Manilal A. Desai

Nazmi Ramji

Manilal A. Desai, 1878-1926

Manilal A. Desai was born in 1878 in Surat District of Gujarat in India. After finishing school he studied law. He worked for a few years in the legal field in India and in 1915 migrated to Kenya where he was employed by a firm of British lawyers in Nairobi. Like in the rest of the country, in lawyers’ offices, too, there was racial discrimination. Once when his European employer found him smoking at work, Desai was told that he was not to smoke in the office, that only Europeans could smoke there. Unable to put up with such blatant racism, he resigned there and then.

He then opened a small shop on River Road. However, he did not have much interest in running the business which after a short time he handed over to his nephew. His real interest was in the anti-colonial politics of the country.

Background to class formation and class struggle

Under the British rule a form of apartheid was practiced in Kenya by the colonial authority which favoured the European settlers. Fertile agricultural land in the highlands was taken over by the British colonial administration for settlement of white farmers who mostly came from Britain or South Africa. The original African owners were rendered landless and homeless, and were forced to provide labour on the now European settler owned farms. In towns the best residential areas were set aside for Europeans; Asians could only live in specially designated areas which were generally situated between European areas (with a portion of ‘no man’s land in between) and those allocated for Africans. The African areas were the poorest, where tens of thousands of people were crowded into small areas with little or no amenities. In health, education, in fact in every sphere, the three racial groups were provided with highly discriminatory and strictly segregated facilities: those for the Europeans were by far the best; those for the Africans the facilities were either non-existent or f very poor quality.

In the colonial political field, the Legislative Council and municipal councils were entirely dominated by European settlers and administrators. The Asian were given a nominal representation in these. (In 1917 Desai was chosen to represent the Asian community in the settler controlled Nairobi Municipal Council). However, the African majority was excluded altogether from these bodies.

A majority demand of the Indian Association, which was the organisational arm of the Kenyan Asian trading class, was for equal representation with the European settlers in these councils. It also wanted the representatives to be elected and not nominated by the colonial administration.

Reflecting the two distinct classes of Kenya Asians who had made the country their home, their anti- British campaign was also of two types. One class of Indian immigrants were petty traders who had started settling on the East Africa coast since the middle of the 19th century. With the colonial conquest of Kenya by the British, who had also conquered India, increasing numbers of traders were encouraged to settle here. This was intended to facilitate the penetration of British manufactured goods into the country. Following the first influx of these traders, many more were who were rendered landless and jobless during occupation of India migrated to East Africa where they initially worked for the early traders. Later they opened their own little shops in the interior. Some of these were later to become commercial and industrial giants, while the majority retained the status of retail traders, the so called dukawallas.

The second group of Indian immigrants were the workers who had been brought into the country to build the railway. During the period 1896-1903, a total of about 32,000 workers were hired. Over a half of this number eventually returned to India on completion of their contracts. Some 2,500 lost their lives on the job; 6,500 had to be sent back because of illness and injury caused during the construction work, many of them crippled for life. A total of 6,724 settled in Kenya and Uganda on completion of their work. These were skilled and semi-skilled workers who formed the nucleus of Kenya Asian working class in the early years of the century. They were employed in the railway workshops and in the government public works department around the country; or they set up their own independent little workshops in towns. Later some of them were employed in the emergent private industrial sector. Their numbers were augmented by the coming of skilled workers (masons, plumbers, blacksmiths, carpenters) who found employment in the construction industry, and others such as shoemakers, tailors, mechanics to service the growing populations of urban centres. Along with these wage-earning workers, there were salaried workers who were employed at clerical levels in the colonial administration and commercial sector, and such professionals as teachers and accountants.

The petty bourgeois and working classes led two distinct struggles. The former fought for equal opportunities with the European settlers in the economic and political spheres. The later organised themselves, along with their African workers, into trade unions and fought for just returns for their labour.  The first recorded organised resistance against colonial employers took place almost with the very introduction of workers in the country, namely the 1900 railway workers’ strike. The working class struggle was, by the late 1940’s, to develop into a formidable political instrument against the British colonial system as a whole. The colonial response to the workers’ struggle was much severe than that to the constitutional struggle against institutional racial discrimination. The colonial authorities resorted to jailing and deportation of its leaders right from the earliest days. For example, following the 1914 strike of the railway and public works department workers, their leaders Mehrchard Puri and Tirath Ram were arrested and forcibly deported from the country.

Desai plunges into anti-colonial struggle

Desai’s plunge into the anti-colonial struggle was via the Indian Association of which he became the Secretary.   A.M. Jeevanjee, the pioneer trader, shipowner and building contractor, was its President at the time. Along with such other leaders such as B.S. Varma, Shamsudeen, Hussein Suleman Virji, S.J. Amin and Mangal Dass, he greatly strengthened the Association organisationally. In addition, he worked towards greater cooperation of all East African Asians. This led to the re-emergence of the East African Indian National Congress linking the Asians of Kenya, Tanganyika, Uganda and Zanzibar, the four British colonial territories in the area. He became the President of the Congress.

With the entry of Desai in the Kenyan Asian political struggle, it took a more militant path. It now also stated looking at the colonial situation as a whole, and not merely from the perspective of the Kenya Asian middle class.

Having had a first-hand experience of the anti-British colonial struggle in India, he saw that the colonial exploitation and oppression in the land of his birth and in his adopted home were similar, even though the concrete forms these took in each country were different. This perspective had two results. On the one hand, he realised that the struggles in India and Kenya could learn from each other and also be strengthened if some sort of unity or coordination could be achieved since the two countries faced a common enemy, the British colonialism. For this purpose he sought he sought contact with the Indian National Congress. On the other hand, he took an active interest in the African anti-colonial struggle in which he saw similarities with the fight for independence that was going on in India. In the Kenya context, he realised that Kenyan Asians could not carry on their struggle in isolation from the African fight for their rights. In fact, from the outset he recognised that the African struggle was of primary importance.  

Once having correctly analysed the colonial situation, Desai forged the instruments with which the struggle could be carried out. He saw publicity and propaganda as one of the main weapons with which the oppressed people could be informed and politicised for further action. The British colonial administration and European settlers used newspapers to propagate their interests. To combat this propaganda, Desai founded a Gujarati-English weekly, East African Chronicle. Through this paper he publicised African and Kenyan Asian grievances arising from the colonial racist discriminatory and segregatory practices.  The paper also demanded political rights for the Kenyan Africans, Asians and Arabs.

Desai was instrumental in drawing the Kenyan Asian struggle closer to the African struggle. His East African Chronicle offices became the centre for the meeting of the leaders of the two communities. He worked closely with the Africa nationalist leader, Harry Thuku, who headed the East African Association. The two leaders, both bachelors, met during their spare time at Desai’s place, which consisted of a single room on River Road which was provided to him by A. M. Jeevanjee. The East African Chronicle publicised the work of the East African Association, its protest meetings and also the African grievances and demands put forward by the association. Among the issues it protested against were the appropriation of the African owned land by the colonial administration for the settlement of European immigrants; the compulsory registration of Africans and the carrying of the registration and employment papers in a metal container (the ‘kipande’) round the neck at all times; increasing taxes without any government facilities being offered in return; forced labour on European owned farms.

Desai also published Thuku’s Kiswahili paper Tangazo, and the leaflets and posters which publicised the public meetings organised by the East African Association. In addition, he helped Thuku draft a protest memorandum outlining the African demands. In July 1921 this memorandum was sent to the colonial government in England and to many overseas sympathisers of the Kenyan people.

In 1921 when the British colonial governor, Edward Northey, called a meeting of European and Asian leaders to discuss the country’s future, Desai protested at the non-representation of Africans and Arabs at the meeting, and made a forceful speech making demands on their behalf as well.

By 1922 the African protest against colonial injustices had reached a high point. Thuku and other East African Association officials were touring the country holding well-attended public meetings and demanding drastic changes in colonial policies. The colonial government was getting into a state of panic and on 14 March 1922 arrested Thuku and 50 other members of the Association. In protest against the arrests the Nairobi workers called a general strike which paralysed the town. On 16 March they organised a mammoth procession through the streets of the town, at the end of which they gathered outside the police lines, where Thuku was being held, at the present-day site of the University of Nairobi. They called for his immediate and unconditional release. The colonial police opened fire on the unarmed protesters. Gun-wielding Europeans at the nearby Norfolk Hotel joined in the shooting. Some 150people were killed and many more were injured. Among the first one to be shot and killed was a woman leader of the demonstration, Muthoni Nyanjiru. The extent of the support for the protest among workers of different nationalities can be seen from the fact that among the injured were some Asians, as the East African Standard of 17 March 1922 reported. Following the massacre, hundreds of workers were arrested. The East African Association leaders, Thuku, Waiganjo wa Ndotono and George Mugekenyi were deported without trial to Kismayu, Lamu and Kwale district respectively. Among the many who were imprisoned was another leader of the Association, Abdullah Tairara.

In his East Africa Chronicle, Desai gave a detailed account of the whole episode, strongly condemning the colonial administration’s ruthless handling of the incident. In conjunction with B.S Varma, Shamsudeen and Mangal Dass, he fought against the deportation orders and sought the release of the African leaders. While Thuku was in Kismayu, Desai corresponded with him to keep him informed about the developments in the country. The papers were forwarded through Thuku’s Asian shop owner contact in Kismayu. He also kept in touch with Thuku’s mother and helped her financially during her son’s enforced absence.

For a long time, the colonial authorities had been looking for an excuse to close the East African Chronicle. On a number of occasions, it had raided the paper’s offices looking for some incriminating evidence and to harass Desai and the other staff. Finally, in mid-1922 the paper was forced to close down. However, along with Sitaram Acharia and N. S Thakur, Desai carried on the fight in the pages of the Democrat. This paper at one time printed the Kikuyu Central Association’s publication Muigwithania which was edited by Johnstone Kamau (later Jomo Kenyatta).

In the constitutional sphere, the European settlers during this period were pressing for self-government for Kenya under white rule. They demanded a constitution similar to that which the European settlers in the then Southern Rhodesia (now Zimbabwe) had been granted by the British colonial government. The British government in London, as well as the colonial administration in Nairobi, had always sympathised with the settlers’ demand. In 1919 Governor Northey had proclaimed that ‘the principle had been accepted at home (i.e. in England) that this country was primarily for European development’ and that ‘European interests must be paramount throughout the protectorate’ (i.e. Kenya). in 1922 Churchill, the Colonial Secretary, confirmed this undertaking given to the European settlers and went on to assure them that they could look forward to ‘in full fruition of time to compete responsible self-government’ of ‘all civilised men’; the measurement of the so called civilisation would be by ‘well-marked European standards’.

The population of Kenya at this time was made up as follows:

Africans            2,500,000
Asians                   25,000
Arabs                    10,000
Europeans            10,000

Thus the destiny of over two and a half million people in the ‘self-governing’ country would be in the hands of 10,000 white settlers. By 1923, it appeared that the fate of the country had already been decided upon. Desai, in a telegram sent to the British Colonial Office in February 1923, strongly challenged this policy. He said that Kenya being an African country, the interests of the Africans should be protected and that there should be ‘no predomination (of) European or Indian settlers’.

In March 1923 the British government called a meeting in London to discuss the future of the country. The Kenyan Asian delegation, comprising among others of A. M. Jeevanjee, Shamsudeen, B. S. Varma, H. S. Virji, was led by Desai. The British colonial government in India sent a delegation to the conference made up of non-official Indian members of the Indian Legislative. These two delegations opposed the European settler demands. African leaders were once again excluded. The leaders of the East African Association, in a memorandum sent with Desai, protested at their non-inclusion at the conference. During the conference itself, Joseph Kang’ethe sent a cable to London on behalf of the Association declaring that Africans ‘should not be handed over to a self-governing Kenya in which settlers predominate’. All this opposition forced the British colonial government to back down.

In July 1923, in language reminiscent of Desai’s February telegram, the Colonial Secretary, the Duke of Devonshire, declared that in Kenya ‘the interests of the African native must be paramount’. However, having made this high-sounding pronouncement, which came to be known as the Devonshire Declaration, the colonial government carried in with its earlier policies of total exclusion of African leadership from the political processes of the country and of racial discrimination favouring the European settlers.

In 1924, seeing that the money collected by the colonial administration was used to run the system that not only did not benefit the people generally, but was, in fact, used to oppress the very people who were paying these taxes, Desai organised a tax boycott. As a result he was jailed.

The following year Desai was selected to represent the Kenyan Asians in the Legislative Council, much to the displeasure of the colonial administration and settlers. He used this forum tirelessly to draw attention to injustices and discriminatory practices of the colonial authority and to challenge the racism of the European settlers. As the African population lacked a voice in the council, Desai worked closely with the leaders of the newly formed Kikuyu Central Association such as Joseph Kang’ethe, James Beauttah and Jesse Kariuki, and presented their grievances and demands. Faced with the colonial administration’s total refusal to pay heed to the Kenya Asian representatives’ demands, Desai, Jeevanjee, Varma and J. b. Pandya staged a boycott of the council.

Acharya and Desai faced enormous financial problems in publishing the Democrat. Lacking advertising revenue to run it on a commercial basis, the paper depended to a great extent on donations from those who supported its stand. In 1926 the two of them set out on an East African tour to raise money for the paper. Desai fell ill during the trip and in July 1926 died in Bukoba, Tanganyika at the age of 48.

To perpetuate the memory of this Kenyan Asian patriot, the East African Indian Congress raised funds to build a monument, the Desai Memorial Hall which stands on the Tom Mboya Street (formerly Victoria Street) in Nairobi. The building housed a library which, following the principle held dear by Desai, was open to people of all races; it was the first library, and for a long time the only one, in Nairobi to have such an open door policy. During the ‘1930’s, 1940’s and 1950’s the meeting hall in the building was the venue for countless meetings of Nairobi workers. In addition, a street in Nairobi has been named after him, the Desai Road which links Murang’a Road with the Ngara/Park Roads junction.

A voice of Kenya’s National Service programme broadcast on 12 April 1981 had this to say about Desai:

He had the strength and foresight to take a long-term view of the history of Kenya. He was a courageous leader who did not care for his personal interests and comfort in the service of the cause for justice and equality.


[This is an expanded version of the article published in Alakmalak and Opinion Magazine.]

1. This number was quoted in the British daily Manchester Guardian of 20 March 1929. The colonial administration and the settler press claimed that 27 were killed and 24 wounded.

Category :- Diaspora / History

ઐતિહાસિક અવલોકન

નઝમી રામજી

‘કેન્યાનું સૌ પ્રથમ ગુજરાતી અને અંગ્રેજી માસિક’ −ની ઘોષણા સાથે “અલક મલક” સામયિક કેન્યાના પાટનગર નાઇરોબીથી 1985-86ના અરસામાં આરંભાયેલું. સામયિકના માનદ્દ તંત્રી તરીકે પંકજ પટેલ હતા, જ્યારે માનદ્દ સહતંત્રી તરીકે રશ્મિ પટેલ હતા. તેનું સંચાલન અિશ્વન ડી, શાહ (વિક્કી શાહ) તેમ જ જે.કે. મુટુરી કરતા. તો મુદ્રણ સ્થળ ‘આર્ટીસ્ટીક પ્રિન્ટર્સ’ હતું તેમ કહેવાયું છે.

આ સામિયકમાં નઝમી રામજી નામના એક અભ્યાસુ લેખકની કલમે કટાર આવતી. વિક્ટોરિયા સરોવર કાંઠે આવેલા કિસુમુ ખાતે 31 માર્ચ 1942ના રોજ જન્મેલા આપણા આ નઝમુદ્દીન દૂરાણીનું એક અકસ્માતમાં નાઇરોબીમાં 01 જુલાઈ 1990ના દિવસે કારમું અવસાન થયેલું. નઝમીભાઈએ ગુજરાતી, કિસ્વાહિલી અને અંગ્રેજીમાં ય લખાણ કર્યાં છે. ખોજા પરિવારના આ નબીરાનું અવસાન થયા પછી, ગુજરાતી આલમે આ ઇતિહાસ ખોયો હોય, તેમ હાલ અનુભવાય છે.

નઝમી રામજી 'ડિસેમ્બર ટ્વેલ્વ મૂવમેન્ટ' નામક ભુગર્ભ પ્રવૃત્તિમાં ય સક્રિયપણે સંકળાયેલા હતા અને કવિતા સર્જન ઉપરાંત પત્રકારત્વ ય કરતા રહેતા. વળી, કેટલાંક સામયિકોનું પણ એ સંચાલન કરતા.

'નઝમી રામજી' નામે લખતા, નઝમુદ્દીન દૂરાણી વિશેની આ વિગતો અને આ સમગ્ર લેખન સામગ્રી એમના નાના ભાઈ શિરાઝ દૂરાણીના સૌજન્યે પ્રાપ્ત થઈ છે. સહૃદય આભાર. 


— 1 —

એશિયન કેન્યાવાસીઓએ મોટી સંખ્યામાં આ દેશને પોતાની જન્મભૂમિ તરીકે અપનાવવાની શરૂઆત કરી, તેને નજીકમાં 100 વરસ થશે. એટલે આ સમય અનુકૂળ કહેવાય કે આપણે જરા આપણા ઇતિહાસ તરફ નજર નાખીએ. આપણા બાપ-દાદાઓ શા માટે પોતાની માતૃભૂમિનો ત્યાગ કરી એક નવા સ્વદેશની શોધમાં નીકળી પડ્યા ?

આમ તો પૂર્વ આફ્રિકા અને ભારત વચ્ચેનો સંબંધ હજારો વરસોનો છે. આ સંપર્કનું કારણ હતો વેપાર. હિંદી મહાસાગરના માર્ગ દ્વારા આફ્રિકા અને એશિયા વચ્ચે ઘણી સદીઓથી વેપાર ચાલી રહ્યો હતો. આ સંબંધને કારણે થોડા ઘણા ભારતીયોએ આ ખંડના કાંઠાના વિસ્તારમાં વસાહતો થોડી સંખ્યામાં ઊભી કરી હતી. આવી જ રીતે થોડા ઘણા આફ્રિકી લોકોએ પણ ભારતના જુદા જુદા ભાગોમાં વસાહત કરેલ. આ લોકોના વંશ આજે પણ જોવામાં આવે છે કે જેઓ સીદીઓ તરીકે ઓળખાય છે.

આ ઘણા લાંબા ગાળાનો સંબંધ 16મી સદીમાં પોર્ચુગીઝ સામ્રાજ્યશાહીઓએ બળજબરીથી બંધ કરાવ્યો. આની સાથે આ બે ખંડોની મિલકત મોટી કલમે અહીંના દેશોમાંથી નીકળી યુરોપ લઈ જવામાં આવી. 17મી સદીના અંતમાં પોર્ચુગીઝ સામ્રાજ્ય શાહીઓનો જોરદાર હથિયારબંધ સામનો થવાને કારણે હાર થઈ અને હિંદી મહાસાગર પરનો તેઓનો કબજો તૂટી ગયો. આ સાથે પૂર્વ આફ્રિકા, અરબસ્તાન અને ભારતના પશ્ચિમ વિસ્તાર વચ્ચેનો જૂનો સંબંધ ફરી ચાલુ થયો. ભારતથી આવતા વેપારીઓ અને ખલાસીઓમાં વધારે પડતા ગુજરાત પ્રાંતના માણસો હતા.

પરંતુ આ સંબંધ પાછો વધારે ન વધી શક્યો કારણ કે આ દરમ્યાન એક નવી હુમલાખોર સત્તા અહીં દાખલ થઈ. આ  વખતે આ  શાંત સંપર્ક તોડવાવાળા હતા અંગ્રેજ સામ્રાજ્યવાદીઓ. તેઓએ પહેલાં ભારતના પૂર્વના વિસ્તાર ઉપર બળજબરીથી કબજો કર્યો. ત્યાંથી આસ્તે આસ્તે આખા દેશ પર કબજો જમાવ્યો, અનેક શૂરવીરોએ તેઓનો સામનો કર્યો અને શહીદી વહોરી લીધી.

19મી સદીમાં ગુલામોનો વેપાર બંધ કરવાના બહાને અંગ્રેજ સામ્રાજ્‌યશાહીઓએ પૂર્વ આફ્રિકા ઉપર હુમલો કરવાનું શરૂ કર્યું અને આ સદીના અંતમાં અહીં પણ પોતાનો લશ્કરી કબજો જમાવ્યો. આ સિવાય અંગ્રેજોનો કબજો દુનિયાના બીજા ઘણા ભાગોમાં પણ ફેલાએલ.

પૂર્વ આફ્રિકામાં જે ભારતીઓની વસાહત 19મી સદીમાં થયેલ તે અંગ્રેજ સામ્રાજ્યના બીજા ભાગોમાં થયેલ વસાહતનો એક જ ભાગ છે. દાખલા તરીકે 1834 પછી અંગ્રેજ હકુમત નીચેના વેસ્ટઇન્ડિઝના મુલકો જેવા કે જમાઇકા, ટ્રીનીડાડ, ગુયાના વગેરેમાં ઘણા ભારતીઓને શેરડીના મોટા ખેતરોમાં કામ કરવા લઈ જવામાં આવેલ. આ સિવાય દક્ષિણ આફ્રિકા, મોરેશિયસ, ફીજી અને બીજા ઘણા મુલકોમાં મજૂરોને લઈ જવામાં આવેલ.

દેખાવમાં તો આ મજૂરો પોતાની બિન-દબાણ મરજીથી કરારનામા ઉપર સહી કરી પરદેશ લઈ જવામાં આવ્યા. પરંતુ બે નોખી જાતના દબાણ આ લોકો પર હતા. ઘણા જેઓ શહેરોમાં નોકરીની શોધમાં આવ્યા હોય તેઓને ઘણી ગોરી કંપનીઓ બળજબરીથી પકડી અને સહી કરાવતી અથવા તો ખોટી વાત કરી અને છેતરીને સહી કરાવતા. બીજી બાજુ ઘણા માણસોની આર્થિક સ્થિતિ એવી કફોડી હતી કે પરદેશ કમાવા ગયા વગર બીજો કોઈ છૂટકો જ ન હતો. આવી સ્થિતિના કારણો આપણે નીચે વધારે વિગતવાર તપાસશું.

અંગ્રેજ સામ્રાજ્યના બીજા મુલકોમાં આવા કરારનામી મજૂરોની હાલત અને 15થી 19મી સદી સુધી જે આફ્રિકી ગુલામોને બળજબરીથી લઈ જવામાં આવેલ તેઓની હાલતમાં ઘણો ફેર ન હતો. આ મજૂરોની જિંદગી તેઓના ગોરા શેઠ્યાના હાથમાં હતી. દિવસના 20 કલાક સુધી કામ કરાવવું. મનમાં ફાવે ત્યારે તેઓને કીર્તાથી માર મારવો, પોતાના છુટ્ટીના વખતમાં પણ તેઓને રજા નહીં કે જ્યાં જવું હોય ત્યાં જઈ શકે અથવા તો મન ફાવતું કરી શકે. છ છ મહિનાઓ સુધી પગારના પૈસા રોકી રાખવા, આવી વર્તણૂક સામે તેઓને ફરિયાદ કરવાનો અધિકાર પણ નહીં.

પૂર્વ આફ્રિકામાં આવા જ કરારનામામાં સહી કરાવી ભારતીય મજૂરોને કેન્યા-યુગાન્ડા વચ્ચેની રેલ બનાવવા માટે લાવવામાં આવ્યા. 1896થી 1903ના વરસો દરમ્યાન લગભગ 32,000 મજૂરો અહીં આવ્યા. આમાંથી 2,500 જેટલા માણસો અકસ્માત, બીમારી કે બીજા કારણોસર મૃત્યુ પામ્યા. બીજા 6,500 કામ કરતા ઈજા થતા પાછા ઘર ભેગા કરી દેવામાં આવેલ. 16,000થી ઉપર મજૂરો કરારનો વખત કે કામ પૂરું થતાં પાછા ચાલ્યા ગયા, અને 6,700 માણસોએ પૂર્વ આફ્રિકામાં રહી જવાનું નક્કી કર્યું.

આ સિવાય થોડા ઘણા વેપારીઓની તેમ જ તેઓની પેઢીઓમાં નોકરી કરવાવાળાની વસાહત તો અહીં પહેલેથી હતી. જો કે આ પેઢીઓ તો કિનારાના ગામોમાં હતી પરંતુ ધંધાના કારણે આ લોકોનું પૂર્વ આફ્રિકાના અંદરના ઇલાકામાં અવર-જવર તો ચાલુ જ હતી. ગઈ સદીના છેલ્લા દાયકા દરમ્યાન આ વેપાર વધવા લાગ્યો. ભારતીય વેપારી પેઢીઓનો ધંધો વધારવાને કારણે બીજા માણસો અહીં આવ્યા. આ સાથે બીજા ઘણા માણસો કે જેઓની આર્થિક સ્થિતિ સારી ન હતી તેઓએ થોડા ઘણા પૈસાની બચત કરી પોરબંદર, કરાંચી કે મુંબઈથી વહાણની સફર કરી પૂર્વ આફ્રિકા કામની શોધમાં આવ્યા.

ઉપરના અહેવાલથી સવાલ એ ઊભો થાય છે કે 19મી સદીમાં ભારતની એટલે કે અત્યારના ભારત, પાકિસ્તાન અને બંગલા દેશની હાલત કેવી હતી કે જેના કારણસર પોતાની માતૃભૂમિનો ત્યાગ કરી લાખો વતનીઓ હજારો માઇલની સફર કરી. દુનિયાના અનેક ભાગોમાં જઈ અને આ અજાણ્યા મુલકોમાં વસાહત કરી? આમ કરતાં અનેક લોકો માર્યા ગયા અને બીજાઓએ ઘણા દુખો સહન કરી આ નવા મુલકોને અપનાવ્યા. શું પોતાની જન્મભૂમિમાં તેઓની હાલત આ બધાં દુ:ખો અને મોત કરતાં પણ ખરાબ હતી ?

આ સવાલનો જવાબ આપવા માટે આપણને અંગ્રેજ સામ્રાજ્યશાહી નીચેના ભારતના ઇતિહાસ તરફ નજર નાખવી પડશે.

સૌજન્ય : “અલક મલક”, જૂન 1986; પૃ. 09- 10


— 2 —

આ પહેલાં, આપણે એ સવાલ રજૂ કરેલ કે ગઈ સદીમાં અંગ્રેજ સામ્રાજ્ય નીચેના ભારતની આર્થિક સ્થિતિ કેવી હતી કે જેના કારણે લાખો ભારતીઓ પોતાની માતૃભૂમિ છોડી દુનિયાના બીજા ભાગોમાં પોતાનું નવું રહેઠાણ બનાવ્યું?

1757થી 1857 સુધીની સદી દરમ્યાન અંગ્રેજોના રાજનું સાધન ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની (કંપની સરકાર) હતી. 1857માં દેશપ્રેમીઓએ બળવો પોકાર્યો અને પરદેશી શાસન સત્તાને ખતમ કરવાની કોશિશ કરી. બે વરસથી વધારે લડાઈ ચાલુ રહ્યા બાદ દેશભક્તોની હાર થઈ. ત્યાર બાદ દેશનો કબજો અંગ્રેજ સરકારે સીધો પોતાના હાથમાં લીધો. આ કબજાે, પછી 1947 સુધી ચાલ્યો. આ વરસો દરમ્યાન અંગ્રેજોએ ભારતીઓની એકતા તોડવા માટે તેઓમાં અનેક ભેદભાવો ઊભા કર્યા. ખાસ કરીને હિંદુ-મુસલમાનો વચ્ચે ખટપટ ઊભી કરી. 1857ની પહેલી આઝાદીના જંગમાંથી તેઓએ પાઠ શીખ્યા કે આ બન્ને કોમો જો સાથે મળીને લડે તો તેઓનું સામ્રાજ્ય જલદીથી ખતમ થઈ જશે. દાખલા તરીકે આ લડાઈના નેતાઓમાં નીચે મુજબના સરદારોનો સમાવેશ હતો : મંગળ પાંડે, આહમદ શાહ, લક્ષ્મીબાઈ (ઝાંસીની રાણી), બહાદુર શાહ ઝફર (મુઘલ બાદશાહ), તાત્યા ટોપે.

આવી એકતાના બીજા અનેક દાખલાઓ આપણને ભારતના ઇતિહાસમાં મળે છે. આ સદીની શરૂઆતમાં જ્યારે અંગ્રેજોએ બંગાળના હિંદુ અને મુસલમાનોના વિસ્તારોના ભાગલા કરવાનું ઠરાવ્યું ત્યારે આ કોમોએ સાથે મળી તેનો જોરદાર સામનો કર્યો. રવીન્દ્રનાથ ટાગોર, અબ્દુલ રસૂલ, સુરેન્દ્રનાથ બેનરજી વગેરેની આગેવાની નીચે બંગાળીઓએ સ્વદેશી આંદોલન ઉપાડ્યું. ‘વંદે માતરમ’નો નારો પોકારી વિદેશી માલનો બહિષ્કાર કર્યો. આ જોરદાર વિરોધની સામે અંગ્રેજોને લાચાર થઈ ભાગલાની નીતિ છોડવી પડેલ.

આવો એક બીજો દાખલો આ સદીના બીજા દાયકા દરમ્યાનના પંજાબમાં જોવા મળે છે. દેશભરમાં આ વખતે પરદેશી શોષણ અને અત્યાચારો વિરોધી ઝુંબેશ ચાલી રહી હતી. 1919માં ડૉ. કીચલુ અને ડૉ. સત્યપાલની નેતાગીરી હેઠળ પંજાબના હિંદુ, શીખ અને મુસલમાન લોકો કોઈ પણ ભેદભાવ વગર આ ઝુંબેશને આગળ વધારવા હડતાળો અને મોરચાઓ રચતા અને ‘હિંદુ-મુસલમાન કી જય’ના નારા પોકારતા. આવી એકતા જોઈ, ડરી જઈ જુલમગાર સરકારી ફોજે જલિયાવાલા બાગમાં બિનહથિયારી લોકો ઉપર બંદૂકથી હુમલો કર્યો. આ હુમલામાં એક હજારથી વધારે દેશભક્તો શહીદ થયા અને બીજા હજારો ઘાયલ થયેલ.

આવાં તો કેટલાંએ કિસ્સાઓ આપણને ઇતિહાસમાં જોવા મળે છે. દેશપ્રેમીઓની આવી એકતાને તોડવા ગોરાઓએ પૂરજોર ઝુંબેશ ઉપાડી અને અનેક ભેદભાવો ઊભા કર્યા. આમાં તેઓ સફળ થયા અને અંતે 1947માં દેશના બે ભાગલા થયા.

ભારત ઉપરના 200 વર્ષના પરદેશી શાસન સત્તાના રાજ દરમ્યાન એક ચીજ એવી હતી કે જેમાં જરા પણ ફેર નહતો. પડેલ-દેશ ઉપરનું શોષણ અનેક રીતે દેશની મિલકતને હાથ કરી પોતાના દેશ ભેગી કરી દેવી. ભારત ઉપર લશ્કરી હુમલો કરી અનેક દેશભક્તોને લડાઈમાં હરાવી અંગ્રેજોએ દેશ ઉપર કબજો જમાવ્યો. પરંતુ આ કબજો કરવા માટે જે ખર્ચો થયો તે ભારતવાસીઓ પાસેથી જ કઢાવ્યો. 19મી સદીના પહેલાં 30 વર્ષ દરમ્યાન સામ્રાજ્યશાહીઓએ દેશને 70 કરોડ પાઉન્ડની રકમ આપવાની ફરજ પાડી. દર વરસે ભારતને એક મોટી રકમ અંગ્રેજ સરકારને ભરપાઈ કરવી પડતી અને જો કોઈ કારણસર આ ભરપાઈ ના થઈ તો તેના ઉપર 12% ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજ (કમ્પાઉન્ડ ઇન્ટરેસ્ટ) ભરવું પડે. દાખલા તરીકે 1901-1902ના વર્ષ દરમ્યાન આ વ્યાજની રકમ 1 કરોડ 70 લાખ પાઉન્ડ(17,000,000)ની હતી.

અંગ્રેજ સામ્રાજ્ય ભારતમાં સ્થાપિત થયું તે પહેલાં સેંકડો વરસોથી ભારતની કામગીરી અને હાથઉદ્યોગની વસ્તુઓ દુનિયાભરમાં પ્રખ્યાત હતી. પોતાનાં કારખાનાંઓમાં બનેલી વસ્તુઓને ઉત્તેજન આપવા માટે અંગ્રેજોએ ભારતના ઉદ્યોગોનો નાશ કર્યો. કારીગરો તેમ જ હાથઉદ્યોગ ચલાવનારાને સામ્રાજ્ય સરકારને કર ભરવાની ફરજ પડી, તેઓને હુકમ કરવામાં આવ્યો કે તેઓ શાસનસત્તાના કારભારી દ્વારા જ માલ વેચે અને તે પણ એકદમ નીચેના ભાવે. જો હુકમનું જરા પણ પાલન ના થયું તો કારખાનાંઓ બાળી નાખવામાં આવે, કારીગરોના હાથ કાપી નાખવામાં આવે અથવા તેઓની જાન પણ લઈ લેવામાં આવે. આવી વર્તણૂકને કારણે લાખો માણસો કામ વગરના થઈ ગયા.

ખેડૂતોની હાલત પણ અંગ્રેજોના રાજમાં આવી જ કફોડી થયેલ. પરદેશી સરકારે જમીન ઉપર એકદમ જ ઊંચો કર (લગામ) મૂક્યો. પાક સારો હોય કે ખરાબ, ખેડૂતે સરકારને કર તો ભરવો જ પડે. અગાઉના વખતમાં સારો પાક નીકળે તો તેઓ થોડો એક બાજુ રાખી મૂકે કે જે કોઈ વરસે સારો પાક ના ઉતરે ત્યારે કામ આવે. હવે તો એક પાકથી બીજો પાક ઉતરે તે દરમ્યાન પણ સાંસા પડવા લાગ્યા. સરકારને કર ના ભરાય તો તે ખેતરની લીલામી કરે. કર ભરવા માટે મોટે વ્યાજે પૈસા ઉધાર લેવા પડે અને તે પાછા ના ભરાય તો વ્યાજખાઉ જમીન જપ્ત કરી લે આવી હાલતમાં લાખો ખેડૂતો જમીન વગરના થઈ ગયા.

દેશમાં ભૂખમરો પણ વધી ગયો. 19મી સદીના પહેલાં 50 વરસમાં દેશના નોખા નોખા ભાગોમાં 7 વખત દુકાળ થયેલ કે જેમાં 5 લાખ માણસો માર્યા ગયા. આની સરખામણી આપણે આ જ સદીના છેલ્લા 50 વરસ સાથે કરીએ તો જોવા મળે છે કે આ વરસો દરમ્યાન 24 વખત દુકાળ પડેલ આમાં 2 કરોડ (20,000,000) માણસો ભૂખે મરી ગયેલ.

જમીન વગરના ખેડૂતો ગામો તરફ કામની શોધમાં આકર્ષાયા, પરંતુ અહીં પરદેશી સરકારે દેશી ઉદ્યોગનો નાશ કરેલ શહેરોમાં પણ કામ મળવું મુશ્કેલ હતું. એટલે જો દેશ બહાર સુધારવાની આશા હોય તો તે તરફ ખેંચાઈ એ તો સ્વાભાવિક છે. આવું ખેંચાણ અંગ્રેજ સામ્રાજ્યના બીજા વિસ્તારોમાંથી આવ્યું.

સૌજન્ય : “અલક મલક”, જુલાઈ 1986; પૃ. 09-10


— 3 —

18મી સદીના છેલ્લા ભાગમાં, અંગ્રેજો પોતાનું ઉત્તર અમેરીકાનું સામ્રાજ્ય ખોઈ બેઠેલા. આની સાથે તેઓએ પોતાની ખેતીવાડીની વસાહતો પણ ગુમાવી. પરંતુ 19મી સદીના પહેલા ભાગમાં ફ્રાન્સ સાથે લડાઈમાં તેઓની જીત થતાં, ફ્રાન્સના જૂના ટાપુ સામ્રાજ્ય ઉપર કબજો જમાવ્યો અને ત્યાં મોટી કલમે વેચવા માટેના પાકો (દા.ત. શેરડી) પેદા કરવાનું નક્કી કર્યું, પણ આ ઇલાકાઓમાં મજૂરોની કમી હોવાને કારણે ભારતથી કરારનામી મજૂરોને લઈ જવામાં આવ્યા. આ સદીની અંતમાં જ્યારે તેઓએ દક્ષિણ અને પૂર્વ આફ્રિકા ઉપર કબજો વધારે જોરદાર બનાવ્યો ત્યારે અહીં પણ ભારતથી વસાહતીઓને લાવ્યા.

પૂર્વ આફ્રિકામાં જે ભારતીયો આવ્યા. તેઓ બે વર્ગના હતા. કરારનામી મજૂરો કે જેઓ રેલ બનાવવા લાવવામાં આવ્યા, અને બીજા વેપારીઓ અને તેઓની પેઢીઓમાં નોકરી કરવા વાળાઓ જેમ જેમ તેઓનો કબજો વધારે મજબૂત થતો ગયો તેમ તેમ રાજ્ય કારભાર વધતો ગયો. અંગ્રેજ વસાહતો એ ખેતીવાડીની ફળદ્રુપ જમીન આફ્રિકી હકદારો પાસેથી જપ્ત કરી. ગામો અને શહેરોનો વધારો થયો. આ સાથે અનેક કારીગરોની જરૂર ઊભી થઈ. એટલે ભારતથી સુથારો, ઇજનેરો, લુહારો, કડિયા, રંગારાઓ, દરજીઓ, મોચીઓ વગેરે આવ્યા. સરકારમાં બૅંકોમાં એની વેપારી પેઢીઓ માટે કારકુનો, હિસાબનીસો વગેરેની જરૂર પડતાં થોડાં ઘણાં અંગ્રેજી ભણેલા માણસોને પણ અહીં આવવાનું ઉત્તેજન અપાયું. આ સાથે શિક્ષકો, વકીલો અને ડૉક્ટરોને લાવવામાં આવ્યા અથવા તો અહીંના ભારતીય વસાહતોના બાળકોને આવી કેળવણી આપવા માટે ઉત્તેજન આપ્યું.

પણ અંગ્રેજ સરકારે વધારે ઉત્તેજન તો વેપારી વર્ગને આપ્યું. સામ્રાજ્યશાહીઓને ખપતું હતું કે ભારતીય વેપારીઓ અને તેઓના નોકરિયાતો દેશના એક એક ખૂણામાં જઈ વેપાર ધંધો ફેલાવે. આનાથી તેઓને બે બાજુથી ફાયદો થાય. એક બાજુ આફ્રિકી જનતામાં પૈસાથી ખરીદાયેલ વસ્તુઓની માંગ વધે. રોકડની જરૂર પડતાં આફ્રિકી મજૂરો અંગ્રેજ વસાહતોનાં ખેતરોમાં કામ કરવા નીકળી પડે. બીજી બાજુ વેપારીઓ પોતાની દુકાનોમાં અંગ્રેજ કારખાનાંઓમાં બનાવેલી ચીજો વેચે, આ ચીજો વિલાયતથી અંગ્રેજ આગબોટમાં પૂર્વ આફ્રિકા પહોંચે, આ માલનો વીમો ઉતરે અંગ્રેજ વીમાકંપનીઓમાં, ધંધામાં જે પૈસા આ વેપારીઓ કમાય તે જમા થાય અંગ્રેજ બૅંકોમાં, એટલે બધી તરફથી નફો તો છેલ્લે બાકી અંગ્રેજ મૂડીદારોને જ મળે. પરંતુ અજાણ્યા મુલકમાં વેપાર કરવાનાં જે કષ્ટ અને જોખમ હોય તે ભારતીય વેપારીઓ ઉપાડે.

આ રીતે અંગ્રેજ શાસન સત્તાએ પૂર્વ આફ્રિકા અને દુનિયાના બીજા ભાગોમાં જ્યાં પોતાનો કબજો હતો તેવા મુલકો અને ત્યાંની પ્રજાના શોષણમાં ભારતીય વસાહતોનો ઉપયોગ કર્યો. આ સિવાય બીજી પણ ઘણી રીતે આ પ્રજાઓનું શોષણ કર્યું અને તેઓ ઉપર અત્યાચારો કર્યા. દાખલા તરીકે જેમ ભારતમાં તેઓએ બળજબરીથી મોટી કલમે લગામ એકઠી કરી અને રૈયતને પાયમાલ કરી નાખી તેવી જ રીતે કેન્યાની પ્રજા ઉપર ઘર દીઠ એક કર મૂક્યો (અંગ્રેજીમાં જે ‘હટ ટેક્સ’ તરીકે ઓળખાતો). ગઈ સદીની અંતમાં અને આ સદીની શરૂઆતમાં કોઈ પણ બહાને ગોરાઓ દેશના ખેડૂતો અને ભરવાડો પાસેથી લાખોના હિસાબે ગાયો અને બકરાંઓ જપ્ત કરેલ. આ ઉપરાંત દેશની ફળદ્રુપ જમીનના લાખો એકરો ઉપર કબજો કરી અને તેના અસલી માલિકોની હાલત આ જ જમીન ઉપર ગુલામો જેવી કરી નાખેલ.

કેન્યા અને ભારતની પરદેશી હકૂમત દરમ્યાનની સ્થિતિમાં ઘણું સરખાપણું જોવામાં આવે છે. આ ખાલી અંગ્રેજ સામ્રાજ્યશાહીની શોષણ અને જુલમમાં જ નહિ, પણ આવા શાસન સામે જે બળવો રચવામાં આવેલ તેમાં પણ જોવામાં આવે છે.

ભારતમાં તાત્યા ટોપે અને ઝાંસીની રાણી લક્ષ્મીબાઈ, ખુદીરામ બોઝ અને અશફાક ઉલ્લાખાન, ચંદ્રશેખર આઝાદ અને ભગત સિંહ, સુભાષચંદ્ર બોઝ અને તેના સાથીદારો શાહનવાઝ ખાન અને લક્ષ્મીબાઈ, સ્વામીનાથન અને બીજાં અનેક લડવૈયાઓએ પરદેશી હુમલાખોરોનો હથિયારબંધ સામનો કરેલ. તેવી જ રીતે કેન્યામાં પણ અનેક દેશભક્તોએ ફિરંગીઓનો વિરોધ કરવા શસ્ત્ર ઉપાડેલ. તેઓના અમુક સરદારો હતા. ગીરિયામાનાં સ્ત્રી નેતા મે કટી લીલી, નાંડીના કોઈટાલેલ, માસાઈના મ્બાટેયાની, કીકુયુના વાયાકી, આરબ કેન્યાવા સીઓના મઝરુઈ કીસીના સ્ત્રી નેતા બોનારીરી, વકામ્બાના ઇટુમામુકા, ટાઇટાના મ્વાંગેકા અને માઉ માઉના કીમાથી ...

આવું જ ઐતિહાસિક સરખાપણું જોઈ ઘણાં દેશ પ્રેમી એશિયન કેન્યાવાસીઓએ આ દેશની આઝાદીની લડતમાં દિલોજાનથી ભાગ લીધેલ.

સૌજન્ય : “અલક મલક”,  અૉગસ્ટ 1986; પૃ. 12-13

Category :- Diaspora / History