AMI EK JAJABAR

ભલા, તેં આ શું કર્યું ?

વિપુલ કલ્યાણી
26-02-2020

ગુજરાતીના એક અવ્વલ સાહિત્યકાર ઉમાશંકર જોશીની એક કવિતા હમણાં હમણાં સતત સાંભર્યા કરે છે :

દેશ તો આઝાદ થાતાં થઈ ગયો,
                              તેં શું કર્યું ?

અમારે ત્યાં 31 જાન્યુઆરી 2020ના મધરાત પહેલાં, છેવટે, બ્રેક્સિટની અધિકૃતતા સ્થપાઈને રહી. એટલે જ પૂછવાનું મન થાય : ‘દેશ તો યુરોપીય સંઘ મુક્ત થઈ ગયો, … તેં શું કર્યું ?’ કવિ જનતાને, નાગરિકને સવાલે છે; એમ યુનાઇટેડ કિંગ્ડમની રૈયતની સામે ય અહીં સવાલ ખડો છે : ‘ભલા, તેં આ શું કર્યું ?’

courtesy : Paresh Nath, The Khaleej Times, UAE, October 2019

વખતની વક્રોક્તિ જોવા જેવી છે : બીજા વિશ્વયુદ્ધના છેવટના દિવસોમાં બ્રિટનના તત્કાલીન વડા પ્રધાન, કન્સર્વેટિવ પક્ષના વિન્સ્ટન ચર્ચિલ તેમ જ એમના નાયબ વડા પ્રધાન લેબર પક્ષના ક્લેમન્ટ એટલીએ યુરોપ પ્રવાસ વેળા જે કામગીરી કરેલી તેને પ્રતાપે યુરોપના દેશોનો સંઘ હળુ હળુ રચી શકાયો હતો. ફરી વાર નેપોલિયન બોનાપાર્ટ કે પછી એડોલ્ફ હિટલરનો સામનો કરવાનો સૌને ન થાય તે સારુ 1946 વેળા વિન્સ્ટન ચર્ચિલે ભારે અગત્યનું એક પ્રવચન યુરોપમાં આપેલું, તેની યાદ “ઇન્ડિપેન્ડન્ટ” દૈનિકના એક સહાયક તંત્રી, શૉન ઓ’ગ્રાડીએ એક લેખમાળામાં ય આપી છે. ચર્ચિલે આ પ્રવચનમાં યુરોપીય એકતાનો નકશો કંડારી આપેલો.

વારુ, સન 1951માં ‘ટૃીટી ઑવ્‌ રોમ’ થઈ. બીજા વિશ્વયુદ્ધ બાદ, અસ્તવ્યસ્ત થયેલા યુરોપના દેશોનું અર્થતંત્ર પાટે ચડે તે માટે તેની રચના કરવામાં આવી હતી. 1956માં ‘યુરોપીયન એકોનોમિક્સ કમ્યુનિટીનો આદર કરવાની શરૂઆતી થઈ. યુરોપના માંહેમાંહે લડતા ઝગડતા દેશો આમ એક પંગતે બેસેઊઠે, એનું પાકું એક મંડાણ થયું. ફ્રાન્સના તત્કાલીન પ્રમુખ ચાર્લ્સ દ’ગોલ જો કે વીટો વાપરતા રહી, યુનાઇટેડ કિંગ્ડમનો સાથોસાથ પાટલો પડે તે અટકાવતા રહેલા ! યુરોપના બીજા દેશો, દરમિયાન, સંઘમાં જોડાતા ગયા. પણ આયર્લેન્ડ અને યુનાઇટેડ કિંગ્ડમનો વારો છેક 01 જાન્યુઆરી 1973ના, બાવીસ વરસને ઓવારે, આવ્યો. તે વખતે બ્રિટનમાં એડવર્ડ હીથના વડપણવાળી કન્સર્વેટિવ સરકાર હતી. સંસદમાં ઠરાવ મુકાયો તે વેળા લેબર પક્ષમાં તડા હતા. નેતા હેરલ્ડ વિલ્સને તેમ જ એમના નાયબ નેતા જિમ કેલેહાને ઠરાવની વિરુદ્ધ મતદાન કરેલું. ઑક્ટોબર 1974માં સાર્વત્રિક ચૂંટણી થઈ અને હેરલ્ડ વિલ્સનના વડપણમાં લેબર પક્ષ વિજયી થયો. પાતળી બહુમતી હોવા છતાં, 1975માં યુરોપીય મજિયારી બજારના ટેકામાં લોકમત લેવાનું ઠરાવાયું. હેરલ્ડ વિલ્સન, જિમ કેલેહાને પણ લોકમતની તરફેણે મન મૂકીને કામ કર્યું અને દેશે લેબર સરકારને યુરોપીય મજિયારી બજારમાં પ્રવેશ માટે 67 ટકાની બહુમતી આપી.

માર્ગરેટ થેચર, ફેબ્રુઆરી 1975 વેળા, બહુમતીએ કન્સર્વેટિવ પક્ષના નેતાપદે એડવર્ડ હીથને પરાસ્ત કરીને ચૂંટાયાં. હળુ હળુ પક્ષને ઉદારમત સામે જમણેરી વળાંક આપવાનો થેચરે આરંભ કર્યો. 1979માં ચૂંટણી આવી અને એ બહુમતીએ વડાપ્રધાન થયાં. એમણે પોતાના કાર્યકાળ દરમિયાન પક્ષને, દેશને નક્કરપણે જમણેરી વળાંક આપ્યો. લોકભોગ્ય ઉચ્ચારણો અને કાર્યપદ્ધતિથી શાસન ચલાવ્યું. પણ યુરોપ મુદ્દે તે યુરોપતરફી રહ્યાં. એમનાં પછી, જ્હોન મેજર વડાપ્રધાન થયા અને કન્સર્વેટિવ પક્ષનો સંસદમાં ટેકો યુરોપ તરફે જ રહ્યો. 1993 વેળા માસ્ટૃિક કરાર થયા. મજિયારી બજારને સંઘમાં પરિવર્તિત કરવામાં આવી. 1997 પછી ટૉની બ્લેરની આગેવાનીમાં લેબર સરકાર અસ્તિત્વમાં આવી. ટૉની બ્લેર પછી એમના નાણામંત્રી ગોર્ડન બ્રાઉન વડાપ્રધાન થયા અને એમના જ વખત-ગાળામાં, 2009માં લિસબન કરાર કરવામાં આવતા, યુરોપીયન યુનિયનની રચના કરવાનું ઠેરવાયું.

વડા પ્રધાન બ્રાઉનના શાસનકાળમાં યુરોપીય સંઘ નામે અહીંતહીં ગોકીરો થયા કરતો. અને આવો ગોકીરો કન્સર્વેટિવ પક્ષમાં ઝાઝેરો અને લેબર પક્ષમાં નહીંવત દેખાતો. એની વચ્ચે ગોર્ડન બ્રાઉને ચૂંટણી માટેની જાહેરાત કરી. તેમના પક્ષને ધારી બહુમતી સાંપડી નહીં. આમ સભામાં ડેવિડ કેમરુનના વડપણ હેઠળના કન્સર્વેટિવ પક્ષને ગૂંજે બહુમતી સાંપડ્યા વિના ઝાઝેરાં સાંસદોનો જુમલો હતો. તેમ છતાં આમ સભામાં બહુમત ન હોઈ, લિબરલ ડેમોક્રેટ પક્ષ સાથે વાટાઘાટ કરી સંયુક્ત સરકારની રચના કરાઈ. બ્રિટન માટેના ફાયદારૂપ સુધારાઓ મેળવવા ડેવિડ કેમરુને યુરોપીય સંઘ સાથે વાટાઘાટ આદરી. બીજી પાસ, કન્સર્વેટિવ પક્ષમાં યુરોપમાંથી ફારતગી લેવાની તરફદારી વધતી ચાલી હતી. આમ સભામાં વરસો જૂનાં આવાં સાંસદો ઉપરાંત બીજાં અનેકોનું ઊમેરણ થયું હતું. આ કોયડાનો કાયમી ઊકેલ લાવવા માટે લોકમત લેવાનું આથી વડા પ્રધાન વિચારતા રહ્યા. તેમની નજર તેમના પક્ષનાં સાંસદોને સારુ ટાઢા પાડવાનો હોય તેમ લાગતું હતું. પ્રધાનમંડળમાંના તેમના બે વરિષ્ટ સાથીદારો કેમેરુનને વારતા રહ્યા. લિબરલ ડેમોક્રેટ તો પાયાગત આ વિચારની વિરુદ્ધમાં હતા. અને છતાં, વડા પ્રધાને 2016માં જુગાર ખેલવા ચોપાટ માંડી. ડેવિડ કેમેરુન ખુદ પોતે યુરોપમાં સામેલ રહેવાના મતમાં હતા અને તેમને ખાતરી હતી કે લોકમતમાં તે જીતશે. પણ, તેમ બન્યું નહીં. આશરે 52% લોકોએ ફારગત થવાને મત આપ્યા. સંબંધ જારી રાખવાની ટકાવારી સામી બાજુ ઝાઝી છેટી નહોતી, તેનો આંક આશરે 48% જેવડો રહેલો. ડેવિડ કેમેરુને વડાપ્રધાન પદેથી રાજીનામું ધરી દીધું અને તેને સ્થાને ટરિઝા મે આવ્યાં.

યુરોપીય સંઘ સાથે અનેક જાતની, અનેક સ્તરે વાટાઘાટ બેઠકો યોજાતી રહી. ટરિઝા મે ‘બ્રેક્સિટ’ માટેની યોજના પણ મેળવી આવ્યાં. પરંતુ આમ સભામાં તેમની સરકારને બહુમતી ટેકો હતો નહીં. અઢી વરસ ઉપરાંતનો સમય વેડફાતો રહ્યો. તેમના કન્સર્વેટિવ પક્ષમાં ચરુ ઊકળતો રહ્યો. અને છેવટે પક્ષે તેમને દૂર કર્યાં અને તેને ઠેકાણે બોરિસ જોનસનને લાવ્યા. સાર્વત્રિક ચૂંટણી લેવાઈ અને મોટી બહુમતીએ તે અને તેમનો પક્ષ ચૂંટાયો. અને આમ સભાએ બ્રેક્સિટ અંગેની બોરિસ જોનસન મેળવી લાવેલી યોજનાને બહાલ રાખી અને હવે 01 ફેબ્રુઆરી 2020થી યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ યુરોપીય સંઘથી ફારગત થયું. ફરી વાર તે ટાપુ દેશ તરીકે ‘આઝાદ’ થયું.

courtesy : CHAPPATTE, International New York Times

પણ હવે શું ?

આ દેશના એક વરિષ્ટ સમીક્ષક, વિશ્લેષક અને લેખક સ્ટીવ રિચર્ડ્‌સે હાલ એક મજેદાર પુસ્તક - ‘ધ પ્રાઈમ મિનિસ્ટર્સ’ આપ્યું છે. હેરલ્ડ વિલ્સનથી માંડીને ટેરિઝા મે લગીનાં દરેક વડા પ્રધાન અંગે વિગતે આલોચક સમીક્ષા આપી છે. ઉપસંહારમાં, સ્ટીવ રિચર્ડ્‌સ કહે છે : યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં એક અરસાથી આગેવાનની સરિયામ ખોટ વર્તાય છે. ચોમેર લોકરંજનવાદી જમણેરી વિચારધારાની અસર વર્તાતી હોય, વૈષ્વિક બજારુ અર્થતંત્રને લીધે અસીમ અસલામતી અનુભવાતી હોય તેમ બ્રેક્સિટને કારણે ક્યારે ય અંત આવી ન શકે તેવી દેખીતી ધડાકાભડાકા કરતી માગણીઓ સતત વિંઝાતી રહેતી હોય, તેવે સમે લોક સાથે સંવાદ રચીને આગેવાની આપી શકાય તેમ વર્તાતું ન હોય, પક્ષોને કાબૂમાં રાખી શકાતા ન હોય, આમ જનતાને ફાયદામંદ બને તેવી નીતિરીતિ અમલમાં ન હોય, તેથી ભારે વિમાસણ પેદા થાય. એકાદી ટેલિવિઝન મુલાકાતમાં જરાતરા રંગ જમાવાયો હોય અને પછી જોડાજોડ ટ્વીટર, વૉટ્સએપ તેમ જ સોશિયમ મીડિયાના ઓજારોથી સંતોષના ઘૂંટડા લેવાતા રહ્યા હોય, તેવા, આવા આગેવાનને થાય છે કે, લાવ, હું ય વડા પ્રધાન થઉં. પણ વડા પ્રધાન પદ પાસે આજે ઝાઝેરી અપેક્ષા બંધાઈ છે, અને સામે માપને સારુ ગજ સતત ટૂંકો જ પડતો અનુભવીએ છીએ.

એક સમે રાજકારણને સમર્પિત રાજકારણીઓ ચોમેર હતા. આજે નિગમિક ક્ષેત્ર(કોરપોરેટ સેક્ટર)માં રચ્યાપચ્યા ખેલંદા ય આંટોફેરો કરી જાય છે, જેમને છેવાડાના માણસ જોડે કોઈ અનુસંધાન હોય તેમ લાગતું નથી. 1979 પછી જેમ માર્ગરેટ થેચરે રાજકારણની, તેમ દેશસમાજની કાયાપલટ કરી નાંખેલી, તેમ વડા પ્રઘાન પદે નહીં પહોંચવા છતાં 2015થી લેબર પક્ષમાં જે લોકશાહીનો પવન ફૂંકાતો થયો અને લેબર પક્ષને યુરોપનો સૌથી મોટો પક્ષ બનાવવાનો તેનો કાયમી યશ જેર્‌મી કોરબિનને ફાળે સતત બોલતો રહેવાનો છે.

આવી આવી પરિસ્થિતિઓની પછીતે યુરોપીય સંઘમાંથી બ્રિટનની ફારગતીની આ વેળાને જોવાતપાસવાની છે.

સાંપ્રત વડા પ્રધાન બોરિસ જોનસનની કાબેલિયત, તેમનું વ્યક્તિત્વ પણ સરાણે રહેવાનું છે. પહેલી નજરે તે મોઢે ચડાવેલું બાળક હોય અને તેનો ઉછેર તેની હાજી હાજીમાં થયો હોય તેમ વર્તાય છે. પત્રકાર બોરિસ જોનસને વિન્સટન ચર્ચિલની એક મજેદાર જીવનકથા, નામે - ‘ ધ ચર્ચિલ ફેક્ટર હાઉ વન મેન મેઇડ હિસ્ટૃી’ આપી છે. સપનાં તો ચર્ચિલને પગલે ચાલવાના તે જૂએ છે. પણ લોર્ડ નૉર્થે એક દા તેમના અખબાર “ડેયલી ટેલિગ્રાફ”માં પત્રકારુ કરતા બોરિસભાઈ વિશે કહેલું તે સાંભરે છે : તેનો સ્વભાવ શિયાળ શો છે ! તેની કામ કરવાની ઢબછબ પણ લહેરીલાલાને સારા કહેવડાવે તેવી છે. અને તેથી ધાર્યું કરાવવાની ધૂનમાં પ્રધાનમંડળમાં તાજેતરે જે ફેરફારો કર્યા, જે રસમોને કામ લગાડાઈ તેનાથી તે ખુદ વિરોધ, અલગ વિચારસરણીનો સ્વીકાર કરે તેમ લાગતું નથી.

ડેવિડ કેમરુન સામે કન્સર્વેટિવ પક્ષને સાંચવી લેવાનો સવાલ હતો અને તે વેળા યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ ઇન્ડિપેન્ડન્ટ પક્ષને મલાઈલાભ મળી ન જાય તેની ચિંતા હતી. ચોમેર છવાયેલા, એક રોચક વક્તા તેમ જ ઉમરાઉ સમાજની ચાડી ખાતા હોય તેવા નાઇજલ ફરાજને દાબમાં રાખવાની કેમેરુનને ચિંતા હતી. બોરિસ જોનસન સામે નાઇજલ ફરાજ તો રહ્યા છે, પણ આ ફેરે તે ‘બ્રેક્સિટ પક્ષ’ને નામે ગરબે ઘૂમતા હતા. આ બન્ને પક્ષોનું વજન તો ભારે ઓસરી ગયું છે, પણ નાઇજલ ફરાજનો તોખાર તેવો જ તાજાતર અને હણહણતો દેખાય છે.

ટૉની બ્લેર વડાપ્રધાન હતા તે સમયે વેલ્સ તેમ જ સ્કૉટલૅન્ડને પ્રાંતીય સ્વરાજની જોગવાઈ અપાઈ. વેલ્સમાં લેબર શાસન ચાલુ છે, પણ સ્કૉટલૅન્ડમાં લેબરના મૂળિયાંનું ધોવાણ થયું છે અને ત્યાંની રાષ્ટૃવાદી પક્ષની બોલબાલા વધી છે. તે સ્કૉટિશ નેશનાલિસ્ટ પક્ષનું શાસન એક અરસાથી ત્યાં છે. અને તે પક્ષ, તેનાં સંચાલકો અને સ્કૉટલૅન્ડનો બહુ મોટો પ્રજાજન યુરોપ જોડે રહેવાનું જ માને છે. પરિણામે સ્કૉટલૅન્ડમાં આઝાદીની હવા ફૂંકાતી રહી છે. એક વખતના લોકમતમાં સ્કૉટિશ લોકો નહીંવત મતે જ આઝાદી મેળવી શક્યા નહોતા. ફરી વખત આ નાદ સતત વીંઝાતો રહ્યો છે. વારેપરબે સ્થાનિક શાસક પક્ષ તેની રજૂઆત સંસદમાં અને અન્યત્ર કરે જ છે.

બીજી પેરે, ઉત્તર આર્યલૅન્ડમાં છેક બે વરસે પ્રાંતીય શાસન લાવી શકાયું. મડાગાંઠ જે પડેલી તેનો ઉકેલ રાજકારણીઓને જડતો નથી, અને સતત નડતો રહ્યો છે. કેથલિકો અને પ્રૉટેસ્ટન્ટો વચ્ચેનું પરાપૂર્વનું વેરઝેર તો ઊભું જ છે. તેની વચ્ચે શિન ફિયેન પક્ષનું જોર વધવામાં છે. અત્યારના શાસકોમાં બંધારણ મુજબ પક્ષનો પગપેસારો તો છે જ. હવે સીમાની પહેલે પાર, પ્રજાસત્તાક આર્યલૅન્ડની તાજેતરની સાર્વત્રિક ચૂંટણીઓમાં પણ શિન ફિેયેન પક્ષે કલ્પનાતીત કાઠું કાઢ્યું છે. બની શકે કે ઉત્તર આર્યલૅન્ડને દક્ષિણ જોડે સાંકળવાનું જો કામયાબ બને, તો યુનાઇટેડ કિંગ્ડમનું ભાવિ કેટલે ?

ઘરઆંગણે રંગભેદ અને પૂર્વગ્રંથિઓ વારેપરબે માથું ઊંચકે છે. 1948 દરમિયાન ‘એમ્પાયર વિન્ડરસ’ નામે સ્ટીમર ટીલબરી બંદરે લાંગરી ત્યારથી આણેલાં આ લોકો માટે વચનોનું પાલન થયું નથી અને ભેદભાવનું આચરણ થતું આવ્યું છે. વેસ્ટ ઇન્ડીઝ ટાપુઓ તેમ જ કેરેબિયાથી અનેક લોકો જાહેર સંચાલનોમાં કામદાર તરીકે ભરતી કરાયાં હતાં. તેમને થાળે પાડવામાં ગૃહ ખાતું ગલ્લાંતલ્લાં કરતું રહ્યું છે અને કેટલાંકને દેશવટો ય અપાઈ રહ્યો છે. બીજી તરફ ઇસ્લામોફોબિયાએ પણ જોર પકડ્યું છે. જ્યારે બીજી તરફ, સેમાઇટ વિરોધી સૂર પણ ગાજતોફરતો સંભળાય.

courtesy : CHAPPATTE, Der Spiegel

‘ઇન્ટોલરન્ટ ઇન્ડિયા’વાળા ચકચાર મથાળા સાથેના 25 જાન્યુઆરી 2020ના ‘ધ એકોનોમિસ્ટ’માં, આ બધા કોયડાની રજૂઆત થઈ છે અને જોડાજોડ, બ્રિટનમાં વસતા યુરોપીય દેશોના નાગરિકોને સારુ આવી પડનારી મુશ્કેલીઓ તેમ જ યુરોપીય દેશોમાં જ્યાંત્યાં કામધંધાને સારુ લાગેલાં અને ઠરીઠામ થયેલાં, બ્રિટિશ નાગરિકોને માટે જે સવાલો ઊભા કરાયા છે તેનો વ્યવહારુ  ઊકેલ ઝડપે લાવ્યા વગર છૂટકો જ નથી. હજુ તો વેપાર વગેરેને સાંકળતા કરારો થયા નથી અને સઘળે લીલુંછમ્મ છે, એ સમયે જ આ જમાતને જે સહેવાનું થાય છે તેથી ભવાં ચડી જાય છે.

યુરોપીય સંઘને સારુ બાકી રહેલા 27 દેશોને સાંચવવાના છે. તેથી આ ફારગત થયેલા અગત્યના મુલક સાથે વાટાઘાટ કરવામાં, નિર્ણયો લેવામાં અંદાજે પારાવાર આલ્પસની પર્વતમાળા ચડતાં જે હાંફ ચડે તેવી પરિસ્થિતિ સર્જાય તો ય નવાઈ નહીં. અને એ પછી કોઈ પણ જાતના વેપાર વાણિજ્યના કરારો ન થાય અને યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ એક સાર્વભૌમ આઝાદ ટાપુ વેપારીઓનો મુલક બનવા ફરીવાર સજ્જ બની બેસે તો લગીર નવાઈ નહીં.

ભારતના એક અવ્વલ વિચારક અને સમીક્ષક ભાનુ પ્રતાપ મહેતાએ અન્યત્ર લખ્યું છે તેમ જગતની સામે આજે નિગમીય ક્ષેત્રની દાદાગીરીવાળા પૂંજીવાદ સામે લોકશાહીનો ઝંડો સાંચવવાની આ ઘડી છે. … જોઈએ.

પાનબીડું :

દેશ તો આઝાદ થાતાં થઈ ગયો,
                        તેં શું કર્યું ?
દેશ જો બરબાદ થાતાં રહી ગયો,
                  એ પુણ્ય આગળ આવીને કોનું રહ્યું ?
‘લાંચ રુશ્વત, ઢીલ, સત્તાદોર, મામામાશીના,
કાળાં બજારો, મોંઘવારી : ના સીમા !’
                   -રોષથી સૌ દોષ ગોખ્યા,
                     ગાળથી બીજાને પોંખ્યા.
આળ પોતાને શિર આવે ન, જો ! તેં શું કર્યું ?
- આપબળ ખર્ચ્યું પૂરણ ? જો, દેશના આ ભાગ્યમાં તેં શું ભર્યું ?
               સ્વાતંત્ર્યની કિંમત ચૂકવવી હર પળે;
               સ્વાતંત્ર્યના ગઢકાંગરા : કરવત ગળે.
ગાફેલ, થા હુશિયાર ! તું દિનરાત નિજ સૌભાગ્યને શું નિંદશે ?
શી સ્વર્ગદુર્લભ મૃત્તિકાનો પુણ્યમય તુજ પિંડ છે !
               હર એક હિંદી હિંદ છે,
               હર એક હિંદી હિંદની છે જિંદગી.
હો હિંદ સુરભિત ફુલ્લદલ અરવિંદ : એ સ્વાતંત્ર્ય દિનની બંદગી.

                                                                                        — ઉમાશંકર જોશી

હેરૉ, યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ; 17/18.02.2020

e.mail : [email protected]

[1762 words]  

સૌજન્ય : "નિરીક્ષક", 01 માર્ચ 2020; પૃ. 08-10

Category :- Ami Ek Jajabar / Ami Ek Jajabar

ચોફાળ ઓઢી રોવાનો વખત

વિપુલ કલ્યાણી
15-12-2019

યુનાઇટેડ કિંગ્ડમની સાર્વત્રિક ચૂંટણી 12 ડિસેમ્બરે હતી, અને 13 ડિસેમ્બરે જ પરિણામ આવી ગયાં. 2010થી શાસન કરતી કન્સર્વેટિવ પક્ષને બહુમતી સાંપડી છે. વિરોધ પક્ષોને સારુ વામણાઈ સર્જાઈ છે. કુલ 650 બેઠકોમાંથી કન્સર્વેટિવ પક્ષને 365 બેઠકો મળી છે, ગયા વખત કરતાં 67 વધુ. લેબર પક્ષને 203 બેઠકો મળી, ગયા વખત કરતાં પક્ષે 42 ગુમાવી. સ્કૉટિશ નેશનાલિસ્ટ પક્ષને 48, લિબરલ ડેમોક્રેટ પક્ષને 11, જ્યારે બીજાત્રીજા પક્ષોને ફાળે કુલ 23 બેઠકો ગઈ. તે વિગતે આમ છે : વેલ્સ માંહેની પ્લાઇડ કમરીને ચાર, ઉત્તર આયર્લેન્ડમાંના વિવિધ પક્ષોને [ડેમોક્રેટિક યુનિયન પક્ષને આઠ, શિન ફેઇનને સાત, સોશિલય ડેમોક્રેટિક ઍન્ડ લેબર પક્ષને બે તેમ જ ઍલાયન્સ પક્ષને એક] કુલ 18 તેમ જ ગ્રિન પક્ષને એક થઈને કુલ 23 બેઠકો ગઈ. ટૂંકમાં, શાસક પક્ષની કુલ 365 સંખ્યા સામે તમામ વિરોધ પક્ષોને નામ 285 સંખ્યા આવી છે.

કન્સર્વેટિવ પક્ષમાંની યુરોપિયન સંઘમાંથી નીકળી જવાની બૂમરાડને શાંત પાડવા તત્કાલીન વડા પ્રધાન ડેવિડ કેમરૂને ‘બ્રેક્સિટ’ને નામ 2016 વેળા લોકમત જાહેર કર્યો. આશરે 52 ટકા લોકોએ તેની તરફેણમાં અને આશરે 48 લોકોએ તેની વિરુદ્ધમાં મતદાન કરેલું. બ્રેક્સિટ તરફી ક્ન્સર્વેટિવ સાંસદોનો ઉન્માદ પછી ઘેલો થયો. ત્યારથી બ્રેક્સિટ માટેની તરફદારીએ પક્ષમાં જોર પકડ્યું. જમણેરી તત્ત્વો બોલકા થયા. હળુ હળુ રાષ્ટૃવાદનો કેફ ચડતો ગયો. ડેવિડ કેમેરૂન ગયા; થેરસા મે આવ્યાં. તે ય ગયાં અને તેની પછીતે બોરિસ જૉનસન આવ્યા. પરંતુ પેલા રાષ્ટૃવાદના કેફને વળ ચડતા જ રહ્યા; બસ, ચડતા જ રહ્યા.

“ગાર્ડિયન” દૈનિકમાં કટારચી લખતાં રોવેના મેસન કહે છે તેમ પાંચેક અગત્યના મુદ્દે કન્સર્વેટિવ પક્ષ જીતમાં રહ્યો. બોરિસ જૉનસને એક સૂત્ર સતત ઉછાળ્યા કરેલું : ‘ગેટ બ્રક્સિટ ડન’. લોકમત પછીના ત્રણેક વરસ સુધી કંઈ નિર્ણય લઈ નહીં શકાવાને કારણે આમ જનતા કંઈક અંશે થાકી હતી. એમને પરિણામ જોઈતું હતું. બોરિસ જૉનસનના સૂત્રમાં મોટા સમૂહને સધિયાોર દેખાવા લાગેલો.

courtesy : Patrick Blower; "The Daily Telegraph"; November 2019

લેબર પક્ષે પોતાના ચૂંટણી ઢંઢેરામાં કેટકટલી પાયાગત પણ મજબૂત વાત મૂકી હતી. તેને સારુ પ્રવાર થયા કરતો હતો. જ્યારે શાસક પક્ષને સારુ એક જ વાત હતી : બ્રેક્સિટની. લોકોને તે સહજ અને સરળ અને વિશ્વાસ કરવા સમ લાગતી હતી. વળી, કન્સર્વેટિવે નાનો અમથો ચૂંટણી ઢંઢેરો આપેલો. કોઈ વચનો સુધ્ધાં નહીં. લોકોને તેમાં આધાર દેખાતો હતો.

તો બીજી પાસ, લેબર પક્ષમાંથી છૂટા પડેલાં કે દૂભાયેલાં આગેવાનો પક્ષની બ્રેક્સિટ બાબતની રજૂઆતની સતત આલોચના કરતા રહ્યાં હતાં. તેથી પણ આમ પ્રજા ગુમરાઈ રહી હતી. લેબર પક્ષની આ નબળાઈનો લાભ પણ શાસક પક્ષને મળતો રહ્યો.

ચૂંટણી પ્રચાર કરતી વેળા બારણે બારણે લેબર પક્ષના નેતા જેર્‌મી કોર્બિન માટે મતદારોમાં અભાવ વર્તાતો હતો. એમ તો બોરિસ જૉનસન માટેની વિશ્વસનિયતા માટે ય સવાલો થતા હતા. પણ  બ્રેક્સિટ માટેની તરફદારીવાળી રજૂઆત, તેનું દેખાવડાપણું, તેનો ઢોંગ લોકોને દોઝખમાં રાખતો રહ્યો.

આ જ દૈનિકમાં છાપાના રાજકીય સંવાદદાતા કેઇટ પ્રોક્ટર લેબર પક્ષને ધાર્યું પરિણામ ન મળ્યું તેને સારુ આવાં કારણો આપી જાય છે. જેર્‌મી કોર્બિનની ચાહના સામે લોકોનો અણગમો ઝાઝેરો રહ્યો. કહે છે કે 1970 પછીના ગાળાની વાત કરીએ તો આવડો અણગમો વિરોધ પક્ષના નેતા સારુ ક્યારે ય જોવા મળ્યો નથી. આયર્લેન્ડમાં શાંતિ સ્થાપી શકાય, તેને સારુ દાયકાઓ પહેલાં, આયરિશ રિપબ્લિકન આંદોલનકારીઓને એ હળતામળતા તે મોટી વયના લોકોને સાંભરી આવતું અને તેમને તેમાં અસલામતીનો ભય વર્તાતો રહ્યો. વળી, જાતિભેદનો એરુ પણ બીજા પક્ષોની પેઠે લેબર પક્ષને ય આભડી ગયેલો. આ એરુ એટલે ‘એન્ટિ-સેમિટિઝમ’ (સામપ્રજાવાદ વિરોધ). આના પડઘા દૂરગામી સાબિત થયા.

પક્ષનો ચૂંટણી ઢંઢેરો પણ પગે બેડી બાંધી હોય તેમ ઘણાને અડ્યો નડ્યો. આગામી દાયકા માટેનો કાર્યક્રમ તેમાં વણી લેવાયો હતો એ ખરું. પણ સરકાર માટે તત્કાળ શું બાબત તેની છણાવટ કેટલાકને લગીર વર્તાતી નહોતી. રાષ્ટૃીયકરણની બાબત, નેશનલ હેલ્થ સર્વિસ માટેની યોજનાઓ પેટેના ખર્ચના આંકડાઓ જેવી જેવી ઊંડી વિગતમાહિતી બારણે બારણે સમજાવતા ઉમેદવારો થાકતા હતા. યુરોપ સાથેનો સંબંધ કેટલેક અંશે તે જાળવી રાખવા ઇચ્છે; પરંતુ પક્ષમાંના થોડાએક પણ બ્રેક્સિટ તરફી સભ્યો તેમ જ સાંસદો રહ્યાં જ હોઈ, બન્ને વિચારધારાઓને સાંચવી રાખતો વિચારમત સમતોલપણું જાળવી શક્યો નહીં. વિરોધીઓને લેબર પક્ષના વિચારમતનું ખંડન કરવામાં આથી સરળતાએ સફળતા સાંપડતી આવતી હતી.

આને કારણે દાયકાઓથી લેબરપક્ષી, તેમ જ ખાણિયા વિસ્તારોમાં કન્સર્વેટિવ પક્ષે બ્રેક્સિટને નામે ભારે ગાબડાં પાડ્યાં. ઉત્તર ઇંગ્લૅન્ડમાં એકદા જે ખાણિયા વિસ્તારો હતા, તેવા રતુમડા ગઢના કાંગરા ખેરવવામાં કન્સર્વેટિવ પક્ષ આ ફેરે કામયાબ નિવડ્યો. આ પક્ષે અનેક મતક્ષેત્રોને લેબર કનેથી ખેરવી લીધા. લેબરના લંડનગરા નેતાઓ એ મજૂરિયા જમાતને હૈયાધારણા આપી શક્યાં નહીં.

બાકી રહી ગયું હોય તેમ લેબર પક્ષની ચૂંટણી પ્રચારની રીતરસમ તથા વ્યૂહરચનામાં કચાશ વર્તાવા લાગેલી. ‘માર્જિનલ’ મતવિસ્તારોને સાંચવામાં જે વખત આપ્યો, તેમાં જેમને પાયાગત જાળવવાના હતા તેવા મતવિસ્તારોને એળે મુકાયાનો અનુભવ થયો. આ તો હવેલી લેતા ગુજરાત ખોઈ હોય, તેવો ઘાટ થતો હતો !

રાજકારણ બાબતે ગુજરાતીઓની તાસીર, સમજણ અને ઊંડાણ રમૂજ પેદા કરે છે તે ખસૂસ, પણ તેથી અચરજ પણ થાય છે. જગવિખ્યાત પ્રવાસી ભારુલતા પટેલ-કાંબળેએ આ મુદ્દે આ સોશિયલ મીડિયામાં બરાબરની નાડ પકડીને ચર્ચા ઉપાડી. ફેઇસબુક માંહેની એમની વૉલ પરેથી આ દલીલ પામવા જેવી છે : I hope people recognise that this is not Indian elections or an election about India. The election results would affect Britain and the society we live in. Just because someone issues some baseless manifesto is not the reason to vote for the wrong party, who’s cuts and austerity policies has brought this country to the level where it is now. Rise in homelessness, rise in people relying on food bank, less doctor, less nurses, education system compromised, less police and general compromises on all public services to the breaking point. Rise in knife crime, rise in other crime in general such as burglary and robbery to name few additions. The list is long and it is a time for a change and to put a full stop. My husband is a NHS doctor and we the family have suffered the consequences of Conservative Party’s wrong policies and cuts.

Stop using Mr Jeremy Corbyn’s anti-India stance as an excuse to vote for the Conservatives. Stop using Modiji’s name as trump card to vote for wrong party. Stop using India’s name to vote for wrong party.

ભારુલતા પટેલ-કાંબળેએ પ્રીતિ પટેલ સરીખાંની પણ ઢોંગલીલા છતી કરી હતી. કહેતાં હતાં : પ્રીતિ પટેલ એલેક્સ સૉયર[Sawyer]ને પરણ્યાં છે અને દંપતીને ફ્રેડી નામે દીકરો છે. અને ખપ પડે તેથી પરણ્યાં પહેલાંની અટકનો ભરપેટ ઉપયોગ તે બાઈ કરી જાણે છે. એમના મતે, Conservatives have deliberately made her the Home Secretary with an eye on the advantage of gaining extra Hindu voters in this general election and to strengthen their position for trade deal with India. UK is in more need of the trade deal with India than India with the UK. We British Indian already had strong ties back home with India and never needed any political parties to build any bridges, which the Conservatives claims to have built.

આવું છતાં, લેબર પક્ષ બાબત તેમ જ જેર્‌મી કોર્બિન અંગે કોઈક પ્રકારના પૂર્વગ્રહે બાંધેલા અભિપ્રાયમાં વીંટ્યા વિચારમતનું જોરશોરથી આદાનપ્રદાન થતું રહ્યું. ભારતીય બંધારણની 370મી કલમ નાબૂદી અંગે લેબર પક્ષના છેલ્લા અધિવેશનમાં પસાર થયેલા ઠરાવથી હિન્દુત્વ રાજકાજમાં પરોવાયેલા લોકોને નારાજગી લાગેલી. એ જમાતને ભારતની રાજનીતિ અહીં રહેતા, વસતા છતાં વિશેષ વહાલી લાગતી હતી. કેટલાકનું માનવું છે કે ભારતીય જનતા પક્ષ તેમ જ હિન્દુ સ્વયંસેવક સંઘની દોરીસંચારે આ નાવ ચાલતી હતી. તેમાં હિન્દુ મંદિરોની, તથા જ્ઞાતિજાતિની સંસ્થાઓની ગજબની સામેલગીરી જોવા મળતી હતી. આનો લાભ જમવાનું કન્સર્વેટિવ પક્ષે આંખ મીંચીને કર્યું. તેમાં પ્રીતિ સૉયરે, પ્રીતિ પટેલ રહીને, ભરપેટ લાભ લૂંટ્યા જ કર્યો છે.

courtesy : Chris Riddell; "The Observer", December 2019

કન્સર્વેટિવ પક્ષમાં ‘ઈસ્લામાફોબિયા’ (ઈસ્લામ પ્રજા તથા ધર્મ પ્રત્યેની ઘૃણા) દેખાયા કરી છે. આ અંગેની ટીકાટિપ્પણ પણ થયા કરી છે. એમ તો બોરિસ જૉનસને પોતાના પત્રકારત્વજીવનમાં આવી ઘૃણાને વાચા આપેલી, તેના દાખલાઓ સંસદ સમેત રજૂ કરાયા છે. હોઈ શકે કે આપણી આ જમાતને આમાં મીઠાં મધ સરીખું મેળાપીપળાપણું લાગતું હોય. અને તેથી ય કન્સર્વેટિવ પક્ષ તરફી વલણ કર્યું હોય.

આપણી વસાહતે આફ્રિકે સમેત અન્યત્ર કરેલી ભૂલો અહીં પણ ચાલુ રાખી, તેનું આ વરવું ચિત્ર છે. લિબરલ ડેમોક્રેટ પક્ષે ય 370 કલમની નાબૂદી અંગે જેમ ટીકા કરેલી તેમ બોરિસ જૉનસન સરકારના તત્કાલીન વિદેશ પ્રધાન ડોમિનિક રાબે ય સંસદમાં આ બાબત આલોચના કરેલી તેને આ જમાતે નજરઅંદાજ કરી છે તેનું આશ્ચર્ય છે. અનેકાનેક ધાર્મિક સ્થળોએથી કન્સર્વેટિવ પક્ષની તરફેણમાં મતદાન કરવાનો ભક્તજનોને આદેશ અપાતો તેની ભારે તાજૂબી છે.

આ દેશમાં, 2016ના લોકમત વેળા, રશિયાની દરમિયાનગીરી હતી તેવી શંકાકુશંકા સતત રહ્યા કરી છે. આ ફેરેની આ સાર્વત્રિક ચૂંટણીમાં બીજાઓની પેઠે ભારતના શાસક પક્ષની પણ દરમિયાનગીરી હોય તો તેનું અચરજ છે; અને તેની દૂરગામી અસરો ભોગવવાની થવાની તે ય સમજાય છે.

જેર્‌મી કોર્બિન વિદ્રોહી રાજકારણી જરૂર છે. તે સમાજવાદી છે અને લોકશાહી રસમમાં પૂર્ણપણે માને છે. આજના ગ્રાહકવાદ તેમ જ બજારવાદના સ્વાભાવિક એ ટીકાખોર પણ છે. પણ વ્યક્તિ તરીકે પ્રામાણિક છે, વિવેકી છે, અને વ્યક્તિનિંદામાં પડતા નથી. એમની દલીલો વિચાર આધારિત, મુદ્દાલક્ષી હોય છે. પ્રિન્ટ મીડિયામાં હિતશત્રુઓએ  જેર્‌મી કોર્બિન માટેનો પોતાનો વિરોધ સતત ગાજતો રાખેલો. આ જમણેરી પાંખના વિરોધમાં ઇલેકટૃોનિક મીડિયા તેમ જ સોશિયલ મીડિયા ય પૂરેવચ્ચ ભળેલું રહ્યું. ઊફરેટા રહેતા, વિચારતા લોકોને જે પરેશાની સેવવાની થાય છે, તેવી જાહેર પરેશાનીનો વિરોધ એમને પણ સહેવાનો થયો છે. તેમ છતાં, એમણે ક્યારે પણ વિવેક છોડ્યો નહોતો. બીજી પાસ, બોરિસ જૉનસનની વિશ્વસનિયતા તળિયાઝાટક રહી. અબી બોલા, અબી ફોકના એક નહીં અનેક વરવા દાખલા સામે પછડાયા જ કરે. સ્વકેન્દ્રી તેમ જ આળસુપણાનો સ્વભાવ. તેમ છતાં, પેલા ઢોંગી નગારા પીટાતા રહ્યા તેમાં એમણે પોતાનું ભાણું પાકું કરી જાણ્યું.

ભારુલતા પટેલ-કાંબળે કહેતાં હતાં તેમ આ દેશમાં 2010થી વરવી પરિસ્થિતિ વકરતી રહી છે. આર્થિક આકરાપણાં(ઑસ્ટેરિટી)ને કારણે રોજગારી વિનાના, ઘરબાર વિનાના જમાતની સંખ્યા માઝા મૂકતી હોય તેમ વર્તાય છે. જગતને ચોક એકદા જે આગેવાન હતું તે દેશને આજે ધ્યાનમાં ય લેવાતું નથી તેવી હાલત, કેમ ભલા, આપણી જમાતને દેખાતી નહીં હોય ? આ જમાતનો અહીં વસવાટ છતાં, ઊંટ જેમ મારવાડ ભણી મોં ફેરવતું રહે તેમ સાંપ્રત ભારતનું હિત હૈયે રાખી અહીં આ જમાત જીવે, નભે અને લીલાલહેર કરે તે હાલત અચરજ પેદા કરી જાય છે. 

… અને તેથીસ્તો, ચોફાળ ઓઢીને રોવાનો વારો આવ્યો હોય તેવો ઘાટ અનુભવાઈ રહ્યો છે. − શું કરીએ ? કોને કહીએ ??

હેરૉ, 13-15 ડિસેમ્બર 2019

e.mail : [email protected] 

Category :- Ami Ek Jajabar / Ami Ek Jajabar