LITERATURE

આજે, વાર્તાસર્જનની મારી પદ્ધતિની કેટલીક વાતો કરું :

મારી મોટીબા મરજાદી વૈષ્ણવ હતી. એ જમાનામાં સ્ટૅન્ડિન્ગ કીચન અને ગૅસના ચૂલા ન’તા. ૬૬-૬૭ વર્ષ પહેલાંની વાત છે. માટીનો ચૂલો અને માટીની સઘડી હોય. દર છ-આઠ મહિને મોટીબા ચૂલો અને સઘડી બદલી નાખે પણ શિલ્પી કલાકારની જેમ પૂરી ઝીણવટથી જાતે બનાવે. એક નાની સગડી પણ બનાવતી. શિયાળામાં તાપવા એની ચોફેર બેસવાનું. વધેલી માટીનાં કોડિયાં બનાવે. માટી ગૂંદે કેળવે ઘાટ ઘડે ને પછી ઠરવા દે. છેલ્લે એ પર પૉલિશ માટેનું ભીનું પોતું ફેરવે.

એનું રસોડું સદા સ્વચ્છ સુવ્યવસ્થિત : લાકડાં કૉલસા છાણું કૅરોસિન વચમાં નડે નહીં એ કારણે થોડે આઘે પણ યોગ્ય જગ્યાએ જ ગોઠવી રાખે; દીવાસળીની પેટી પણ. એનું પાણિયારું એટલું ચોખ્ખું કે જોતાં જ પાણી ઠંડું લાગે ને તરત પીવાનું મન થાય. થાળીઓ વાડકા પવાલાં લોટા પીત્તળનાં હોય, એને ચકચકતાં રાખે. રાંધવા બેસે ત્યારે સાલ્લો વગેરે કપડાં બદલી લેતી. જમણ સમ્પન્ન થાય એ પછી અબોટચૉકા કરતી. રસોડાને લીપીગૂંપીને ચોખ્ખું ચણાક બનાવી મૂકે, નાનું આંગણું જોઈ લો.

રાત હોય, ફાણસ સળગતું હોય. ચૂલાના લાકડાને ભૂંગળીથી ફૂંક મારે કે તરત બધું ભડ ભડ થવા લાગે. સઘડીના અંગારાને આંગળાં વતી આઘાપાછા કરે. બાજરીના રોટલા હાથે ટીપતી, કલેડી પર ફૂલીને દડો થાય. ઘર આખામાં મીઠી સુવાસ પ્રસરે. એ પર કણીદાર ઘીનો લોચો રમતો રમતો ફરતો થાય. એ રોટલા, તાંદળજાની ભાજી અને રીંગણનું શાક અને એના હાથનાં ગરમાગરમ દાળ-ભાત માટે હું અધીરો થઈ ગયો હોઉં. કૅરીનું અથાણું ને શેકેલો પાપડ તો હોય જ. એની બનાવેલી બધી જ વાનગીઓ દેખાવે સુન્દર અને હમેશાં રસપ્રદ નીવડે.

આજે આપણે લોકો ઘઉંના ગ્લુટેનથી ડરીએ છીએ, ત્યારે તો ઘઉંની વાનગી આમ જ, ‘ભારે’ ગણાતી. થાળી માટે એક પાટલો ને બેસવા માટે એક પાટલો - એ જ ડાઇનિન્ગ ટેબલ ! બન્ને પાટલા મારે જ પાથરવાના. હાથ-મૉં ધોવાના જ - ક્યાં ક્યાં અડકીને આવ્યો હોઈશ - એ એનું કાયમી વાક્ય. પાણીનો લોટો પણ મારે જ ભરવાનો. આમાનું કંઈ પણ કરવામાં ચૂક થાય તો વઢે.

પણ સંકલ્પ એવો કરાવેલો કે સવારે ઠાકોરજીને ધરાવેલો પ્રસાદ લીધા પહેલાં જમાય નહીં. મોટીબા સૌ પહેલાં, અંગારાને - અગ્નિને - ઘીનું ટપકું જમાડે, તરત સોડમ આવે. ગાય-ગવાનેક કાઢે, એ પછી જ થાળી પીરસે. અન્નદેવને મારે પ્રણામ કરવાનાં ને કૉળિયો, ના, પ્રસાદ, પ્રસાદ પરના તુલસીપાનને ‘જયશ્રીકૃષ્ણ’ બોલી આરોગવાનું ને પછી જ પહેલો કૉળિયો ભરવાનો. ત્રણેક રોટલા તો આમ જ ઊતરી જતા. દાળભાત હું આંગળાંથી સબડકા બોલાવીને જમતો. બહુ મજા આવી જતી.

હું વાર્તા લખતો હોઉં ત્યારે મોટીબાની આ તકેદારીભરી સ્વચ્છ પવિત્ર ભોજનસર્જના મને યાદ આવે. એ કુનેહ, એ તજવીજ, યાદ આવે. એ સાદી પણ ગમતીલી સજાવટ અને રસોડાનો એ ઘરેલુ શણગાર જોઇને મને વિચારો આવતા કે કશું પણ કલા સ્વરૂપે હોય તો કેવું હોવું જોઈએ. મને થાય, હું મારા વાચકને વાર્તા પીરસું એ પહેલાં એને મોટીબાની રીતે સરજું, સજાવું, શણગારું. હું મને કહેતો - મારા નામે વાર્તાને જોતાં જ વાચકની વાચનભૂખ જાગી જાય, જાગેલી હોય તો તીવ્ર થઈ જાય, એમ થવું જોઈશે.

મોટીબા કરતી એવી પૂર્વતૈયારી કરું … મને યાદ છે, ઇન્ડિપેન વાપરતો ત્યારે ખાતરી કરી લેતો કે નિબ તરડાઈ ગઈ તો નથી ને, ડપકા પડે એવું તો નથી ને. એ પણ તપાસી લેતો કે એમાં પૂરતી શાહી છે કે કેમ - પેનને કાન પાસે લઈ જઈને ખખડાવવાની, આઇ મીન, હલાવવાની. મેં રાઈટિન્ગ ટેબલ પર બેસી કદી નથી લખ્યું. ક્લિપબૉર્ડમાં ૫-૭ કાગળ ફસાવ્યા હોય ને ખૉળામાં રાખીને લખું. એ જ હતું મારું નિજી લૅપટૉપ ! આજે છે એ, મશીની છે.

Picture courtesy : iStock

મોટીબા બન્ને હથેળીથી રોટલો ઘડતી તેમ હું વાર્તાવસ્તુને - કન્ટેન્ટને - ચોમેરથી ઘડું છું, રૂપ આપું છું, ફૉર્મ. એ રોટલો થવા દેતી એમ વાર્તાને હું થવા દઉં છું. એટલે કે આવા લેખ માટે, વાર્તા માટે કે મારા કોઈ પણ લખાણ માટે હું અનેક કલાકો ખરચું છું, એ થઈને રહે તે માટેની રાહ જોતાં હું થાકતો નથી. શબ્દો વાક્યો બદલ્યા જ કરું, બધું સુધાર્યા જ કરું. ક્યારેક તો મને શંકા પડે કે સાલું મને લખતાં નથી આવડતું કે શું !

વાર્તા લખાઈ ગઈ લાગે એટલે એનાં હું અનેક વાચન શરૂ કરું છું. જાણીને નવાઈ થશે કે દરેક વખતે વાર્તાને હું પહેલા વાક્યથી વાંચું છું.

પહેલું વાચન હું મારી માન્યતાવશ કરું છું. માન્યતા એ છે કે મારા શબ્દો જો પોતાની જ મોટાઈ બતાવવા પડ્યા રહે ને સામાના ધ્યાનને બળાત્ ખૅંચી રાખે, તો એ નહીં ચાલે. મારા શબ્દોએ પોતાનું કામ કરીને, બસ, ચાલી જવાનું…

ઍરહૉસ્ટેસની જેમ વર્તું છું. દરેક પૅસેન્જરે બેલ્ટ બાંધ્યો છે કે કેમ કેવી ઝીણી નજરે શોધી કાઢે છે, કેવું તરત કહે છે - સીટ અપરાઈટ પ્લીઝ - એવું જ હું શબ્દો અને વાક્યો જોડે કરું છું. અનુચિત લાગે એ શબ્દને તરત ટપારું, બદલું. વહેમ પડે કે જોડણી ખોટી છે, તરત કોશમાં જોઈને ચૅક કરું છું. વાક્યરચના તપાસું. કર્તા પાછળ ચાલી ગયો હોય કે કર્મ આગળ આવી ગયું હોય, તો બન્નેને સરખાં કરું. તકેદારી રાખું કે વાક્યો કારણ વગર લાંબાં તો નથી થયાં ને, તરત ટૂંકાં કરી નાખું.

દરેક ફકરો કથાવસ્તુનો એકમ ગણાય. પરખી લઉં કે ફકરો એ રીતે વર્તે છે કે કેમ, વસ્તુનું યોગ્ય ક્રમમાં વહન કરે છે કે કેમ. જો એમ ન લાગે તો અદલબદલ કરું છું, જરૂર જણાઈ હોય તો ફરી લખું છું. જોઈ લઉં કે એક ફકરામાં બીજો ઘૂસી તો નથી ગયો ને, ઝટ બન્નેને છૂટા પાડું છું.

બીજું વાચન હું મને એકલાને સંભળાય એમ જરા મોટેથી કરું છું, ખબર પડે કે કયો શબ્દગુચ્છ કથાપ્રવાહને રોકે છે, રૂંધે છે. આખી વાર્તા કે કોઈપણ લખાણ ખળખળ વહેતું ઝરણું હોવું જોઈએ. પરિણામે મને ખબર પડે છે કે ખળખળતું ક્યાં નથી, વાર્તા શ્રવણ-ગુણમાં ક્યાં કમજોર પડે છે. કેમ કે ભાષા લેખન-વાચન માટે છે એ બરાબર પણ મારો મારી જોડે આગ્રહ બંધાયો છે કે મૂળે તો ભાષા કથન-શ્રવણ માટે છે.

ત્રીજું વાચન હું એ માટે કરું છું કે વાર્તામાં ઊંડાણ છે કે કેમ. એવું ઊંડાણ કે જે અધિકારી ભાવકના મનમાં વસી જાય, એને થાય કે વાર્તાના ઘરમાં જઈને વસું. એમ થયું ન લાગે તો એ વાર્તાને ત્યાં ને ત્યાં પડી રહેવા દઉં છું - જોયું જશે, એવા ભાવથી …

ચૉથું વાચન હું એક ભાવક તરીકે કરું છું - જાણે વાર્તા કોઈ બીજાનું સર્જન હોય. એથી મને સમજાય છે કે રચના રસપ્રદ બની છે. તેમ છતાં લાગે કે કશુંક ખૂટે છે, નડે છે, તો, એ સ્થાનોનો પુનર્વિચાર કરું છું - એક જાતનું સૅલ્ફક્રીટિસિઝમ. અને તેને અનુસરતું ઍડિટિન્ગ અને રીરાઇટિન્ગ. એમ કરતાં કદી મને કંટાળો નથી આવતો.

એ ચૉથા વાચનનો અન્ત ત્યારે જ આવે છે જ્યારે વાર્તા હું કોઇ સામયિકને મોકલી દઉં છું. તે પછી પણ સુધારા-વધારા સૂઝે તો સમ્પાદકને વિનયપૂર્વકનો ત્રાસ આપું છું. કૃતિ વાર્તાસંગ્રહ માટે જાય ને છપાઈ જાય, પછી મારું કંઈ ચાલતું નથી. ત્યારે હું દિવ્ય અસંતોષનો આશરો લઈ ખૂશ રહું છું.

જો કે, હમણાં હમણાં મારી વાર્તા હું એક મિત્રને વાંચી બતાવું છું. એને વાર્તાકાર રૂપે વિકસવું છે. વાર્તાસર્જન જેમ શરૂ થયેલું તેમ વાંચવું શરૂ કરું છું. મિત્ર આગળ સર્જનના નાનામોટા કીમિયા, નુસખા, પ્રપંચ, ખુલ્લા કરું છું. વાર્તાને પ્રારમ્ભથી માંડીને અન્ત લગી  ક્રમે ક્રમે શબ્દ શબ્દ કે વાક્ય વાક્ય લઈને ઉકેલી બતાવું છું. શેનાથી શું સધાયું છે એ કહી બતાવવાની મને બહુ લહેર આવે છે કેમ કે એ મને ત્યાં અને ત્યારે જ સૂઝ્યું હોય છે. આ રીતના એકદમના અંગત વાચનથી અમને બન્નેને વાર્તા ઉપરાન્તના કલાસર્જનમાત્રની સમજ પડે છે. એને પાંચમું વાચન કહી શકાય.

= = =

(‘ટૂંકીવાર્તાની કલા વિશે મારાં મન્તવ્યો’ - લેખશ્રેણીને અહીં વિરામ આપું છું.)

(September 28, 2021: USA)

Category :- Opinion / Literature

મારા તરફથી છેલ્લી સલાહ એ કે વાર્તાકારે બધી સલાહો સાંભળી લીધા પછી પોતાની સર્જકતાને પૂછવું. સર્જકતા વ્હાલસોઇ સખી છે. એને રસકલાના બધા રસ્તાની ખબર છે.

ટૂંકીવાર્તાના લેખન માટે અપાયેલી જુદી જુદી સલાહની ચર્ચાને અહીં વિરામ આપું છું.

આજે વાત કરું, ટૂંકીવાર્તાના સટ્રક્ચરની - સંરચનાની.

મનુષ્યના કે પ્રાણીમાત્રના શરીરને ધારણ કરે છે, હાડપિંજર. બિલ્ડિન્ગ પણ સ્ટ્રક્ચર પર ઊભું હોય છે. દરેક હાડકું એક એકમ છે એમ ગણી લઈએ, તો સમજાશે કે હાડપિંજરની સંરચના એકથી વધુ એકમોનો સમવાય છે. કોઈપણ સાહિત્યકૃતિ, ટૂંકીવાર્તા પણ, એકમોનો સમવાય હોય છે. દરેક હાડકું પોતાને ભાગે આવેલું કામ કરે છે, તે જ રીતે વાર્તાનો પ્રત્યેક એકમ પણ પોતાનું કામ કરે છે, એટલે કે દરેક એકમ ફન્ક્શનલ હોય છે.

મનુષ્યદેહના હાડપિંજર પર માંસમજ્જા રક્ત ને ત્વચા ને વળી એ પર મનપસંદ પોશાક ને આભૂષણો હોય, તેમ વાર્તામાં પણ હોય - પણ શું? શબ્દો ! શબ્દો સિવાયનું કશું નહીં. વાર્તાનો દરેક શબ્દ એનો એકમ છે. શબ્દોનાં બને છે વાક્યો, વાક્યો અલંકૃત પણ હોય. અને વાક્યોના બને છે ફકરા અને ફકરાથી સરવાળે એક ભાષાદેહ ઊભો થાય છે.

જુઓ, વાર્તાનો ભાષાદેહ ઓછામાં ઓછી ૪ વસ્તુઓ જરૂર દર્શાવશે :

૧ : અમુક વ્યક્તિના કે તેના સમ્બન્ધમાં આવેલી વ્યક્તિઓના જીવનમાં કશુંક બન્યું છે, બની રહ્યું છે, બનવાનું છે, તે વસ્તુની કથાને.

૨ : તેમના દ્વારા થતી વાતોને, તેમની વચ્ચેના સંવાદોને, અને ક્રિયાઓને.

૩ : ક્રિયાઓથી સરજાયેલી ઘટનાને અને પરિસ્થિતિને.

૪ : ઘટના ઘટી હશે જે સ્થળમાં તેને અને જે સમયમાં ઘટી હશે, તેને.

સમજો કે આટલું કોઈ પણ વાર્તા માટે અનિવાર્ય છે. એને આપણે સંરચના કહીએ, તો એ પર ખડી હોય છે વાર્તા.

આ સંરચના વિના વાર્તા અસંભવ છે. સંરચના તો જોઈશે જ. કથન, આલેખન અને કથનસૂર સંરચના ઉપરાન્તનાં વાનાં છે. કશીક વ્યંજના અને કશુંક રસતત્ત્વ પણ સંરચના ઉપરાન્તની ચીજો છે.

ધારો કે વાર્તાકાર વ્યક્તિઓને ઓછી કરી નાખે, સંવાદને કમ કરી નાખે, ક્રિયાઓને નામની જ રાખે, ઘટનાને ઘટાડી નાખે, સ્થળ-સમયને લકીર જેવા કરી નાખે, ભલે; પણ એ બધું એની મરજી પર નિર્ભર રહેવાનું છે. એ એની સર્જકતાનો મામલો હશે. પણ યાદ રહે કે ઘટાડ્યા પછી પણ જે રહેશે તે ઓછામાં ઓછી પણ સંરચના જ હશે.

ઘટનાતત્ત્વના હ્રાસની વાતમાં તો ઘટના ઓછી થવા સિવાયનું કશું જ ઓછું થતું નથી. પરન્તુ, ‘છ શબ્દની વાર્તા’-ને પણ ટૂંકામાં ટૂંકી ટૂંકીવાર્તા - સિક્સ વર્ડ સ્ટોરી - કહેવા લાગ્યા છીએ ત્યારે, મારે કહેવું છે કે એ દાખલાઓમાં પણ સંરચના તેના ન્યૂનતમ રૂપમાં હોય જ છે.

આમ તો, છ શબ્દની નિર્માલ્ય રચનાઓ ફેસબુક વગેરે સોશ્યલ મીડિઆમાં ઘણી મળે છે. પણ કેટલાક નામાંકિત સાહિત્યકારોની કહેવાતી રચનાઓ ધ્યાનપાત્ર હોય છે - એવી ચાર રચનાઓ વિશે કહું :

૧ : જેમ કે, Margaret Atwood પાસેથી આ મળી છે :

Longed for him. Got him. Shit.

હું એને ગુજરાતીમાં મૂકું :

“બહુ ઝંખના કરી એની. મળ્યો. છી:”

જેને ઝંખીએ એ છી: જેવું પણ મળી આવે. અહીં જે મળ્યો તે દેખાવે તો ગોબરો હશે જ, અથવા ન પણ હોય, પણ એ માણસ જુગુપ્સક વાણી-વર્તનનો તો હશે જ હશે. ઝંખના કરનારીની વેદના તો આપણને મૉડેથી સમજાય છે. આ એટલા માટે વાર્તા લાગે છે કે અહીં વ્યક્તિવિષયક કથાવસ્તુ સૂચવાયું છે.

૨ : જેમ કે, Alistair Daniel પાસેથી આ મળી છે :

Without thinking, I made two cups.

હું એને ગુજરાતીમાં મૂકું :

“વગર વિચારે મેં બે કપ ભર્યા.”

એક જ કપ ભરવાનો હતો એ વાતનું ધ્યાન ન રહ્યું હોય પણ બે કપ તો ધ્યાનથી જ ભર્યા હશે ને ! અને, ત્યારે એ કોના ધ્યાનમાં હતો? કે હતી? આ એટલા માટે વાર્તા લાગે છે કે અહીં વ્યક્તિ વડે થયેલી ક્રિયાથી ભૂતકાળમાં બની ગયેલી કથા સૂચવાઈ છે.

૩ : જેમ કે, Joyce Carol Oates પાસેથી આ મળી છે :

Revenge is living well, without you.

હું એને ગુજરાતીમાં મૂકું :

“બરાબર જીવવું, તારા વિના - એ વૅર.”

કોઈના વિના જિવાતું હોય ત્યારે જૂના અથવા તરતના આપણા કોઈ દોષનું જાણે વૅર વસૂલાઇ રહ્યું છે એમ લાગે. પણ બરાબર જિવાતું હોય ત્યારે? ત્યારે એ વૅર ન પણ લાગે, અથવા, ઘણું વસૂલાઈ રહ્યું છે એમ પણ લાગે. રચના કથકની વેદનાને સૂચવે છે, એટલે કે ભાવ-ભાવનાને.

૪ : આપણા સમયના મહાન કથાસ્વામી Hemingway પાસેથી પણ મળી છે, વારંવાર જે ઉદ્ધૃત થતી રહી છે, એ છ શબ્દની આ ટૂંકીવાર્તા :

For sale : Baby shoes, never worn.

હું એને ગુજરાતીમાં મૂકું :

“વેચવાના છે : બેબીશૂઝ, કદી નહીં પ્હૅરાયેલા.”

બેબી છોકરી પણ હોઈ શકે, છોકરો પણ. શૂઝ ઘસાઈ ગયેલાં નથી એમ પણ સમજી શકાય. કથક કોઈ ફેરિયો હશે; બેબીનો પિતા, વાલી કે શું થતો હશે એવો આપણામાં સવાલ ઊગે છે. બને કે એ ફૂટપાથ પર પાથરણું પાથરીને શૂઝને સજાવીને બેઠો હોય. વેચવા માગે છે, વેચાઈ પણ જાય, ન પણ વેચાય. વળી, વિચારતાં સમજાશે કે બેબી વિમાસણમાં જરૂર ક્યાંક ઊભી છે, ભલે દેખાતી નથી. શૂઝ જતા રહેશે એ વાતે એ દુ:ખી હોઈ શકે છે, નવા મળશે એ વાતે એ સુખી હોઈ શકે છે. શૂઝ પણ દેખાય છે. કેવા રંગના હશે? કઈ કમ્પનીના? આપણે ધ્યાન લગાવીએ છીએ કે પ્હૅરાયેલા નથી ક્હૅ છે તે કેટલું સાચું છે. વગેરે.

‘કદી નહીં પ્હૅરાયેલાં’-થી ભૂતકાલીન ક્રિયા અને સમય બન્ને સૂચવાયાં છે. આપણને એ સવાલ પણ થાય છે કે કથકના જીવનમાં એવું શું ઘટ્યું છે કે વેચવા નીકળ્યો છે. શું તે એટલો બધો ગરીબડો હશે કે જૂતાં વેચવા નીકળ્યો? બેબી જેવી બેબી માટે એને કશી દયા નહીં હોય? કથક અને બેબીનાં ભાવ-ભાવનાની ઠીક ઠીક ઝાંખી થાય છે.

Picture courtesy : SlidePlayer

સવાલ એ પણ થવાનો કે હૅમિન્ગ્વેએ આ શું કામ લખી હશે. જો કે, એમણે જ લખી છે એમ પુરવાર નથી થયું.

આ છે એટલી સારી રચનાઓ હમેશાં ઘણું સૂચવતી હોય છે. એટલે ‘છ શબ્દની વાર્તા’-ને હું ધ્વનિની કલા કહું છું. છ શબ્દ તો જોડી કાઢી શકાય પણ એને કલાકૃતિ રૂપે અવતારનારું સર્જનકર્મ બહુ કઠિન છે. સહેલું સમજીને ધસી જનારા ગબડી પડે છે, કદી બેઠા થઈ શકતા નથી.

યાદ રહે કે સંરચનાનો કોઈપણ એકમ જો બરાબર નહીં હોય, લંગડાતો હશે કે ખોડખાંપણવાળો હશે, તો વાર્તા બનશે જ નહીં.

આ વાતો સ્ટક્ચર રૂપે કે સંરચના રૂપે સામે આવે છે ત્યારે ચૉંકાવે છે, બાકી, સંરચના એક પાયાનું લેખનમૂલ્ય છે. વાર્તાકારો જાણ્યે-અજાણ્યે એને જ અનુસર્યા હોય છે. જો કે કેટલાકો ચૂકી ગયા હોય છે. સવાલ વાર્તાની સંરચનાને વિશેની સભાનતાનો છે, સાવધતાનો છે.

= = =

(September 25, 2021: USA)

Category :- Opinion / Literature