LITERATURE

આજે ગાંધીજયન્તી છે.

ગાંધીજીના સાર્ધ શતાબ્દીવર્ષમાં અનેક મિત્રોએ મને પૂછેલું : ગુજરાતી સાહિત્યમાં ‘ગાંધીયુગ’ શરૂ થયો એ તો બરાબર, પણ તમે ગાંધીજીને સાહિત્યકાર ગણો છો ખરા? : મારો જવાબ ‘હા’ હતો. આજે પણ ‘હા’ જ છે.

ત્યારે લખેલા લેખના કેટલાક અંશ અહીં ફરીથી રજૂ કરું છું :

(૧)

ગાંધીજીએ કવિતા વાર્તા કે નાટક નથી લખ્યાં. તેઓ એવા સર્જક સાહિત્યકાર નથી. પણ સર્જન સિવાયનું બીજું એમણે જે અઢળક લખ્યું છે તે એક તેજસ્વી દર્શન છે. એમણે જે કંઈ સાહિત્ય લખ્યું છે તેમાંનું કેટલું ય, સાહિત્યિક ગુણોથી સમૃદ્ધ છે.

જેમ કે --

‘સત્યના પ્રયોગો’ આત્મકથાના સાહિત્યપ્રકારનું બેજોડ દૃષ્ટાન્ત છે.

કારકિર્દી દરમ્યાન એમણે અસંખ્ય વ્યક્તિઓને પત્રો લખેલા. એ પત્રોમાંના કેટલાક તો પત્રલેખનનો આશય, તેની ભાષા અને શૈલીના ઉત્તમ નમૂના છે.

ગુજરાતી સાહિત્યકારો સામે પૂરી નિસબતથી તાતાં તીર જેવી ફરિયાદો કરી છે. પોતાની દૃષ્ટિમતિ અનુસારના સાહિત્યની ફાંકડી વકીલાત કરી છે. એ નિસબત અને એ ફરિયાદોથી સ્થિર થયેલો એમનો સાહિત્ય સાથેનો લગાવ જરા પણ ન-ગણ્ય નથી.

જેનાથી પ્રભાવિત થયા હોય એવાં કેટલાંક પુસ્તકોના એમણે અનુવાદ કર્યા છે, અને તેને ‘તરજૂમો’ કહેવાની નમ્રતા દાખવી છે.

એમના ગદ્યમાં બેઢંગ વાક્યરચનાઓ નથી એમ નથી પણ ક્યાંક ક્યાંક એમાં અલંકારોની ઉપકારક દ્યુતિ પણ છે.

પરન્તુ –

એમની સાદી સરળ અને પ્રભાવક વાણી જેવું જ એમનું લેખન છે. જેમ એમનો દેખાવ શુષ્ક છતાં મોહક ભાસે છે તેમ એમનું લેખન પણ છે.

ગાંધી-શબ્દનો ઉત્તમોત્તમ વિશેષ છે, આત્માની સચ્ચાઈથી પ્રોજ્જવળ વિચારસૃષ્ટિ, જેમાં ‘સત્ય’ અને ‘અહિંસા’-ના અર્થસંકેતોને અ-પૂર્વ ઊંચાઈ મળી છે. એ બન્ને શબ્દો શબ્દ નથી રહ્યા, વ્યક્તિ અને પ્રજા બન્ને માટે જીવનમન્ત્ર રૂપે વિશ્વ આખામાં પ્રસર્યા છે.

ટૂંકમાં, એમનો સાહિત્ય સાથેનો સમ્બન્ધ નિ:સામાન્ય નથી. તાત્પર્ય, એમને સાહિત્યકાર ગણવામાં કશી તકલીફ ન પડવી જોઈએ.

(૨)

વિચાર-સંવેદન શબ્દોમાં લખાય પણ લેખનને વાચનનાં ખાતરપાણીની હમેશાં જરૂર પડે છે. સાહિત્યકારની કારકિર્દીમાં વાચનની મહત્તા એના લેખનથી જરા ય ઓછી નથી હોતી.

ગાંધીજીએ જેલનિવાસ દરમ્યાન અને અન્યત્ર ખૂબ વાંચ્યું છે..

એમણે પોતે ‘સત્યના પ્રયોગો’-માં અવારનવાર પોતે શું વાંચ્યું, પોતાને તે કેવું લાગ્યું, તેના નિર્દેશો કર્યા છે. ભણતા’તા એ ગાળામાં, ‘શ્રવણપિતૃભક્તિ’ ‘હરિશ્ચન્દ્ર આખ્યાન’ ‘નિબંધોનાં નાનાં ચોપાનિયાં’ અને ‘લીલા પૂંઠાવાળી કહેવતમાળા’ પણ વાંચેલાં.

વિલાયતમાં એમણે ‘ભગવદ્ગીતા’-નો ઍડવિન આર્નોલ્ડે કરેલો અંગ્રેજી અનુવાદ વાંચેલો.

(૩)

પોતાના વાચન-અનુભવોને હમેશાં ખુલ્લા મને વ્યક્ત કરતા. ‘ગીતા’ વિશેનો એમનો ભર્યોભર્યો ઉમળકો તો જુઓ, કહ્યું : ‘મને જન્મ આપનારી માતા તો ચાલી ગઈ, પરંતુ સંકટના સમયે ‘ગીતા’-માતા પાસે જવાનું શીખી ગયો છું. જે મનુષ્ય ‘ગીતા’નો ભક્ત બને છે, તેના માટે નિરાશાની કોઈ જગ્યા નથી …’ :

એટલે સ્તો, એમણે કાકા કાલેલકરની સમ્પાદકીય સહાયથી ‘અનાસક્તિયોગ’ શીર્ષકથી ગીતાનો તરજૂમો કરેલો. રસ્કિનના ‘અનટુ ધિસ લાસ્ટ’-નો ‘સર્વોદય’ નામે તરજૂમો કર્યો ત્યારે પણ કહ્યું કે ‘જેણે મારી જિન્દગીમાં તત્કાળ મહત્ત્વનો રચનાત્મક ફેરફાર કરાવ્યો, એવું તો આ પુસ્તક જ કહેવાય.’

‘રામચરિતમાનસ’ ‘ઈશોપનિષદ’ ‘કુરાન’ ટાગોરકૃત ‘મુક્તધારા’, ‘પાતંજલ યોગદર્શન’, મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદી-લિખિત ‘રાજયોગ’, નર્મદ-લિખિત ‘ધર્મવિચાર’, વગેરે એમણે વાંચ્યાં છે.

અનેક મહામનાઓનાં જીવનચરિત્ર વાંચ્યાં છે : ઈસુ, વિવેકાનંદ, કેશવચન્દ્ર સેન, ગેરીબાલ્ડી, વગેરે.

અનેકોનાં લેખનોમાંથી પસાર થયા છે : સૉક્રેટિસ, તૉલ્સતોય, થોરો, એમર્સન, બૅકન, હક્સલી, વગેરે. મારો લેખ પૂરો થઈ જાય પણ આ યાદી પૂરી ન થાય એટલી દીર્ઘ છે.

(૪)

સાહિત્ય વિશેની એમની સમજ નિજી હતી પણ ચૉક્કસ હતી એ કારણે પણ એમને સાહિત્યકાર ગણવા જોઈશે. સાહિત્યકારો પાસે એમણે કોશિયાને સમજાય એવું સરળ સાહિત્ય તો માગ્યું જ પણ બીજું ય ઘણું માગ્યું. એમનાં એ વચનોને કશા ટિપ્પણ વગર રજૂ કરું છું કેમ કે એ સાવ સ્પષ્ટ છે :

૧ : ‘આપણાં ધર્મપુસ્તકો આપણને જેટલો રસ આપે છે તે અત્યારનું સાહિત્ય આપણને નથી આપતું …તુલસીદાસ જેવું, કબીર જેવું, આપણને કોણે આપ્યું છે? … અખાના જમાનામાં આપણને જે કાંઇ મળ્યું છે એ હવે ક્યાં છે?’ :

૨ : ‘હું બાણ ભટ્ટની ‘કાદંબરી’ નથી માગતો પરંતુ તુલસીદાસનું ‘રામાયણ’ માગું છું :

૩ : ‘નવલકથા વાંચવી એ રોગ છે, જગતમાં ઘેર ઘેર એ ફેલાઈ ગઈ છે … એમાં કલ્પનાના ઘોડા સિવાય શું છે?… નવલકથાનું સાહિત્ય ગુજરાતીમાં ન હોય તો ગુજરાતી રાંડીરાંડ નહીં રહે.’ : (‘ગુજરાતી’ પછીનો શબ્દ આ મહાત્મા કોઈ બીજો વાપરી શક્યા હોત ! - સુ૦ )

૪ : ‘સાહિત્યની કલમ ઉઠાવો તો એ જ વિચારથી ઉઠાવજો કે સ્ત્રી એ મારી જનની છે… તમે ચીતરો તો તેને વિકારી ન ચીતરો.’

૫ : 'જીવન, સૌ કળાથી અદકું છે… કળા જીવનની દાસી છે, અને તેની સેવા કરવાનું જ તેનું કાર્ય છે.’ :

૬ : ‘મારું ધ્યેય હમેશાં કલ્યાણનું છે, કળા કલ્યાણકારી હોય ત્યાં સુધી જ તે મને સ્વીકાર્ય છે.’ :

૭ : 'ભાઈ, સત્ય એ જ મૂળ વસ્તુ. પણ તે સત્ય ‘શિવ’ હોય, ‘સુંદર’ હોય. સત્ય મેળવ્યા પછી જ તમને કલ્યાણ અને સૌન્દર્ય બંને મળી રહે :

૮ : ‘તે જ કાવ્ય અને સાહિત્ય ચિરંજીવ રહેશે જે લોકોનું હશે, જેને લોકો મેળવી શકે, સહેજે ઝીલી શકે.’

(૫)

લોકભોગ્યતા, નીતિ-સદાચારનો ઉપદેશ, જનકલ્યાણ, ભાષિક સરળતા, વગેરે સાહિત્ય-ગુણોની એમણે સાગ્રહ હિમાયત કરી એ બરાબર, પણ એમના ધ્યાનમાં એ સત્ય નથી આવ્યું કે એ જ ગુણો સમ્યક્ સાહિત્યમાં કલાની રીતેભાતે આપોઆપ પરિણમતા હોય છે. પણ એવું જુદું સાહિત્ય એમના વાંચવામાં આવ્યું નથી.

ટૂંકમાં, એમનું લિટરરી ઍક્સ્પોઝર સીમિત હતું - મતલબ, સાહિત્યપદાર્થ વિશે તેઓ પૂરા ઉઘડ્યા ન્હૉતા. એટલે, સાહિત્ય પ્રત્યેની એમની દૃષ્ટિમતિ કુણ્ઠિત રહી ગયેલી.

પરન્તુ યાદ રાખવું જરૂરી છે કે દેશને ગુલામીમાંથી મુક્ત કરવો અને અન્ધશ્રદ્ધાગ્રસ્ત પ્રજા અને અબુધ લોકડિયાંને એ માટે બેઠાં કરવાં એ ગાંધી-જીવનનો અગ્રિમ કાર્યક્રમ હતો. સમજાય એવું છે કે એમને અમુક સાહિત્ય ન જ પાલવે ને અમુક જોઇએ જ જોઈએ.

(૬)

ગુજરાતી સાહિત્યના ઉત્કર્ષ માટે પણ્ડિત-યુગથી માંડીને આધુનિક યુગ લગી જે કંઈ ઝુંબેશો ચાલી તેનો એક સાર ગાંધીજી છે અને બીજો સાર સુરેશ જોષી છે.

પહેલામાં, સાહિત્ય ‘કેવું અને કોને માટે’ હોવું જોઇએ તેની અને બીજામાં, સાહિત્ય ‘કેવી રીતે’ લખાવું જોઇએ તેની વિચારણા વિકસી હતી.

પહેલામાં, પ્રજાજીવનનું કલ્યાણ કરે એવા સાહિત્યનો અને બીજામાં, જીવન સમગ્રનો ભરપૂર સાક્ષાત્કાર કરાવે એવી સાહિત્યસાધનાનો આગ્રહ ઘુંટાયો હતો.

એ બન્ને નામો એ વિભિન્ન વિચારધારાનાં પ્રતીક છે. સમકાલીનોએ બન્ને વિચારધારાઓનું મન્થન કરીને સાહિત્યકલાનાં પરમ સત્યો સારવવાનું બાકી છે.

= = =

(October 2, 2021 : USA)

Category :- Opinion / Literature

આજે આન્તરરાષ્ટ્રીય ભાષાન્તર-દિવસ છે.

એટલે મને થયું કે વિદેશી સાહિત્યનાં ભાષાન્તરો બાબતે મારે કંઈક કહેવું જોઈએ. એ વિશે મેં એક લેખ કરેલો એના કેટલાક અંશ અહીં ફરીથી મૂકું છું : 

આજની પેઢીને, સ્વાભાવિક છે કે ગાંધીવાદી મગનભાઇ પ્રભુદાસ દેસાઇનાં નામ-કામની જાણ ન હોય. ‘સત્યાગ્રહ’ પત્રિકાના તન્ત્રી. ‘સત્યાગ્રહની મીમાંસા’ એમનું જાણીતું પુસ્તક. આવાં જ સુખ્યાત બીજાં બે નામ છે, પુ.છો. પટેલ અને ગોપાળદાસ જીવાભાઇ પટેલ.

ગાંધીદર્શનના જ્ઞાતા મગનભાઇ એક દિવસ, ૧૯૫૦ આસપાસ, પુ.છો.-ને કહે છે : ‘પુ. ]છો. પટેલ ! પચાસ વર્ષ બાદ અંગ્રેજી અને બીજી ભાષાઓ સારી રીતે જાણનારા ગુજરાતમાં બહુ ઓછા લોકો હશે.’ દેસાઇએ પછી જે કહેલું તે ગાંધીજીએ કહેલું એવું જ હતું. કહે, ‘વિદેશી ભાષાઓમાં જે ઉત્તમ સાહિત્યનો ખજાનો પડેલો છે, તેને આપણે ભાવિ પેઢીઓ માટે ગુજરાતમાં લાવવો જોઇએ.’ ઉમેર્યું કે ‘એ બધું વિશ્વ-સાહિત્ય ઉત્તમ રીતે ગુજરાતીમાં લાવવા માટે તમો શ્રી. ગોપાળદાસ પટેલની સેવા લઇ શકો છો. તેઓ વિશ્વ-સાહિત્યની કથન-કલામાં સિદ્ધહસ્ત નીવડેલા સ્વતંત્ર મિજાજના લેખક-અનુવાદક છે. આ કાર્યમાં તમને યશભરી સફળતા, સંતોષ અને પરમ આનંદ મળશે. તથા તમારું અને સાથી કાર્યકરોનું જીવન ધન્ય ધન્ય થઇ જશે.’

દેસાઇની એ ભલી સિફારસ પછી ‘પરિવાર પ્રકાશન સહકારી મન્દિર લિમિટેડ’ શરૂ થાય છે, ‘વિશ્વસાહિત્ય અકાદમી’ સ્થપાય છે. છેલ્લે, રાજપથ ક્લબ સામે ‘રાતરાણી સાંસ્કૃતિક ટ્રસ્ટ’ શરૂ થાય છે. ટ્રસ્ટ, ‘ગ્રંથમાળા’ શરૂ કરે છે. પ્રકાશક અનંતભાઇ ડી. પટેલ પુસ્તકાકારે આહલેક પોકારે છે, ‘ગુજરાતમાં વિશ્વ-સાહિત્ય ભલે પધારો !’ (૨૦૦૩ : પૂર્વોક્ત અવતરણો એમાંથી છે).

Picture courtesy : English Pen

એ સમગ્ર ગાળા દરમ્યાન ટૉલ્સટૉય, વિક્ટર હ્યુગો, ડૂમા, ડિકન્સ, સ્કૉટ, ડસ્ટયેસ્કી (દૉસ્તોએવસ્કી), આનાતોલ, વગેરેની સૃષ્ટિઓમાંથી અનેક કથા-કૃતિઓને ગુજરાતીમાં ઉતારવા માટેનો જાણે યજ્ઞ મંડાયો હતો. દેસાઇ-વાણી સાચી પડેલી. અનુવાદ-યજ્ઞના ઋત્વિજોને - ગોપાળદાસ ઉપરાન્ત, પુ.છો. અને સાથીઓને, યશભરી સફળતા, સંતોષ અને આનન્દ સાંપડ્યાં હતાં.

ગોપાળદાસ, લૅરી કૉલિન્સ અને ડૉમિનિક લૅપિયરકૃત ‘ફ્રીડમ ઍટ મિડનાઇટ’-નું ‘મધરાતે આઝાદી યાને ગાંધીજીની હત્યાની કહાણી’-થી જાણીતા થયા છે. પણ એમણે હ્યુગોકૃત ‘લે-મિઝરેબલ’-નું ‘પતિતપાવન’ અથવા ‘દરિદ્રનારાયણ’, ‘નાઇન્ટિ થ્રી’-નું ‘ક્રાંતિ કે ઉત્ક્રાંતિ ?’, સ્કૉટકૃત ‘કેલિનવર્થ’-નું ‘પ્રીત કિયે દુ:ખ હોય’, ડૂમાકૃત ‘થ્રી મસ્કેટિયર્સ’-નું ‘યાને પ્રેમશૌર્યના રાહે’, ‘કાઉન્ટ ઑફ મૉન્ટેક્રિસ્ટો’-નું ‘આશા અને ધીરજ’, ડિકન્સકૃત ‘પિકવિક ક્લબ’-નું ‘સૌ સારું જેનું છેવટ સારું’, જેવાં આકર્ષક શીર્ષકો બાંધીને એ બધાં ‘અનુવાદ-સમ્પાદન’ કર્યાં છે. નિષ્ઠા એવી કે પોતાનાં આ કામોને એઓ ‘અનુવાદ-સમ્પાદન’ ગણતા.

આ બધું ગુજરાતી ભાષામાં સંભવ્યું અને જે સંભવ્યું એ વિશ્વના મહાન સાહિત્યકારો સંદર્ભે સંભવ્યું છે.

વિશ્વસાહિત્યને ગુજરાતીમાં રમતું કરનારી આ પરમ્પરા દાયકાઓ પછી સુરેશ જોષી-કાળમાં એ જ વૃત્તિ-પ્રવૃત્તિના સુપરિણામ રૂપે આગળ ચાલેલી. એની વીગતે વાત કરવા માટે આજે મને જગ્યા ઓછી પડે, માટે ક્ષમાયાચના.

બાકી, ગુજરાતી સાહિત્ય, ચેખવ દૉસ્તોએવસ્કી બૉદ્લેર નિત્શે કાફ્કા કામૂ સાર્ત્ર હૅમિન્ગ્વે કાવાબાતા યાસુનારી હેરોલ્ડ પિન્ટર - એમ અનેકાનેક વિશ્વ-સાહિત્યકારોના અનુવાદો કે ભાવાનુવાદો વડે વિશ્વ-સાહિત્ય સાથે જોડાઇ ગયેલું. પરન્તુ અફસોસ ! વિકાસની એ દિશા આજે સાવ સૂની છે.

સામ્પ્રતમાં વિદેશી સાહિત્યકૃતિઓનાં ભાષાન્તર થતાં જ નથી. ‘ભાગ્યે જ થાય છે’ કહીને વિધાનને સુધારી શકું પણ આજે મને આવાં વ્યાપ્ત વિધાનો જ કરવા દો.

થઇ ચૂકેલાં સંખ્યાબંધ ભાષાન્તરોની કશી વાત પણ નથી થતી. જે થયાં તે દુનિયાભરમાં પંકાયેલા સાહિત્યકારોનાં થયાં પણ એ નામોની પણ કોઇને કશી તમા નથી. વિશ્વસાહિત્ય માતૃભાષામાં ઊતરે એ માટેનો કશો પણ પ્રયાસ કરનારી હવે કોઇ સંસ્થા રહી નથી. અનુવાદ નામે જ્યાં જે કંઇ ચાલે છે ત્યાં બધું માત્ર ભારતીય ભાષાઓ માટે ચાલે છે. દિલ્હીની સાહિત્ય અકાદમી દર વર્ષે અનુવાદનો અવૉર્ડ આપે છે એ પણ માત્ર ભારતીય ભાષાઓના અનુવાદ માટે આપે છે. શિક્ષિત સમાજને પણ આની કશી ભૂખ નથી.

મારી જ્યાં નજર પડે છે ત્યાં મોબાઇલ બધા વિદેશી - કશી મુશ્કેલ પણ આસ્વાદ્ય સાહિત્યકૃતિ જેવા. કૅમેરા બધા વિદેશી - કશી અટપટી પણ રમણીય કવિતા જેવા. પણ વાસ્તવિક સાહિત્યકૃતિ કે કવિતાપદાર્થને નામે કશું નહીં !

આ મનોદશા સાહિત્યકારોને જ ચિન્ત્ય નથી લાગતી, પ્રજાનો શો દોષ જોવો? ગાંધીજીને કેટલીયે બાબતે વીસરી ગયા છીએ એમાં કંગાળિયતની આ એમની ફરિયાદને ય ઉમેરો !

ગુજરાતી ભાષા-સાહિત્યના સંવર્ધન માટે અમેરિકામાં, યુ.કે.માં અને ગુજરાતમાં અકાદમીઓ છે. પણ આ ગોપાળદાસવાળી 'વિશ્વસાહિત્ય અકાદમી' અલોપ થઈ ગયાને ય વરસો વીતી ગયાં છે. વિશ્વસાહિત્ય સાથેનો અનુબન્ધ પણ નષ્ટભ્રષ્ટ છે. ૨૧મી સદીમાં છીએ છતાં વિચારો કે આપણે કઈ દિશામાં પ્રગતિ કરી રહ્યા છીએ?

= = =

(September 30, 2021 : USA)

Category :- Opinion / Literature