LITERATURE

દેશવટાના કોયડાને રજૂ કરતી ઇરાની સ્ત્રી-સાહિત્યકાર અઝાર નાફિસિ પોતે અમેરિકામાં ઍક્ઝાયલ છે

‘ડાયસ્પોરિક’-ને સ્થાને ‘બૃહદ્દ ગુજરાતી સાહિત્ય’

મારી ટેવ છે કે ગમતા સાહિત્યકારનું કંઈ પણ મળે, વાંચી નાખું. ‘લોલિટા’-થી જગ આખામાં ગવાઈને ઠીકઠીક વગોવાયેલા વ્લાડિમીર નબોકોવની એક બીજી નવલકથા ‘અદા’ વિશે જાણવા મળ્યું. એ નવલકથાએ, અમેરિકામાં દેશવટો ભોગવતી ઇરાની સ્ત્રી-સાહિત્યકાર અઝાર નાફિસિને (1948-) કેટલી તો પ્રભાવિત કરી છે એ પણ જાણવા મળ્યું.

નાફિસિએ 2003-માં ‘રીડિન્ગ લોલિટા ઇન તહેરાન : એ મૅમ્વાર ઇન બુક્સ’ પ્રકાશિત કરેલું. એ પુસ્તકથી એણે નબોકોવ-પ્રેમીઓના દેશમાં અને સ્વદેશમાં ‘એક જુદી જ નામના’ હાંસલ કરેલી - મતલબ, એથી નાફિસિ પણ ગવાઈને ઠીકઠીક વગોવાઈ હતી.

પણ મારે ખાસ વાત કરવી છે, નાફિસિના તાજેતરના પુસ્તક ‘ધૅટ અધર વર્લ્ડ : નબોકોવ ઍન્ડ ધ પઝલ ઑફ ઍક્ઝાયલ’-ની. (યેલ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 2019). પુસ્તકમાં દેશવટાનો કોયડો વર્ણવાયો છે. પુસ્તક અંગ્રેજીમાં અનુવાદ છે, મૂળે પર્શિયનમાં લખાયું છે. નાફિસિ કહે છે -પુસ્તકને મેં મારા અનુભવો અને નબોકોવની સૃષ્ટિની સંમિશ્ર કથા રૂપે અવધાર્યું હતું. વાસ્તવ અને કલ્પનાને સંતુલિત કેમ રાખી શકાય એ અંગે ખૂબ વિચાર્યું હતું. એક દિવસ મેં નોટબુક ઉપાડી અને શબ્દો ટપકાવ્યા : “મેં નબોકોવ-રચિત કોઈ પુસ્તક જો પહેલું વાંચ્યું, તો તે હતું ‘અદા’. મારા બૉયફ્રૅન્ડ ટૅડે મને ભેટ આપેલું. ફ્લાય-લીફ પર લખેલું : ફૉર અઝાર, માય અદા - ટૅડ : નબોકોવનું મારું એ પહેલું વાચન હતું અને મને બહુ મજા પડેલી. અઘરા શબ્દો માટે ડિક્ષનરી નહીં ખોલેલી. પરીકથા વાંચતી હોઉં એમ વાંચી ગયેલી. મને ‘અદા’ ગણનારો ટૅડ અને હું એકબીજાંના પ્રેમમાં હતાં. સાહિત્યમાં અમને બહુ જ રસ હતો. ‘અદા’ વિશે અમે ઘણી ચર્ચાઓ કરેલી.”

પાંચ ભાગમાં લખાયેલી ‘અદા’ નવલકથા મેં નથી જોઈ. પણ આ લેખના લાભાર્થે ગૂગલ મહારાજ પાસેથી એની રૂપરેખા મેળવી છે : આ, વીન અને અદાની પ્રેમકથા / સ્મૃતિકથા છે. પહેલી વાર મળ્યાં ત્યારે અદા ૧૧ વર્ષની હતી અને વીન ૧૪-નો. અદા વીનની બહેન છે. પોતે કઝિન્સ છે એવું બન્નેને ભાન હતું. બન્ને એકબીજાંના ખૂબ જ પ્યારમાં હતાં. ક્રમે ક્રમે અદા-વીનનો પ્યાર જાતીય સમ્બન્ધે પ્હૉંચે છે. એ અનોખો લવઍફેર વધારે અનોખો હતો - બન્નેના બાપ પણ કઝિન્સ હતા અને બન્નેની મા-ઓ પણ બહેનો હતી. વીન ૧૯-નો થાય છે. પુસ્તક ક્રમે ક્રમે વીનની સ્મૃતિકથા બની જાય છે. જો કે, બન્ને અમીર હતાં, ભણેલાંગણેલાં હતાં. છેલ્લે વીન મનોવિજ્ઞાની રૂપે ખ્યાતિ પામે છે. વગેરે.

દેશવટાના કોયડાને રજૂ કરતી નાફિસિ પોતે અમેરિકામાં ઍક્ઝાયલ છે. સુખ્યાત ઇરાની વિદ્વાન કથાલેખક કવિ સઈદ નાફિસિની નીસ છે. પિતા તહેરાનના મેયર હતા. માતા ઇરાની પાર્લામૅન્ટમાં ચૂંટાયેલી છ સ્ત્રીઓમાં, પહેલી હતી. માતાપિતા બન્ને વિદ્રોહી સ્વભાવનાં. જ્યાં કામ કર્યું ત્યાં તો સવિશેષે બાખડેલાં. એટલે સ્તો, પ્રાઇમ મિનિસ્ટર અને ઇન્ટિરીયર મિનિસ્ટર પ્રતિ ‘ઇનસબૉર્ડિનેશન’ (સત્તાધીશોની અવજ્ઞા) માટે પિતાને જેલમાં નંખાયેલા - ચાર વર્ષે છુટકારો થયેલો. નાફિસિ જણાવે છે કે - અને, હું નબોકોવની જેમ, અમેરિકા ચાલી ગઈ, દેશવટો સ્વીકારીને એનાં દુખડાં વેઠતી રહી.

નબોકોવની સૃષ્ટિ સાથેના નાફિસિના ‘કનેક્ટ’-માં આ બધી બાબતોએ ખાસ્સો ભાગ ભજવ્યો છે. 2008-થી યુ.ઍસ.માં વસે છે. જૉહ્ન હોપ્કિન્સ યુનિવર્સિટીમાં લૅક્ચરર છે. એણે ‘ફ્રીડમ હાઉસ’-ના ટ્રસ્ટીમંડળમાં પણ સેવાઓ આપી છે.

પુસ્તક મુખ્યત્વે એ વાત આગળ કરે છે કે નિરન્તરનો દેશવટો એક લેખકના ભાવિને કેવું તો આંતરે છે. ખાસ તો, સાચું શું લખી શકાશે, એની મૂંઝવણો થાય. નાફિસિએ પેલું પહેલું વાક્ય લખ્યું તો ખરું પણ એને તરત થયું - આ વાક્ય તો, હું જે વાસ્તવની નિરૂપણા કરવા ધારું છું એના દુશ્મનની ગરજ સારશે ! હું ઇચ્છીશ તો પણ એ શબ્દો છપાશે નહીં. કેમ કે યુવા-પ્રેમ પ્રતિબન્ધિત છે. રાજકીય અસમ્મતિ તો હશે જ પણ લોકો ય નહીં સ્વીકારે. બધું સૅન્સર થવાનું. સજા પણ મળે.

એ હકીકતો નાફિસીને વ્યક્તિનું અને વ્યક્તિના ગૌરવનું મહિમાગાન ગાતા નબોકોવ પાસે વળી વળીને લઇ જાય છે. એને સમજાય છે કે કલ્પનારસિત જીવન પ્રત્યેનું કમિટમૅન્ટ કેટલું તો રૂડું હોય છે. એને સંદેશ લાધે છે - કશ્શાયે પ્રકારના ટોટાલિટેરિયનિઝમને કદ્દીયે વશ ન થવું. છતાં, નાફિસિને ઍક્ઝાયલની અવસ્થા સતાવ્યા કરે છે : સ્વદેશથી વિચ્છેદ પામીને હું હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગઈ. અનાથ અને અનિકેત. હું મને એકાકી અને કાયમી દેશવટો અનુભવતી લાચાર અનુભવવા લાગી. વગેરે.

નાફિસિને આ રૂપે સમજ્યા પછી મને વતનઝૂરાપાના આપણા ડાયસ્પોરિક કહેવાતા સાહિત્ય અંગે પ્રશ્ન થયો: યુ.કે.-માં વિપુલ કલ્યાણીની રાહબરી હેઠળ વિકસેલી ‘ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી’-એ અને યુ.ઍસ.માં વર્તમાન પ્રમુખ રામભાઈ ગઢવીની એકધારી નિશ્રામાં ચાલતી ‘લિટરરી અકાદમી ઑફ નૉર્થ અમેરિકા’-એ ગુજરાતી સાહિત્યને એ બન્ને વિદેશોમાં ટકાવ્યું છે, યથાશક્ય પોષ્યું છે. એ મોટો ઉપકાર છે. બળવન્ત જાની ડાયસ્પોરા-ઍવૉર્ડથી સાહિત્યકારોને નવાજે છે એ પણ ઉપકારક બાબત છે. એ ઍવૉર્ડ યુ.કે.માં કોઈને અપાયો હોય તો તેની મને જાણ નથી. આ સઘળી બાબતો ભરપૂર આવકાર્ય છે. મારો પ્રશ્ન એ છે કે એ સાહિત્યને વતનઝૂરાપાનું ગણવું કેટલું વાજબી છે …

નબોકોવ અને નાફિસિ દેશવટા-ના લેખકો છે. એમને લાચારીથી સ્વદેશ છોડવો પડેલો. એમનું સાહિત્ય ડાયસ્પોરિક ખરું પણ એ ઍક્ઝાયલનું - દેશવટો વેઠનારનું - સાહિત્ય છે. સ્વેચ્છાએ દેશ છોડી ગયેલાનું સાહિત્ય ડાયસ્પોરિક ખરું પણ એ ઇમ્મિગ્રન્ટનું - દેશાન્તરે વસનારનું - સાહિત્ય છે. આ ભેદ અનુસાર, યુ.કે. અને યુ.ઍસ.માં સ્વેચ્છાએ જઈ વસેલા ગુજરાતી લેખકોનું સાહિત્ય સ્પષ્ટપણે દેશાન્તરિતોનું સાહિત્ય છે. એમણે શાસકીય સીતમ નથી વેઠ્યો. એમને દેશવટો સ્વીકારવાનો વારો નથી આવ્યો. કોઇએ એમને કાઢી નથી મૂક્યા. ખાસ્સો પ્રયત્ન કરીને જાતે નીકળી ગયા છે. યુ.કે.માં વસતા અમુક લેખકો યુગાન્ડા વગેરેથી વસ્યા એટલો વાતમાં ફર્ક ખરો …

‘ડાયસ્પોરા’-નો અર્થ છે ઇઝરાયેલ છોડીને જેમને વિદેશે વસવું પડ્યું એવા યહૂદીઓ. વતન વિશેની કશ્શીયે આશા વગરની એમની વ્યથા; વળી, બીજી અનેક કઠિનાઈઓ. જ્યારે, દેશાન્તરિત લેખકો તો એક પ્રકારનો છુટકારો અનુભવતા હોય છે; એમને વતનઝૂરાપો ખરો, પણ નજીવો. વિદેશે જીવન એમને સરળ ભાસ્યું હોય; જીવનસમૃદ્ધ થવા ગયા હોય. જુઓને, યુ.કે. અને યુ.ઍસે.માં આપણા કેટલા ય વ્યક્તિ-વિશેષોએ નામ કાઢ્યું છે, એટલું જ નહીં, વિદેશીઓથી પણ ચડિયાતા પુરવાર થયા છે.

બાકી, સ્વીકારવાલાયક મુદ્દો એ છે કે રાજસત્તા અને લેખક-વ્યક્તિ વચ્ચે ઊભા થતા સંઘર્ષની યાતના આપણા એ લેખકોએ નથી વેઠી. અપવાદ હોઈ શકે છે. પણ, વતનઝૂરાપાનું એક માત્ર કારણ કેટલું નભે, ભલા? ડાયસ્પોરિકમાં તો બીજા અનેક ઉધામાની કથાઓ ઉમેરાતી હોય છે. બીજું, ગુજરાતમાં ને ગુજરાતમાં વતનઝૂરાપો અનુભવાય છે ! અનેક લેખકો વતન છોડીને શહેરોમાં વસ્યા છે ને ગામ-ઘરને વારે વારે સંભારતા હોય છે. મારું મન્તવ્ય છે કે યુ.કે. અને યુ.ઍસે.ના સાહિત્યને ‘બૃહદ ગુજરાતી સાહિત્ય’ કહીએ તો સત્યની નજીક રહેવાય. રૂપાળું લાગે એવું જ કહેવું હોય, તો કહો - મેઈનસ્ટ્રીમ ગુજરાતી લિટરેચરનું વેસ્ટર્ન ઑફ્ફસ્પ્રિન્ગ.

પ્રગટ : ૧૦/૧૨/૨૦૧૯ રોજ “નવગુજરાત સમય”માં પ્રકાશિત લેખ સૌજન્યભેર મૂક્યો છે

Category :- Opinion / Literature

 

Soloman Grundy,
Born on a Monday,
Christened on a Tuesday,
Married on Wednesday,
Took ill on Thursday,
Grew worse on Friday,
Died on Saturday,
Buried on Sunday ,
That was the end,
Of Solomon Grundy.

                                  − James Orchard Halliwell

નટવર ગાંધીકૃત એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથાના પાન ૨૬ પરે આ કાવ્ય મુકાયું છે.

આ મુક્તક વાંચતાં મને યાદ આવ્યું -

‘पुनरपि जननम् ,पुनरपि मरणम्, पुनरपि जननी जठरे शयनम्।
कृपया, पारे, पाहि मुरारी …….

આ જગતમાં ગણ્યા ગણાય નહીં એટલા માનવો જનમ્યા,જીવ્યા, પોતાનું કાર્ય કર્યું અને વિદાય થયા. પોતપોતાના જીવનકાર્ય દરમિયાન કેવું જીવાયું, કેમ કેમ જવાયું, નામદામ કમાયા, સફળનિષ્ફળ થયા એનો હિસાબ કેટલાકે આત્મકથા દ્વારા આપ્યો. કેટલાકનું જીવન ચરિત્ર લખાયું. સરવાળે તો ઉપર લખ્યું તે જ પરિણામ દેખાયું એમ કહીએ તો ખોટું નથી, છતાં જેમને આત્મકથા વાંચવી ગમે તેમને માટે નટવર ગાંધીની એક અજાણ્યા ગાંધીની સંઘર્ષ અને સિદ્ધિની કથા રસપ્રદ તો લાગે.

ગુજરાતના સાવરકુંડલા નામે ગામમાં જન્મેલો એક બાળક બાળપણની મધુર સ્મૃતિઓ વગર બહોળા પરિવારમાં મોટો થઈ, ડાહ્યાડમરો વિદ્યાર્થી બની મુંબઈ પહોંચે, ત્યાં અથડાઈકુટાઈને આગળ કોલેજમાં ભણે, તક મળે તો આગળ વધવામાં પાછી પાની ન કરવી એ તકિયાકલામ સાથે જીવે, લગ્નની વય થઈ એટલે પરણે, અમેરિકા જઈને ત્યાં પણ ભણે, સંઘર્ષ કરે અને જેમ જેમ તક મળે તેમ આગળ ને આગળ વધે. આમાં નવું શું? અંતે એવો પ્રશ્ન થાય તેવી આ કથા નથી.

આ આત્મકથા આઝાદી આંદોલનના અંતિમ તબક્કામાં જન્મેલા, ગુલામી મુક્ત થયેલા દેશની શરૂઆતની પરિસ્થિતિમાં જીવનસંઘર્ષ કરતી પેઢીની વાસ્તવિકતા, ગાંધીવિચાર પ્રભાવમાં રહેવું અને એ પ્રભાવના ઓસરવાનો અનુભવ કરતા કરતા પણ એ શાશ્વત મૂલ્યો આત્મસાત્ કરી જીવનપથ પર આગળ વધનારા યુવાનની વૃદ્ધાવસ્થા સુધીની દડમજલની વાસ્તવિકતાનું નિરૂપણ કરે છે. બાળપણના એ સમયખંડમાં શાળામાં ગાંધીવિચારના પ્રભાવના કારણે પોતાનું સત્ય અને અનુભૂતિનું આકલન નટવરભાઈએ પૂરી ઈમાનદારીથી કર્યું છે. મને તો આ કથા વાંચવામાં એટલે જ રસ પડ્યો છે. એમણે ક્યાં ય પણ આભાસી ચિત્ર ઊભું કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો નથી.

ભારતીય પરંપરામાં પરિવાર પ્રેમની દુહાઈ ખૂબ કરવામાં આવે. વતનવછોયાં અને વતનઝૂરાપાની બોલબાલા પણ ભારે. નટવરભાઈ તટસ્થ રહી પોતાની વાસ્તવિકતા વર્ણવે છે. એમને અમેરિકામાં થયેલા સારાનરસા બન્ને અનુભવોનું વર્ણન કરે છે તો દેશમાં હતા ત્યારની ખાટીમીઠી યાદો છે તે પણ વાગોળે છે. એમને માતાપિતા માટે એવો ધ્યાનાકર્ષક અહોભાવ નથી પરંતુ એમની વાસ્તવિકતા સમજ્યા પછી એમનું ગુણદર્શન કરી શકે છે. સંયુક્ત પરિવારની તેઓ દુહાઈ કરતા જ નથી છતાં જે ફરજ બજાવવાની છે તે એમણે યથા શક્તિ બજાવી છે તેનો અછડતો જ ખ્યાલ આપવા છતાં વાચક તરીકે સમજી શકાય છે કે જીવનસંગિની નલિનીબહેનના કારણે તેઓ એમાં સફળ થયા છે.

બાકી પોતાની કારકિર્દી બનાવવા પાછળ તનમન ને સમયથી પ્રતિબદ્ધ વ્યક્તિ એમાં તો સિદ્ધિ મેળવે જ છે તે આલેખ અહીં પૂરો મળે છે. અમેરિકાનું એમનું વાસ્તવ દર્શન, રંગભેદ, ભારતીય પરંપરામાં જાતિભેદ, ત્યાં મળતી તક, ત્યાં સફળનિષ્ફળ થતા ભારતીયો કે અન્ય વિદેશીઓ વિશે વિશ્લેષણ એવાં અનેક પાસાં પર એમણે પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ પ્રકાશ પાડ્યો છે. જો કે એમણે પોતાની કારકિર્દીલક્ષી વાતો વિગતે દર્શાવી છે. શિક્ષણ કેન્દ્રિત મહેનત, કાર્યસ્થળના વહીવટી પડકારો, પોતાની મક્કમતા અને વખત આવે સંબંધિત વર્ગને કડવી દવા પાવાનો ઉદ્યમ જેવી વાતો એમણે લાંબી લેખણે કરી છે. અમેરિકાની પ્રજાલક્ષી સેવાઓ, વહીવટી ખૂબી ખામીઓ સાથે મળતો સહકાર, મુશ્કેલીની વાતો પણ કરી છે. તે રીતે મુંબઈના અનુભવોની વિશદ છણાવટ સાથે પોતે કેમ અમેરિકા જવા ઉત્સુક હતા તેનું વર્ણન પણ પારદર્શકતાથી કર્યું છે. પોતાની મહત્ત્વાકાંક્ષાઓની પૂર્તિ છતાં ‘હજી કંઈક બાકી રહે છે’ની અતૃપ્ત ઝંખના અને અજંપો તેઓ છુપાવતા નથી. પોતાની સાહિત્ય પ્રીતિ, પ્રવૃત્તિઓની વાત પણ કરી છે. જ્યાં રહો તેના થઈને રહો પછી દેશ હોય કે પરદેશ આ મુદ્દો એમણે સુપેરે સ્પષ્ટ કર્યો છે. દેશમાં એમનો સીધો પરિચય દર્શક, ઉમાશંકર જોષી અને સુરેશ દલાલ જેવા સાહિત્યકારો - કવિઓ સાથે છે. એમને વિશે એમણે લખ્યું છે. પન્નાબહેન નાયક સાથેની સાહિત્યિક પ્રવૃત્તિઓ અને સંબંધોની વાતો પણ કરી છે.

આ પ્રકારની વ્યક્તિઓ વિશે હું સારી રીતે કલ્પના કરી શકું છું અથવા સ્પષ્ટ કહી શકું કે મારી આસપાસ તો મેં મોટાભાગે આ પ્રકારની હસ્તિઓ જ જોઈ છે. પોતાનો કોશેટો તોડે જ નહીં, આમ સૌના અને પછી કોઈના નહીં, એમની દિશાથી બીજે ન હટે, અર્જુનની જેમ જ એક લક્ષ્ય. જનહિત સામે કુટુંબ કે પોતાની જાતની ઐસીતૈસી. નામકમાણીની સાથે આર્થિક રીતે સંપન્ન થયા પછી પણ સતત કર્મણ્યતા એ એમનો સ્વભાવ છે એટલે એમને ખાલીપો ન લાગે. આ સમગ્ર આત્મકથામાં નલિનીબહેન હાંસિયામાં રહી ગયાં છે. હાંસિયામાં રહી જવું એ સ્ત્રીઓની ખાસ કરીને પત્નીની નિયતિ હોઈ છે પછી એ કસ્તૂરબા હોઈ કે નલિનીબહેન. નટવરભાઈની જીવનયાત્રાના છેલ્લા પડાવે એમને પન્ના નાયકનો સહવાસ મળે છે અને એ સાહચર્ય માટે તેઓ ભારતીય સમાજની દ્રષ્ટિએ ક્રાન્તિકારી નિર્ણય લે છે તે પગલું મારા જેવાને ગમે એમાં નવાઈ નથી. અલબત્ત, એમાં પન્નાબહેનની હિંમતને સલામ કરીશ કારણ કે આ અવસ્થામાં કોઈ બાળકને સાચવવાની જવાબદારી લેવા જેવી જ વાત મને તો લાગી. જો કે અહીં કોણ કોને સાચવે છે તે ખબર નથી પરંતુ નટવરભાઈએ પારિવારિક જીવનના આ પાસાંનું દર્શન કરાવવું રહ્યું.

નટવરભાઈ જે સમયખંડમાંથી પસાર થયા તેમાં સ્ત્રી વિષયક અમુક ટીપ્પણી સહજ છે છતાં હું એવી બાબતો પ્રત્યે સજાગ છું એટલે એમણે બોડી બામણીનું ખેતર (પાનું;૧૦) કે પોતાની મૂલ્ય નિસબત દર્શાવવા કરેલી સરખામણીમાં વેશ્યાગીરી જેવો શબ્દપ્રયોગ કઠે છે. (પાનું:૩૦૧) પુરુષો દરેક સમયે પુરુષ જ રહે છે તેનો ચિતાર પણ એમની લેખિનીમાં મળે છે. ખાસ કરીને સ્ત્રીઓ પર થતી ગંદી કમેન્ટનો ઉલ્લેખ એમના ગામ વિશેના વર્ણનમાં છે (પાનું:૩૯). જો કે તેઓ સ્ત્રીઓની મૈત્રીમાં ઝાઝો રસ ધરાવતા હોય તેવું એમના લખાણમાં દેખાતું નથી કારણ સ્પષ્ટ છે એમનું લક્ષ્ય જ કારકિર્દી બનાવવાનું છે. એટલા વ્યસ્ત કે વિચારવાનો સમય જ ન મળે પછી તે બાબત કુટુંબ સાથે રહેવાની હોય કે અન્ય. એમણે પોતાના સંતાનોને રતન તરીકે ઓળખાવવાથી વિશેષ લખ્યું નથી એટલે એ પાસું પણ અજાણ્યું રહી જાઈ છે. એક રીતે જોઈએ તો એ આ પ્રકારની સરેરાશ ભારતીય સફળ વ્યક્તિઓની માનસિકતા અને લાક્ષણિકતા છે.

મહેશભાઈ દલાલે ભેટ આપ્યું એટલે આ પુસ્તક વાંચવા મળ્યું. પન્નાબહેનના સ્ત્રી કેન્દ્રિત કાવ્યો મને ગમે છે. નટવરભાઈનાં કાવ્યસર્જનથી હું પરિચિત નથી. જો કે એમણે પોતાની સાહિત્યયાત્રા વિશે અને ખાસ કરીને છંદોબદ્ધ કૃતિઓની સર્જન પ્રક્રિયાની વાત કરી છે એ પ્રભાવિત તો કરે છે. આ આત્મકથા વાચક તરીકે ૧૯૪૫-૨૦૧૬(એમનો જન્મ તો ૧૯૪૦માં)નો સમયખંડ જીવિત કરી આપે છે, ખાસ કરીને ગામ, મુંબઈ અને અમેરિકાના ફલક પર. થોડી મર્યાદાઓ છે પરંતુ નટવરભાઈની અભિવ્યક્તિ રસપ્રદ છે. મને તો વાચનક્ષમ લાગી.

પ્રકાશક : ઈમેજ પબ્લિકેશન્સ પ્રા.લિ., ૧૯૯/૧,ગોપાલ ભુવન, પ્રિન્સેસ સ્ટ્રીટ, મુંબઈ:૪૦૦ ૦૦૨; ટેલિફોન : ૦૨૨ - ૨૨૦૦ ૨૬૯૧, ૦૨૨ - ૨૬૪૪ ૨૮૩૬; મૂલ્ય:₹ ૪૦૦/-; $15 એરમેલ સાથે.

૮/૧૨/૨૦૧૯

Category :- Opinion / Literature