધાર્થે સ્થળાંતર કરતા હતા એટલે એમને યહૂદીઓ, જીપ્સીઓ પારસીઓ કે બૌદ્ધોના ઉત્પીડિત નિષ્કાસનનો અર્થ ખબર ન હોય તે સ્વભાવિક છે. હવે તો ઈમિગ્રાન્ટ અથવા અપ્રવાસી જેવો વધુ સભ્ય શબ્દ પણ વપરાશમાં આવી ગયો છે પરંતુ નરેન્દ્ર મોદી જેને ‘પહેલા ભારતીય પ્રવાસી' તરીકે ઓળખાવીને અમદાવાદમાં પ્રવાસી ભારતીયોનો મેળો યોજી ગયા તે મહાત્મા ગાંધી એક બીજો શબ્દ લઈને આવેલા : ગિરમીટિયા.

ગાંધીજી ‘પહેલા ભારતીય પ્રવાસી' હતા એવું કહેવામાં અને સાંભળવામાં સારું લાગે છે, પરંતુ બહુ ઓછા લોકોને ખબર હશે કે ગાંધીએ પોતાને ‘પહેલા ગિરમીટિયા' તરીકે ગણાવ્યા હતા. ગિરમીટિયા એટલે વેઠિયા મજદૂર. 1879માં ગુલામ ભારતમાં એક ઠેકા વ્યવસ્થા (ઈન્ડેચર િસસ્ટમ) તહત ભારતીય મજદૂરોને ફિજીનાં ખેત-બગીચાઓમાં કામ કરવા માટે લઈ જવામાં આવતા હતા. આ ઈન્ડેચર વ્યવસ્થામાં મજદૂરીના જે ‘એગ્રિમેન્ટ' પર એમના અંગૂઠા લેવામાં આવતા તે ‘એગ્રિમેન્ટ'ને આ અભણ-ગમાર ભારતીયો ‘ગિરમીટ' કહીને બોલાવતા હતા. 1916માં ફિજીમાં જ્યારે આ ઠેકેદારીનો અંત આવ્યો ત્યારે ત્યાં 60,965 ‘ગિરમીટિયા' પુરુષો, સ્ત્રીઓ અને બાળકો હતાં.

જે ફર્ક કેરીબિયન, મોરીશિયસ, ફિજી, મેલેશિયા અને આફ્રિકન બ્રિટિશ કોલોનીઓમાં મજદૂરી કરતા ભારતીયો અને યુએસ, યુકે, કેનેડા અને ઓસ્ટ્રેલિયા કામ કરતા ભારતીયો વચ્ચે છે તે જ ફર્ક ગિરમીટિયા અને ડાયસ્પોરા શબ્દ વચ્ચે છે. ડાયસ્પોરા અથવા અપ્રવાસીમાં મૂળ વતનનાં મૂળિયાં અભિપ્રેત છે જ્યારે ગિરમીટિયા એટલે સુખની શોધમાં બે-વતન થઈ ગયેલા લોકો. 1838માં બ્રિટને કાયદા મારફતે ગુલામી પ્રથા નાબૂદ કરી ત્યારે એમાંથી ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની હેઠળના પ્રદેશ બાકાત રખાયેલા.

ભારતમાં જ્યારે ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીની સંપૂર્ણ હકૂમત સ્થપાઈ ત્યારે ભારતમાંથી મજદૂરોને વેઠિયા કામો માટે લઈ જવાની ઈન્ડેચર વ્યવસ્થા શરૂ થયેલી. ફિજીમાં જે ભારતીય મૂળના લોકો છે તે સંપૂર્ણ પણે આ ગિરમીટિયા પ્રથાને ‘આભારી' છે. 1838થી લઈને 1916 સુધી આ ગિરમીટિયા પ્રથા હેઠળ લગભગ 12 લાખ ભારતીયોને મોરીશિયસ, ગ્યુએના, ત્રિનિદાદ એન્ડ ટોબેગો, દક્ષિણ આફ્રિકા, ફ્રેન્ચ રિયુનિયન, સુરીનામ, જમૈકા અને ફિજીનાં ખેતરોમાં વેઠિયા મજદૂર તરીકે ઝુલસી દેવાયા હતા.

ઈન્ડેચર વ્યવસ્થાનો આ આખો કાળો ઇતિહાસ આજે જનસ્મૃિતમાંથી ભૂંસાઈ ગયો છે પરંતુ ગાંધીએ પ્રચલિત બનાવેલા ‘ગિરમીટિયા' શબ્દમાં એ સચવાઈ ગયો છે. 24 વર્ષની ઉંમરે ગાંધી ખુદ એક વર્ષના એગ્રિમેન્ટ પર બેિરસ્ટર તરીકે દક્ષિણ આફ્રિકા ગયા હતા. દક્ષિણ આફ્રિકાના શેઠ અબ્દુલાએ ગાંધીને બેરિસ્ટરની સેવા આપવા બોલાવેલા. એક જ અઠવાડિયામાં ગાંધીને કડવા અનુભવો થયા અને ત્યાંની પરિસ્થિતિનો ખ્યાલ આવી ગયો.

વકીલાત શરૂ કર્યાના બે-ચાર મહિનામાં જ ગાંધી પાસે બાલાસુંદરમ નામના તમિળ ભારતીય મજદૂરનો કેસ આવેલો જેને એના માલિકે સખત માર મારીને લોહીલુહાણ કરી નાખ્યો હતો અને બે દાંત પણ પડી ગયા હતા. ગાંધી એમની આત્મકથામાં લખે છે, ‘હું ગિરમીટિયાને લગતો કાયદો તપાસી ગયો. સામાન્ય નોકર જો નોકરી છોડે તો શેઠ તેના ઉપર દીવાની દાવો માંડી શકે. તેને ફોજદારીમાં ન લઈ જઈ શકે. ગિરમીટ અને સામાન્ય નોકરીમાં ઘણો ભેદ હતો. મુખ્ય ભેદ એ હતો કે ગિરમીટિયા શેઠને છોડે તો ફોજદારી ગુનો ગણાય ને તેને સારુ તેને કેદ ભોગવવી પડે. ગિરમીટિયો શેઠની મિલકત ગણાય. ગોરાને ત્યાં દાખલ થાય ત્યારે તેના માનાર્થે પાઘડી ઉતારે, બે હાથે સલામ ભરે તે બસ ન થાય.’

બીજા એક સ્થાને ગાંધી લખે છે, ‘જે કરાર કરીને પાંચ વર્ષની મજૂરી કરવા ગરીબ િહંદીઓ તે વેળા નાતાલ જતા તે કરાર અથવા ‘એગ્રિમેન્ટ'નું અપભ્રષ્ટ ગિરમીટ. આ ગિરમીટિયાને અંગ્રેજો ‘કુલી' તરીકે ઓળખે. ‘કુલી'ને બદલે ‘સામી' પણ કહે. ‘સામી' એટલે ઘણાં તામિળ નામોને છોડે આવતો ‘સ્વામી.' તેથી હું ‘કુલી બારિસ્ટર' જ કહેવાયો.’

ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સના સંપાદક જોસેફ લેલિવેલ્ડ એમની કિતાબ ‘ગ્રેટ સોલ : મહાત્મા ગાંધી એન્ડ હીઝ સ્ટ્રગલ વિથ ઈન્ડિયા'માં એવો દાવો કરે છે કે અંગ્રેજો દક્ષિણ આફ્રિકાના હિન્દુસ્તાની વેપારીઓ માટે પણ કુલી શબ્દનો પ્રયોગ કરતા હતા તે ગાંધીને પસંદ ન હતું અને એ અરસામાં ગિરમીટિયાઓ માટે આ શબ્દ વપરાય તેમાં એમને કંઈ વાંધાજનક લાગતું ન હતું. એ વખતે એ હિન્દુસ્તાની વેપારીઓના જ પ્રવક્તા હતા. 1913માં જોહાનિસબર્ગમાં ગોરા ખાણ કામદારોએ હિંસાત્મક હડતાળ પાડી તે દિવસોમાં ગાંધીજીને ગિરમીટિયાઓ માટે ‘કંઈક' કરવાના વિચારો આવેલા એવું એમના સચિવ પ્યારેલાલ નોંધે છે.

ગાંધીએ જ્યારે હિન્દુસ્તાનીઓ માટે લડત શરૂ કરી ત્યારે પોતાને પહેલા ગિરમીટ તરીકે ઓળખાવ્યા હતા. ગાંધી લખે છે, ‘ગીરમીટ એ અડધી ગુલામી જ છે.' િહન્દીમાં ગિરિરાજ કિશોરે ગાંધી ચરિત્ર લખ્યું છે તેનું શીર્ષક ‘પહેલા ગિરમીયા' છે. ગુજરાતીમાં મોહન દાંડીકરે નવજીવન પ્રકાશન માટે ‘પહેલો ગિરમીટિયો’ નામથી અનુવાદ કર્યો છે.

આ કદાચ પ્રથમ વાર્તા છે જેમાં મોહનદાસથી મહાત્મા સુધીની સફર કહાનીનુમા રૂપે પેશ કરવામાં આવી છે. એમાં નાયક મોહનદાસ ગિરમીટિયા છે જે રોજી-રોટીની તલાશમાં દક્ષિણ આફ્રિકા ગયો છે. મોહનદાસ પહેલો ગિરમીટિયો હતો જે બેરિસ્ટર પણ હતો અને કુલી પણ.

ગિરિરાજ કિશોર આ કહાનીની પ્રસ્તાવવામાં લખે છે, ‘આ કહાનીનું મુખ્ય પાત્ર મોહનદાસ એટલી જ સામાન્ય વ્યક્તિ છે જેટલી મારા-તમારા જેવી હોય છે. એ ન તો ચાંદીની ચમચી સાથે પેદા થયો હતો કે ન તો સોનાના મુગટ સાથે. પત્નીનાં ઘરેણાં વેચીને લંડન બાર-એટ-લો કરવા ગયો હતો. પિતા મરી ગયા હતા, કાકાએ બહાનું બતાવીને ઠેંગો બતાવ્યો હતો, મોટા ભાઈની પોતાની મર્યાદાઓ હતી. જ્યારે બેરિસ્ટર બનીને પાછો આવ્યો તો બેરોજગાર રહી ગયો. મોટા ભાઈના માથે પડ્યો. કોર્ટોનાં ચક્કરમાં અનૈતિકતા અને વ્યક્તિગત નૈતિકતાના સંઘર્ષમાં ફસાઈ ગયો. બોલતાં ન આવડે એટલે કેસ હારી જાય. થોડી ઘણી કમાણી મોટાભાઈના વકીલ દોસ્તોના ક્લાયન્ટો માટેની લખાપટ્ટીમાંથી થતી હતી અને એમાંથી અડધો હિસ્સો વકીલ લઈ લેતો. શોષણની આ રીતથી મોહનદાસ પરેશાન હતા. પરિણામે દેશના હજારો ગરીબ અભણ, બેરોજગાર મજદૂરોની જેમ એ બેરિસ્ટરને પણ રોજી-રોટી કમાવા માટે એક વર્ષના ગિરમીટ (એગ્રિમેન્ટ) પર દક્ષિણ આફ્રિકા જવું પડ્યું.'

ગયા મે મહિનામાં ફિજીમાં ગિરમીટિયાઓના આગમનને 180 વર્ષ પૂરાં થયાં ત્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય ગિરમીટ દિવસ 2014નું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું જેમાં ગિરમીટિયાઓના અનેક વારસદારો, જે આજે પ્રતિષ્ઠિત જિંદગી જીવી રહ્યા છે, તેમનું સન્માન કરવામાં આવ્યું હતું. આ એક પ્રકારનું પ્રવાસી ભારતીય સંમેલન જ હતું.

સવાલ : ગાંધીજી જીવતા હોત તો પ્રવાસી ભારતીય દિવસને તેમણે ગિરમીટિયા ભારતીય દિવસ ગણ્યો હોત?

... સોચો.


Category :- Diaspora / History