SHORT STORIES

જાંબુનું ઝાડ

કૃષ્ણ ચંદ્ર
30-11-2019

ઉર્દૂ સાહિત્યના પ્રખ્યાત લેખક કૃષ્ણ ચંદ્ર ટૂંકી વાર્તાઓ ઉપરાંત વ્યંગકથાઓ માટે પણ પ્રતિષ્ઠિત હતા. તેમની આ કથા આઝાદી પછી સરકારી કચેરીઓમાં જોવા મળતા — અને એ વખતે હજુ લોકોને સંપૂર્ણપણે કોઠે ન પડી ગયેલા - રંગઢંગનું લાલ ફીતાશાહીનું ચોટદાર આલેખન કરે છે. આ દિવસોમાં, સાઠીનાં વરસોની આ વાર્તા યાદ કરવાનું નિમિત્ત ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઑફ સેકન્ડરી સ્કૂલ સર્ટિફિકેટ એક્ઝામિનેશન્સે પૂરું પાડ્યું છે. દસમા ધોરણના વિદ્યાર્થીઓના પાઠ્યક્રમમાંથી એમણે એ સહસા પડતી મૂકી છે અને તે માટે કોઈ વિધિસર કારણ આપ્યું નથી. બને કે વાર્તા વાંચ્યાથી કારણ સમજાઈ રહે …

°°°°°

રાત્રે જોરદાર વાવાઝોડું આવ્યું. તેમાં સચિવાલયની લૉનમાં ઊભેલું જાંબુનું ઝાડ જમીનદોસ્ત થઈ ગયું. સવારે માળીએ જોયું ત્યારે તેને ખ્યાલ આવ્યો કે ઝાડની નીચે એક માણસ પણ દબાયેલો હતો.

માળી દોડતો ચપરાસી પાસે ગયો, પ્યુન દોડતો ક્લાર્ક પાસે ગયો, ક્લાર્ક દોડતો સુપ્રિન્ટેન્ડન્ટ પાસે ગયો. સુપ્રિન્ટેન્ડન્ટ દોડતા બહાર આવ્યા. જોતજોતામાં ઝાડ તળે દબાયેલા માણસની આજુબાજુ ટોળું જમા થઈ ગયું.

એક ક્લાર્કે કહ્યું, ‘બિચારું જાંબુનું ઝાડ … કેટલું ઘટાદાર ને ફળાઉ હતું.’

‘અને તેનાં જાંબુ પણ કેટલાં મીઠાં હતાં,’ બીજા ક્લાર્કે સંભાર્યું.

‘જાંબુની સીઝનમાં હું થેલી ભરીને આ ઝાડનાં જાંબુ ઘરે લઈ જતો હતો. મારાં બાળકોને એનાં જાંબુ બહુ ભાવતાં.’ ત્રીજા ક્લાર્કે રડમસ અવાજમાં કહ્યું.

‘પણ પેલો માણસ?’ માળીએ દબાયેલા માણસ તરફ ઇશારો કરીને કહ્યું.

‘અરે હા … માણસ ...’ સુપ્રિન્ટેન્ડન્ટ વિચારમાં પડી ગયા.

એક ચપરાસીએ પૂછ્યું, ‘એ જીવે છે કે મરી ગયો? ખબર નથી પડતી.’

‘આટલું વજનદાર ઝાડ પડ્યા પછી કોઈ બચતું હશે? મરી જ ગયો હશે.’ બીજા ચપરાસીએ કહ્યું.

અચાનક ઝાડની દિશામાંથી અવાજ આવ્યો, ‘ના, ના, હું જીવું છું.’

જોયું તો ઝાડ નીચે દબાયેલો માણસ કણસતાં-કણસતાં માંડ બોલી શકતો હતો.

એ સાંભળીને ચપરાસીએ આશ્ચર્યથી કહ્યું, ‘આ તો જીવે છે.’

માળીએ કહ્યું, ‘ઝાડ હટાવીને આપણે જલદી એને બહાર કાઢીએ.’

આળસુના પીર જેવા એક ચપરાસીએ કહ્યું, ‘અઘરું લાગે છે. ઝાડનું થડ બહુ ભારે ને વજનદાર છે.’

‘કશું અઘરું નથી.’ માળીએ કહ્યું, ‘સુપ્રિન્ટેન્ડન્ટસાહેબ હુકમ કરે તો હમણાં પંદર-વીસ માળી-ચપરાસી-કારકુન ભેગા થઈને માણસને બહાર કાઢી દઈએ.’

‘ખરી વાત છે.’ કારકુનો એકસાથે બોલી ઊઠ્યા. ‘ચાલો, જોર લગાવો. અમે તૈયાર છીએ.’

બધા ઝાડ ખસેડવા તૈયાર થઈ ગયા. પણ સુપ્રિન્ટેન્ડન્ટે તેમને રોક્યા. કહે, ‘ઘડીક ખમો. હું અન્ડર-સેક્રેટરીને પૂછી લઉં.’

સુપ્રિન્ટેન્ડન્ટ અન્ડર-સેક્રેટરી પાસે ગયા. અંડર-સેક્રેટરી ડેપ્યુટી સેક્રેટરીને મળ્યા. ડેપ્યુટી સેક્રેટરી જૉઇન્ટ સેક્રેટરી પાસે પહોંચ્યા. જૉઇન્ટ સેક્રેટરી ઊપડ્યા ચીફ સેક્રેટરી પાસે અને ચીફ સેક્રેટરી પહોંચ્યા મંત્રીમહોદયની કૅબિનમાં. મંત્રીશ્રીએ ચીફ સેક્રેટરીને કંઈક કહ્યું. ચીફ સેક્રેટરીએ જૉઇન્ટ સેક્રેટરીને કંઈક કહ્યું. જૉઇન્ટ સેક્રેટરીએ ડૅપ્યુટી સેક્રેટરીને કંઈક કહ્યું. ડેપ્યુટી સેક્રેટરીએ અંડર સેક્રેટરીને કહ્યું. એમ ફાઇલ ચાલતી રહી અને આખો દિવસ નીકળી ગયો.

બપોરે જમવાના ટાઇમે દટાયેલા માણસની આસપાસ ઠઠ જામી હતી. લોકો જાતજાતની વાતો કરતા હતા. કેટલાક આઝાદમિજાજ કારકુનો પોતાની મેળે સમસ્યા ઉકેલવા ઇચ્છતા હતા. તે સરકારશ્રીની પરવાનગી વિના જ ઝાડ ખસેડી નાખવું, એવી તૈયારી કરી રહ્યા હતા. એવામાં સુપ્રિન્ટેન્ડન્ટ ફાઇલ સાથે દોડતા આવ્યા. કહે, ‘આપણે જાતે ઝાડ હટાવી નહીં શકીએ. આપણે કૉમર્સ ડિપાર્ટમેન્ટના છીએ અને આ ઝાડનો મામલો છે. એ ઍગ્રિકલ્ચરમાં લાગશે. હું આ ફાઇલ પર “અરજન્ટ”નો શેરો લગાડીને તેને કૃષિ વિભાગમાં મોકલી આપં છું. ત્યાંથી જવાબ આવે કે તરત ઝાડ હટાવી દઈશું.’

બીજા દિવસે કૃષિવિભાગમાંથી જવાબ આવ્યો કે ઝાડ કૉમર્સ ડિપાર્ટમૅન્ટના બગીચામાં પડ્યું છે. એટલે તેને હટાવવું કે નહીં, તેનો નિર્ણય લેવાની જવાબદારી કૉમર્સ વિભાગની છે.

આ જવાબ વાંચીને કૉમર્સ વિભાગના સાહેબને ચડ્યો ગુસ્સો. તેમણે તત્કાળ લખ્યું કે ઝાડ ગમે ત્યાં હોય, પણ તેની જવાબદારી કૃષિવિભાગની જ કહેવાય. કૉમર્સ વિભાગને તેની સાથે કશો સંબંધ નથી.

બીજા દિવસે ફાઇલ ચાલતી રહી. સાંજે કૃષિવિભાગમાંથી જવાબ આવ્યો - અમે આ મામલો હૉર્ટિકલ્ચર ડિપાર્ટમેન્ટને સોંપી રહ્યા છીએ. કારણ કે અમારાથી ફક્ત અનાજ અને ખેતીવાડીની જવાબદારી લેવાય, જ્યારે અહીં તો વાત ફળાઉ ઝાડની છે. જાંબુનું ઝાડ ફળાઉ હોવાથી તેમાં હૉર્ટિકલ્ચર ડિપાર્ટમેન્ટ લાગશે.

રાત્રે માળીએ તેના ઘરેથી દાળ-ભાત લાવીને ઝાડ નીચે દબાયેલા માણસને ખવડાવ્યાં. ત્યાં સુધીમાં એ માણસની ચારે તરફ પોલીસનો કડક બંદોબસ્ત ગોઠવાઈ ગયો હતો, જેથી લોકો કાયદો-વ્યવસ્થા હાથમાં ન લઈ લે અને પોતાની મેળે ઝાડ હટાવી ન દે. પણ એક પોલીસ કૉન્સ્ટેબલને દયા આવી. એટલે તેણે દબાયેલા માણસને જમાડવાની માળીને છૂટ આપી.

માળીએ દબાયેલા માણસને ધીમા સાદે કહ્યું, ‘તમારી ફાઇલ ચાલુ છે. મોટે ભાગે કાલે નિર્ણય લેવાઈ જશે. ’

દટાયેલો માણસ કશું બોલ્યો નહીં.

માળીએ તેની પર પડેલા ઝાડના થડ ભણી જોઈને કહ્યું, ‘સારું છે, થડિયું તારા પગ પર પડ્યું છે. બાકી કમર પર પડ્યું હોય, તો કરોડરજ્જુ ભાંગી ગઈ હોત.’

દટાયેલો માણસ ચૂપ જ રહ્યો.

માળીએ ફરી કહ્યું, ‘તમારા પરિવારમાં કોઈ છે? મને અતોપતો આપો, તો હું તેમને સમાચાર આપવાની કોશિશ કરું.’

દટાયેલા માણસે માંડ-માંડ કહ્યું, ‘હું અનાથ છું. મારે આગળપાછળ કોઈ નથી.’

અફસોસ પ્રગટ કરીને માળીએ વિદાય લીધી.

ત્રીજા દિવસે હૉર્ટિકલ્ચર વિભાગમાંથી જવાબ આવી ગયો. જવાબ બહુ કડક હતો, અને કટાક્ષથી ભરપૂર.

હૉર્ટિકલ્ચર વિભાગના સચિવ સાહિત્યપ્રેમી જણાતા હતા. તેમણે લખ્યું હતું, ‘નવાઈની વાત છે. અત્યારે આપણે સૌ જ્યારે વધુ વૃક્ષો વાવવાની ઝુંબેશ ચલાવી રહ્યા છીએ, ત્યારે આપણા દેશમાં એવા પણ સરકારી અફસર મોજુદ છે, જે વૃક્ષ કાપવાનું સૂચન કરે છે, એ પણ એક ફળાઉ ઝાડ, અને એ પણ જાંબુનું, જેનાં જાંબુ લોકો હોંશે-હોંશે ખાતા રહ્યા છે. આવી સ્થિતિમાં અમારો વિભાગ જાંબુનું ઝાડ કાપવાની પરવાનગી આપી શકે નહીં.’

એક જણે કહ્યું, ‘હવે શું કરીશું? ઝાડ ન કપાય તો પછી, એક કામ કરીએ. આ માણસને કાપીને બહાર કાઢી લઈએ.’

બીજાએ કહ્યું, ‘બરાબર છે. આ માણસને બરાબર વચ્ચેથી-ધડમાંથી કાપીએ, તો તેનો અડધો ભાગ આગળથી બહાર નીકળી જશે ને બાકીનો અડધો પાછળથી. અને ઝાડને કશું નુકસાન નહીં થાય.’

‘પણ એમાં હું માર્યો જઈશ.’ દટાયેલા માણસે કહ્યું.

‘એની વાત પણ ખરી છે.’ એક કારકુને કહ્યું, પણ માણસને કાપીને બહાર કાઢવાનો આઇડિયા આપનાર એમ હાર માન્યા નહીં. કહે, ‘આજકાલ પ્લાસ્ટિક સર્જરી કેટલી આગળ વધી ગઈ છે, એની તમને ખબર નથી લાગતી. મને ખાતરી છે કે આ માણસને વચ્ચેથી કાપ્યા પછી ફરી પ્લાસ્ટિક સર્જરીની મદદથી જોડી શકાશે.’

આ ચર્ચાના અનુસંધાનમાં ફાઇલ મેડિકલ વિભાગમાં મોકલવામાં આવી. ત્યાં ત્વરિત પગલું લઈને ફાઇલને બીજા જ દિવસે યોગ્ય પ્લાસ્ટિક - સર્જનને તપાસ માટે મોકલી આપવામાં આવી. સર્જને દટાયેલા માણસની તબીબી તપાસ કરી, તેનું બ્લડપ્રેશર માપ્યું, નાડીની ગતિ તપાસી અને રિપોર્ટ લખ્યો કે આ માણસની પ્લાસ્ટિક સર્જરી તો થઈ શકે અને તે સફળ પણ થાય, પરંતુ માણસ મરી જશે.

એટલે આ નિર્ણય માંડવાળ કરવામાં આવ્યો.

રાત્રે દટાયેલા માણસને ખીચડીના કોળિયા ભરાવતી વખતે માળીએ તેને કહ્યું કે હવે મામલો ઉપર ગયો છે. સાંભળ્યું છે કે કાલે સચિવાલયમાં બધા સચિવોની મિટિંગ થવાની છે. તેમાં તમારો કેસ મુકાશે અને આશા છે કે બધું ઠીકઠાક થઈ જશે.

દટાયેલા માણસે નિઃસાસો નાખીને કહ્યું,

‘યે તો માના કિ તગાફુલ ન કરોગે લેકિન
ખાક હો જાએંગે હમ તુમકો ખબર હોને તક’.

દટાયેલા માણસના મોઢેથી શેર સાંભળીને આશ્ચર્યચકિત થયેલા માળીએ પૂછ્યું, ‘તમે કવિ છો?’

માણસે હળવેકથી હકારમાં ડોકું હલાવ્યું.

બીજા દિવસે માળીએ ચપરાસીને કહ્યું, ચપરાસીએ ક્લાર્કને અને ક્લાર્કે હેડક્લાર્કને. થોડી વારમાં આખા સચિવાલયમાં અફવા ફેલાઈ ગઈ કે દટાયેલો માણસ કવિ છે. પછી તો પૂછવું જ શું. લોકોનાં ઝુંડનાં ઝુંડ કવિને જોવા ઊમટી પડ્યાં. તેની ચર્ચા શહેરમાં પણ ફેલાઈ અને સાંજ સુધીમાં શહેરની શેરીશેરીમાંથી કવિઓ આવવા લાગ્યા. સચિવાલયની લૉન કવિઓથી છલકાઈ ગઈ અને દટાયેલા માણસની આસપાસ કવિસંમેલન જેવું વાતાવરણ બની ગયું.

દટાયેલો જણ કવિ છે, એની જાણ થતાં સચિવાલયની એક સબ-કમિટીએ નિર્ણય લીધો કે આ માણસની ફાઇલ સાથે નથી કૃષિવિભાગને સંબંધ કે નથી હૉર્ટિકલ્ચર વિભાગને. આ તો સાંસ્કૃતિક વિભાગનો મામલો છે. તેને અનુરોધ કરવામાં આવ્યો કે તે ઝડપથી નિર્ણય લે, જેથી કવિનો છુટકારો થાય.

ફાઇલ સાંસ્કૃતિક વિભાગના ટેબલે ટેબલે ફરતી સાહિત્ય અકાદમીના સચિવ પાસે પહોંચી. સચિવ એ જ વખતે કારમાં ઊપડ્યો અને પહોંચ્યો દટાયેલા કવિ પાસે. તેણે કવિ સાથે વાતચીત શરૂ કરી.

‘તમે કવિ છો?’ સચિવે પૂછ્યું.

‘હા.’

‘કયા ઉપનામથી અલંકૃત છો?’

‘ઝાકળ.’

‘ઝાકળ?’ સચિવ ચિત્કારી ઊઠ્યા, ‘તમે એ જ ઝાકળ છો, જેમનો ગદ્યસંગ્રહ “ઝાકળનાં ફૂલ”હમણાં જ પ્રગટ થયો છે?’

દટાયેલા માણસે હકારમાં ડોકું ધુણાવ્યું.

‘તમે અમારી અકાદમીના સભ્ય છો?’ સચિવે પૂછ્યું.

‘ના.’

‘નવાઈની વાત છે.’ સચિવે ઓર જોરથી ચિત્કારીને કહ્યું, ‘આટલો મોટો કવિ, “ઝાકળનાં ફૂલ”નો લેખક અને અમારી અકાદમીનો સભ્ય જ નહીં? અરર, અમારાથી કેવડી મોટી ભૂલ થઈ ગઈ? આટલો મોટો કવિ ને આવો ગુમનામીમાં દટાયેલો પડ્યો છે?’

‘ગુમનામીમાં નહીં, અત્યારે તો ઝાડની નીચે દટાયેલો પડ્યો છું. મહેરબાની કરીને મને અહીંથી બહાર કાઢો.’

‘હમણાં જ વ્યવસ્થા કરું છું.’ સચિવ બોલ્યા અને તરત તેમના વિભાગમાં રિપોર્ટ કર્યો.

બીજા જ દિવસે સચિવ દોડીને કવિ પાસે આવ્યા અને કહે, ‘અભિનંદન … લો, મોં મીઠું કરો, અમારી સરકારી સાહિત્ય અકાદમીએ તમને કેન્દ્રીય શાખાના સભ્ય તરીકે ચૂંટી કાઢ્યા છે. લો, આ તમારો નિમણૂકપત્ર.’

‘પણ મને ઝાડની નીચેથી તો કાઢો.’ કવિએ દર્દની ચીસ સાથે કહ્યું. હવે તેમને શ્વાસ લેવામાં પણ તકલીફ પડવા લાગી હતી. તેમની આંખો ઊંડી ઊતરી ગઈ હતી અને લાગતું હતું કે તેમને અસહ્ય પીડા થઈ રહી છે.

અકાદમીના સચિવે કહ્યું, ‘બહાર કાઢવાનું તો અમારા હાથમાં નથી. પણ અમારાજોગું હતું એ અમે કરી દીધું. બલકે, અમે તો તમારા મૃત્યુ પછી તમારી પત્નીને પેન્શન પણ અપાવી શકીએ છીએ. તમે એક અરજી આપી દો, એટલી વાર.’

‘પણ હું હજી જીવું છું.’ કવિએ ત્રુટક ત્રુટક શબ્દોમાં કહ્યું, ‘મને જીવતો રાખો.’

‘એમાં લોચો છે.’ અકાદમીના સચિવે કહ્યું, ‘અમારો વિભાગ ફક્ત સાંસ્કૃતિક બાબતો સાથે સંબંધિત છે અને ઝાડ કાપવામાં કલમ-શાહીને બદલે કરવત-કુહાડી જોઈએ. તેના માટે અમે જંગલખાતાને લખ્યું છે ને ઉપર ’અરજન્ટ’એવી ખાસ નોંધ પણ કરી છે.’

સાંજે માળીએ આવીને કવિને કહ્યું, ‘કાલે જંગલખાતાવાળા આવશે, ઝાડ કાપશે અને તમને બચાવી લેશે.’

બીજા દિવસે જંગલખાતાનો માણસ કરવત-કુહાડી લઈને આવ્યો, ત્યારે તેને ઝાડ કાપતાં અટકાવવામાં આવ્યો. ખબર પડી કે વિદેશવિભાગનો ખાસ હુકમ હતો કે આ ઝાડ ન કાપવું. કારણ કે તે દસ વર્ષ પહેલાં ટિમ્બકટુના પ્રધાનમંત્રીએ વાવેલું હતું. હવે તેને કાપી નાખવામાં આવે, તો બે દેશો વચ્ચેના સંબંધમાં તિરાડ પડે એવી સંભાવના હતી.

‘પણ એક માણસની જિંદગીનો સવાલ છે.’ એક કારકુન બરાડ્યો.

‘પણ આ બાજુ બે દેશો વચ્ચેના સંબંધનો - આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરનો સવાલ છે તેનું શું? અને એ તો સમજો કે એ દેશ આપણને કેટલી મદદ કરે છે. શું તેની સાથેની દોસ્તી માટે આપણે એક માણસનો જાન કુરબાન કરી ન શકીએ?’

‘કવિએ મરવું પડશે.’

‘બેશક. એમાં કોઈ શંકા નથી.’

અન્ડર-સેક્રેટરીએ સુપ્રિન્ટેન્ડન્ટને કહ્યું, ‘આજે સવારે વડાપ્રધાન વિદેશપ્રવાસેથી પાછા આવી ગયા છે. આજે ચાર વાગ્યે વિદેશ વિભાગ તેમની સમક્ષ આ ઝાડની ફાઇલ મૂકશે. એ જે નિર્ણય કરશે, તે સૌએ સ્વીકારવો પડશે.’

સાંજે પાંચ વાગ્યે સુપ્રિન્ટેન્ડન્ટ પોતે ફાઇલ લઈને આવી પહોંચ્યો, ‘સાંભળો છો, કવિરાજ?’ ઉત્સાહથી છલકાતા અવાજે તેમણે કહ્યું, ‘વડાપ્રધાને ઝાડ કાપી નાખવાનો હુકમ આપી દીધો છે અને તેનાં જે કંઈ આંતરરાષ્ટ્રીય પરિણામ આવે, તે પોતે ભોગવવાની તૈયારી બતાવી છે. હવે કાલે ઑફિસ ખૂલશે એટલે આ ઝાડ કપાઈ જશે ને તમારો ઉદ્ધાર થઈ જશે. આખરે તમારી ફાઇલનો નિકાલ આવી ગયો.’

પણ કવિ કશું બોલ્યા નહીં. તેમનો હાથ ઠંડો હતો. કીકીઓ સ્થિર થઈ ગઈ હતી અને કીડીઓની એક લાંબી હાર તેમના શરીર પરથી ચાલી નીકળી હતી.

ઝાડની ફાઇલથી પહેલાં જિંદગીની ફાઇલનો નિકાલ થઈ ગયો હતો.

[ગુજરાતી રજૂઆત : ઉર્વીશ કોઠારી, સૌજન્ય : ‘કાર્ટૂન સેલ્ફી’]

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 ડિસેમ્બર 2019; પૃ. 08-09 તેમ જ 12

Category :- Opinion / Short Stories

શિવાનીએ નક્કી કર્યું, આજે તો બસ જવું જ છે. આ ઉમ્મરે પરદેશના હોલીડે તો હવે બંધ થઈ જ ગયા છે, એટલે ’ઉંબરા ડુંગરા થાય’ તે પહેલાં લોકલ તો ફરવા જવું જ જોઈએ. આવતી કાલે વિમ્બલ્ડન ટેનિસ સ્પર્ધાનો સાતમો દિવસ હતો. એણે જલદી લેપટોપ પર ટેનિસની સ્પર્ધાનું ‘શેડ્યુલ’ જોઈ લીધું, અને હવામાનની આગાહી પર નજર કરી ચોક્કસ કર્યું કે આજનો સોનેરી તડકો આખો દિવસ કાલે પણ ટકવાનો છે.

શિવાની અને મિલિને લંડનમાં ઝિંદાદિલીથી એકબીજાનાં પૂરક થઈ ઝંઝાવતોનો સામનો કરી, પોતાની એક હૂંફાળી, પ્રેમાળ દુનિયા બનાવી હતી. પાંચ દાયકા પર જ્યારે તેમણે લંડનમાં વસવાટ શરૂ કર્યો ત્યારે સ્વજનોની વિદાય સમયની વહેતી આંખો સાથે તીવ્ર વેદનાભર્યા ચહેરાની યાદો તેમની એકલતાને વિહ્વળ બનાવી દેતાં. શિવાનીની ટપકતી આંખો કોઈક વખત મન મોકળું રડી લેતી અને બધાં વડીલો અને આપ્તજનોની ખોટ પૂરતો મિલિન તેનાં આંસુ લૂછી આલિંગન સાથે આશ્વાસન આપતો. જરા રમૂજ કરી ખીલવતો પણ નવજીવનના નવતર અનુભવોની ઉત્સાહ અને ઉમંગ-પ્રેરિત વાતો કરતાં ધરાતાં નહીં.

રંગભેદ પ્રવર્તિત હોવા છતાં પોતાના હકારાત્મક વલણે બંનેને પોતાના ક્ષેત્રમાં સારી જોબ મળી હતી.

“મિલિન, અમારો ‘રિસેપ્શનિસ્ટ’ એક વૃદ્ધ અંગ્રેજ માણસ છે. બિલ્ડીંગમાં આવનાર બધાને માટે એ બારણું ખોલે અને લિફ્ટનું બટન દબાવે. આ એની ‘ડ્યૂટી’ નથી, છતાં. એ મારા માટે પણ, ખૂબ માનપૂર્વક, કોઈ પણ જાતના ભેદભાવ વગર કરે જ,” જ્યારે શિવાનીએ સોશિયલ વર્કરની જોબ શરૂ કરી ત્યારે ઓફિસના ઉમળકાભર્યા આવકારથી એટલી પ્રભાવિત થઈ જતી કે ઘરે આવીને એ મિલિનને કહેવાની આતુરતા દબાવી શકી નહીં.

તો વળી ક્યારેક વડીલોની હૂંફથી સોરાતી અવનિ ઘરે આવી કહ્યા વગર ન રહી શકતી  ‘મિલીન, મારા મેનેજર અને ડેપ્યુટી મેનેજર લશ્કરમાંથી નિવૃત્ત થયેલ કર્નલ્‌સ છે. મને મળે ત્યારે હંમેશ માનપૂર્વક ‘હેટ ટિલ્ટ’ (તે સમયની સ્ત્રીને મળતાં અભિવાદન કરવાની પ્રથા) કરે. કામ માટે એમની રૂમમાં જઉં ત્યારે હૂંફાળા હસ્ત ધનૂન સાથે બાજુમાં બેસાડીને મારી સાથે ખૂબ જ માન અને સ્નેહથી તેમના બીજા વિશ્વ યુદ્ધના અનુભવોની વાતો કરે, ખાસ કરીને તેમણે ભારત અને બર્મામાં વિતાવેલ સમયની વિરલ યાદગાર પ્રસંગોની. જેમ મારા બાપુજી કે દાદાજી કરતા.

’આ એ જ અંગ્રેજો છે જેમણે આપણા દેશ પર અનહદ અત્યાચારો ગુજારી કાળો કેર વરતાવ્યો હતો અને ગાંધીજીને ગાડીના ડબ્બામાંથી સામાન સાથે બહાર ફેંકી દીધા હતા!!!’

મિલિન એના બોસની જવાબદારી ઉપાડી લઈ કુનેહથી કામ કરતો. ઓવરટાઈમની આશા વિના. તેનો ધ્યેય ‘પ્રમોશન અને પગાર વધારો’ અને શિવાનીને ખુશ કરવાનો. પોતાના શિવાની તરફના પ્રેમને પરખાવવા મોંઘી ગિફ્ટ તેને ધરતો. ખુશ ખબર આપવા. મેનેજમેંટ અને ફાઇનાન્સિયલ એકાઉન્ટન્ટની જ્વલંત કારકિર્દીની સિદ્ધિ પરદેશની ધરતી પર હાંસલ કરવાનો એને સંતોષ હતો.

બહોળા પરિવારમાં ઉછરેલ શિવાનીની દૃઢ માન્યતા હતી કે બાળકને માતા તરફથી જે સંસ્કાર મળે તે બીજું કોઈ ન આપી શકે. તેથી જ તેણે થોડાંક વર્ષો સારી નોકરી છોડી ઘર સંભાળી બાળકો તૃષ્ણા અને કરનના ઉછેરમાં ગાળ્યાં.

નાનાજીના ત્યારના શબ્દો ‘બહેન ઘર, બાળકો અને મિલિનને સંભાળજે. ઠાકોરજી મિલિનને બમણી આવક આપશે’, તેની માનસિક ડાયરીમાં હમ્મેશ માટે કોતરાઈ ગયેલા. ઉત્તમ પગાર અને પદવી છોડવાનો ત્યાગ ફળ્યો પણ ખરો, નાનાજીની આશિષ સાથે.

તૃષ્ણા અને કરન ઉચ્ચ યુનિવર્સિટીની ડિગ્રી મેળવી પોતાના પરિવાર સાથે સ્થાયી છે.

વધતી ઉંમર સાથે ‘દેવળ હજી તદ્દન જૂનું’ તો નહોતું થયું પણ નાની મોટી તકલીફો અવારનવાર ખબર જરૂર લેતી. આંખનું તેજ અને પગનું જોર વૃદ્ધત્વની યાદ ખરે જ આપતી.

બંને કોમ્પ્યુટરના નિષ્ણાત ન હતા, પણ વર્ષોનો તેની પર કામ કરવાનો અનુભવ જરૂર હતો. એટલે પગની તકલીફને વારવા તૃષ્ણાએ શિવાનીને ‘ઓન – લાઇન શોપિંગ’ કરવાની ફરજ પાડી. સુપરમાર્કેટનો માણસ રેશન છેક રસોડા સુધી મૂકી જતો એટલું જ નહીં પણ અલગ અલગ ફ્રિજ, ફ્રીઝર કે કબાટમાં જતી વસ્તુઓ જુદી જુદી થેલીમાં લાવતો. અરે નિયમિત લેવાની દવાઓ પણ ડોક્ટરને ઇન્ટરનેટ પર માંગણી કરતાં થવું પડ્યું. સ્વીકાર્યું પણ ખરું, તેનાથી થતી રાહતને લઈને.

છતાં, જૂની સગવડોથી ટેવાયેલ બંનેમાં કોઈક વખત તો રકઝક થઈ જતી.

‘હાથ બાળવા કરતાં હેયું બાળવું સારું, દર વખતે એકાદ વસ્તુ તો રહી જ જાય.’ મિલિન બોલી પડતો, એની કોઈક વસ્તુ સુપરમાર્કેટની ડિલિવરીમાં ન આવી હોય ત્યારે. ‘હા, પણ એક જ વસ્તુ માટે હૈયું બાળવાનું છે ને, આખી ટ્રૉલી માટે તો નહીં ને!’ શિવાનીથી જરા રોષમાં બોલી જવાતું.’

‘પહેલાની જિંદગી સારી સરળ હતી,’ ‘ઓન લાઇનના બેંકિંગના પડકારના પ્રતિકાર રૂપ, ગભરાતી શિવાનીથી બબડી જવાતું જ્યારે હાઇ સ્ટ્રીટની બેન્કો એક પછી એક ટપોટપ બંધ થવા માંડી. –– ખાસ તો નિત નવી ચાલબાજીથી બેન્કના ગ્રાહકોના ખાતાંઓમાંથી હજારો ને લાખોની ઉઠાંતરી કરતાં ઠગોની જાણ થતી.

મિલિન લાગણીથી બોલી પડતો, ‘પરિસ્થિતિને સ્વીકારવાની થોડી હિમ્મત રાખ શિ, નહીં તો પાછું તારું બ્લડ પ્રેશર વધી જશે,’

ફરવાના અને સફરના શોખીન જીવડાં ઉત્તરના એડિંબરો અને દક્ષિણના દરિયાલાલને કે પશ્ચિમના ‘લેંડ્સ એન્ડ’ સુધી, શિવાની ખોળામાં નકશાઓ અને ‘નેવીગેશન નિષ્ણાત’ મિલિન સ્ટીરિંગ વ્હીલ આગળ બેસી ભોમિયા વિના ભમવા નીકળી પડતાં. હવે હાથની રેખાઓની જેમ જાણતાં લંડનમાં પણ ક્વચિત ગૂંચવાઇ જતાં.

સંજોગોને આધીન થઈ હજારો માઈલની મુસાફરી કરી ભારત કે અમેરિકા સ્વજનોને મળવા જવાના ઉત્સાહ ઉપર કાપ મૂકવો પડ્યો ત્યારે ‘ફેસ બુક’ અને ‘વોટ્સ એપ’ પર મળી મન મનાવી લેવાની આદત સ્વીકારી.

લથડતી તબિયત અને ઓછી થતી ઇંદ્રિયોની ક્ષમતા, શિવાની સરળતાથી સ્વીકારતી, કોઈક વાર બે આંસુ પાડી લેતી. પરંતુ મિલિનનું અહમ્‌ ઘવાતું અને આવતા સમયની વાસ્તવિકતાની ભીતિની વેદના વ્યક્ત કરી શકતો નહીં. એ વ્યથા સમજનાર કરને જી.પી.એસ. સિસ્ટમ વાપરવાનું માર્ગદર્શન, મિલિનને આલિંગન આપી વાપરવાનો ખૂબ આગ્રહ કર્યો. પણ ગળગળા થયેલ મિલીનની ‘ના’ ની ‘હા’ ન કરાવી શક્યો.

છતાં આખી જિંદગી વ્યસ્ત રહેલાં આ બે ‘બીઝી બીસ’ (ઉદ્યમી મધમાંખીઓ) નિવૃત્તિનાં છેલ્લાં વર્ષોમાં પણ પ્રવૃત્તિમય રહેતાં. એટલે શિવાની મિલિનની આગળ પોતે નક્કી કરેલા પ્રોગ્રામની વાત કેવી રીતે રજૂ કરવી તે વિચારવા લાગી કારણ કે આજે આખો દિવસ એ એના ‘ઈન્વેસ્ટમેન્ટ પોર્ટફોલિયો’ લઈને આઇપેડ સાથે કોમ્પ્યુટર રૂમમાં હતો અને એ જ્યારે રૂમનું બારણું બંધ કરીને કામ કરે ત્યારે ‘ડોન્ટ ડિસ્ટર્બનું’ બોર્ડ ન હોય તો પણ માની લેવાનું કે એને જરા પણ ખલેલ ગમશે નહીં. એટલે પહેલી તો એની ‘ના જ’ હશે’ – હંમેશની જેમ .....  દાયકાઓથી મિલિનના સ્વભાવથી પીઢિ થયેલ શિવાનીએ ઉક્તિ ઉવાચી.

‘મિલિન હું કાલે વિમ્બલ્ડન જવાની છું, તારે આવવું છે?’

‘ના ડિયર, તું જા, મારે થોડું કામ પતાવવું છે. કેટલા વાગે નીકળશે?’ તેણે સામો સવાલ કર્યો. ‘સાડાછએ તો નીકળવું જોઈએ, ગ્રાઉન્ડમાં જવાની જ લાઇન વિમ્બલ્ડન સ્ટેશન સુધી લાંબી હશે,’ શિવાનીએ સમજાવ્યું.

અડધા કલાક પછી જેવું શિવાની એ ધાર્યું હતું તેમ જ મિલિન શિવાનીની પાસે આવી ગોઠવાયો. એને ખબર હતી કે મિલિન એને ‘ના’ કહી નારાજ નહીં કરે. આવશે પણ સીધી ‘હા’ નહીં કહે.

‘ઑ.કે. હું આવું છું પણ આટલું વહેલું જવાની જરૂર છે?’ સાડાઆઠે નિકળીશું તો ચાલશે.

સવારે તૈયાર થઈ નાશ્તો, સેંડવિચીસ, ડ્રિંક્સ વગેરે સાથે શિવાનીએ પિકનિક બેગ તૈયાર કરી અને મિલિને ચેક કર્યું કે નજીકનું ટ્યુબ સ્ટેશન આજે બંધ છે. એટલે પોતાની કાર સ્ટેશન પર પાર્ક કરી જવાને બદલે એમણે બીજા ટ્યુબ સ્ટેશન સુધીની ટેક્સી કરી વિમ્બલ્ડન તરફ પ્રયાણ કર્યું.

ત્યાં પહોચતાં લાઇન જોઈ થોડાં ગભરાયાં, પરંતુ ‘સિનિયર સિટીઝન્સ’ને ખૂબ જ ત્વરાએ અંદર જવા દેતાં હતાં. તે જોઈ બંનેને હાશ થઈ. ઘણા સમય પછી બહાર નીકળ્યાં હતાં એટલે ઉત્સાહ હતો, સૂરજદાદાની આજે લંડન પર મહેર હતી તેથી ધસારો ઘણો હતો અને ખાસ કરીને એમના જેવા વયોવૃદ્ધોની સંખ્યા વધારે હોય તેમ લાગતું હતું. બંનેએ ‘ગ્રાઉંડ ટિકિટ’ લેવાનું નક્કી કર્યું, જેથી સેન્ટર કોર્ટ અને નંબર 1 કોર્ટ સિવાય બધી જ કોર્ટમાં ટેનિસ જોઈ શકાય. વળી ત્યાંની લાઇન પણ જલદી આગળ ચાલતી હતી.

દસ વાગે તો આખું મેદાન ચિક્કાર થઈ ગયું. દરેકના ચહેરા પર ઉત્સાહ અને પગમાં જોર લાગતું હતું. બેચાર કોર્ટમાં ટેનિસ જોઈ બંને હેનમેન હિલ તરફ વળ્યાં જ્યાં વિશાળ સ્ક્રીન પર મીક્સ્ડ ડબલ ચાલુ હતી અને ભારતના સોનિયા અને પેઇસની જોડી ખૂબ જ જામી હતી. તાળીઓના ગગડાટ અને અમ્પાયરના ‘ક્વાઇટ પ્લીસ’ પછી પ્રવર્તતી શાંતિમાં એટલા મશગૂલ હતાં કે બંનેને મોબાઈલ ચેક કરવાનો તો વિચાર પણ ન આવ્યો. અને શિવાની કાયમ એનો ફોન ‘સાયલન્સ મોડ’ પર જ રાખતી જેથી ડ્રાઇવિંગ કરતી હોય ત્યારે ડિસ્ટર્બ ન થાય. જો કે મિલિનના વર્ષ પહેલાં થયેલા ‘માઈલ્ડ સ્ટ્રોક’ પછી દીકરા કરને ઘરમાં કેમેરાની સિસ્ટમ મુકાવી હતી જે તેના અને બહેન તૃષ્ણાનાં મોબાઇલમાં વાઇફાય દ્વારા જોડેલી હતી. જેથી તેઓ ઘરમાં મિલિન અને શિવાની પર નજર રાખી શકતાં.  

તૃષ્ણા માર્કેટિંગ ડિરેક્ટર હતી અને બે દિવસથી ફ્રાંસ અને જર્મનીની બિસનેસ ટ્રીપ પરથી આજે પાછી આવવાની હતી. સવારે રોજની જેમ નવેક વાગે એણે મોબાઈલ પર જોયું તો ઘરમાં કોઈ હોય તેવું લાગ્યું નહીં. ફરી એણે બાર વાગે પ્રયત્ન કર્યો, તો પણ કોઈ દેખાયું નહીં એટલે એણે કરનને ટેક્સ્ટ કર્યો પણ એ મોટર વે પર હતો. આજે એક મોટા પ્રોજેક્ટને હાંસલ કરવા એને માનચેસ્ટરમાં પ્રેસન્ટેશન કરવાનું હતું.

ફોનનો બઝ સાંભળી એણે કાર હાર્ડ શોલ્ડર પર રાખી તૃષ્ણાને ટેક્સ્ટ કર્યો કે સવારે સાત વાગે એણે ચેક કર્યું ત્યારે ‘ઓલ વોઝ ઓકે.’ બંને, જોબ અને પોતપોતાનાં પરિવારમાં ઘણાં જ વ્યસ્ત રહેતાં અને વારંવાર ભારપૂર્વક કહેવા છતાં શિવાની અને મિલિન પોતાનું ઘર છોડી છોકરાંઓની સાથે કાયમ રહેવા જવાં તૈયાર ન હતાં. ચાળીસ વર્ષથી આ ઘરમાં રહ્યા પછી ઘર, એરિયા, પાડોશ વગેરેથી ખૂબ ટેવાઇ ગયા હતાં. તેથી કૅમેરા ઇન્સ્ટોલ કર્યા પછી બંનેને મમી, ડેડીની ચિંતા ઓછી રહેતી.  

ચારેક વાગે લંડન આવતી ચેનલ ટનલની ટ્રેન પકડાતાં પહેલાં તૃષાએ ફરી મોબાઈલ પર નજર કરી પણ કોઈ ઘરે દેખાયું નહીં એટલે હવે એને ફિકર થઈ, ફરી એણે એની મમને ફોન કર્યો, પણ જવાબ ન મળ્યો. એના ફોન પર ’બિસનેસ કોલ્સ વેઇટ’ થતાં હતા એટલે એણે વિચાર્યુ કે પોતાને ઘરે જાય તે પહેલાં પેરણ્ટ્સના ઘરે જઈ આવશે.

ઘર નજીક આવતાં ફરી એણે મોબાઈલ તરફ નજર કરી, એને લાગ્યું કે ડાઈનિંગ ટેબલ આગળ કોઈ જમીન પર પડ્યું છે, ધ્યાનથી જોતાં ખ્યાલ આવ્યો કે એ તો એના ડેડ છે અને માથા આગળ લોહીનું ખાબોચિયું હોય તેવું લાગ્યું. તરત જ એણે ‘ઈમરજન્સી સર્વિસિસનો’ નંબર જોડ્યો. તે આવી ત્યારે ‘પેરામેડિક્સ’ આવી ગયા હતાં અને તૃષ્ણાએ આપેલી માહિતી મુજબ બાજુવાળા પાસેથી ચાવી લેવા ગયાં હતાં.

એ દરમિયાન ઘરે આવ્યા પછી શિવાની ઉપર કપડાં બદલી શાવર લઈને નીચે આવી. કિચન/ડાઈનેટમાં પેસતાં જ મિલિનને લોહીના ખાબોચિયામાં જોતાં ધ્રૂજી ગઈ. બ્લડ પ્રેશર ને હ્રદય ના ધબકારા આસમાને, ધ્રુજતા હાથે બ્રેકફાસ્ટ બાર પર પડેલ ફોન તરફ માંડ માંડ હાથ લંબાવતાં તેણે તૃષ્ણાને બારણું ખોલતાં જોઈ.

એમ્બ્યુલન્સ અને તૃષ્ણા જ્યારે હોસ્પિટલમાં પહોંચ્યાં ત્યારે કરન પણ ત્યાં આવી પહોંચ્યો હતો. અધિરાઈથી ચારેક કલાક ચેકઅપના રિસલ્ટની રાહ જોતાં ત્રણેને ડોક્ટરે જણાવ્યુ કે ‘સ્કેન ક્લિયર’ છે એટલે ગંઠાયેલાં લોહીથી થતાં અવરોધને કારણે ‘માઈલ્ડ સ્ટ્રોક’ લાગે છે અને ‘ઓબ્સરવેશન’ માટે બે દિવસ મિલિનને રાખવા પડશે.

સૂમસામ ઘરમાં પેસતાં જ શિવાની સોફામાં ફસડાઈ પડી. તૃષ્ણા અને કરન તેની બાજુમાં બેઠાં. મિલિન વિનાના સૂનાં ઘરમાં સૂનાં હ્રદયની અકથ્ય વેદના અશ્રુ થઈ આંખમાંથી વહેવા લાગી અને એના બે ‘રોક્સ’ પણ પીગળી ગયાં!!!

બીજે દિવસે શિવાનાં મોં પર વિમ્બલ્ડન જવાના પશ્ચાતાપના ભાવ જોઈ તૃષ્ણાએ બોધપાઠ આપ્યો! ‘મમ તમે ફરી આવ્યાં તે સારું કર્યું છે, ખોટા વિચાર ના કર. હકારાત્મક વિચાર કર. બંનેને કેટલો આનંદ મળ્યો? ડોક્ટરે સ્ટ્રોકનું કારણ શું કહ્યું? ઉપાય માટે એસ્પિરિનનો ડોઝ વધાર્યો છે.’

‘મમ, અમે હંમેશાં તમારી સંભાળ રાખીશું.’

અરે હા, કરને કહ્યું ‘તને ખબર છે ને ડેડે કેમેરા સિસ્ટમ માટે કેટલો વિરોધ કર્યો હતો.’

‘પેરામેડિક્સે’ શું કહ્યું? ‘વાઈફાય સિસ્ટમ કેન સેવ લાઈવ્સ’!!!!

[સન 2017 વેળા ‘તરુલતા મહેતા વાર્તાસ્પર્ધા’માં બીજા ક્રમે આવેલી વાર્તા]

e.mail : [email protected]  

Category :- Opinion / Short Stories