LITERATURE

‘બત્રીસ પૂતળીની વેદના’ના મુંબઈ-નિવાસી સર્જક ઇલા આરબ મહેતાને સાહિત્ય માટેનાં 2018ના  દર્શક પારિતોષિકથી, ગયા શનિવારે [07 સપ્ટેમ્બર 2019] રાજકોટમાં સન્માનવામાં આવ્યાં.

એક્યાંશી વર્ષનાં ગુજરાતીનાં પૂર્વ અધ્યાપિકા ઇલાબહેને ઓગણીસ નવલકથાઓ અને છ વાર્તાસંગ્રહો આપ્યા છે. તેમની ‘વાડ’ (2011) નવલકથાનો  રીટા કોઠારીએ ‘ધ ફેન્સ’ (2015) નામે કરેલો અનુવાદ પ્રશંસા પામ્યો છે. ઇલાબહેને ‘વાડ’માં ફાતિમા લોખંડવાલા નામની યુવતીની વાર્તા કહી છે. ફાતિમા ધર્મ, ગરીબી, નિરક્ષરતા અને સ્ત્રીઓ તરફની અસમાનતાની અનેક વાડો ઓળંગતી રહે છે. મઝહબના ખ્યાલની દુરસ્ત સમજ, હિમ્મત અને ઉમ્મીદ તેને તાકાત પૂરી પાડે છે. લેખિકાએ સ્પષ્ટ રીતે જણાવ્યું નથી, પણ ગુજરાતનાં ગોધરાકાંડને પગલે વિભાજિત થયેલો સમાજ નવલકથામાં જોઈ શકાય છે.

અરધી સદી કરતાં પણ વધુ સમયથી વૈવિધ્યપૂર્ણ અને એકંદરે સામાજિક નિસબતથી લખનાર  ઇલાબહેનનું બહુ મહત્ત્વપૂર્ણ, સીમાચિહ્નરૂપ પ્રદાન એટલે તેમની નવલકથા ‘બત્રીસ પૂતળીની વેદના’ (1982). તેને ગુજરાતી સાહિત્યની ‘પહેલી નારીલક્ષી નવલકથા’ તરીકેની સ્વીકૃતિ, સાહિત્યકારોનો એક મોટો વર્ગ જેમના મંતવ્યને પ્રમાણ ગણે છે તે, વરિષ્ઠ વિવેચક ચન્દ્રકાન્ત ટોપીવાળાએ આપી છે. કુન્દનિકા કાપડિયાની ‘સાત પગલાં આકાશમાં’(1984) સાહિત્ય અને સમાજમાં નારીવાદનો વિચાર જગાવનાર નવલકથા યથાર્થપણે ગણાય છે. જો કે ‘સાત પગલાં ...’ પહેલાં અને સમાંતરે, 1925થી લઈને ત્રણેક દાયકા દરમિયાન જન્મેલાં અનેક લેખિકાઓએ વારતા અને કવિતામાં નવા જમાનાની નારીની  સંવેદનાનું  સાહિત્ય સર્જ્યું છે. આ સંવેદન પ્રખર અને મુખર વિદ્રોહી રૂપે ‘સાત પગલાં ...’માં વ્યક્ત થયું છે. જો કે ‘બત્રીસ પૂતળીની વેદના’ એ નવલકથા જેવી જ અસરકારક છે. તેમાં લાઘવપૂર્ણ પ્રભાવકતા છે. ‘બત્રીસ પૂતળીની વેદના’નાં પાનાંની સંખ્યા ‘સાત પગલાં’નાં પાનાંની સંખ્યા કરતાં અરધાંથી ઓછી છે. વળી નોંધપાત્ર એ પણ છે કે તે  અને ‘સાત પગલાં ...’ કરતાં બે વર્ષ પહેલાં મુંબઈનાં ‘જન્મભૂમિ’ દૈનિકમાં ધારાવાહિક તરીકે પ્રસિદ્ધિ પામી છે. ટોપીવાળાએ નોંધ્યું છે : ‘ગુજરાતી સાહિત્યમાં નારીને સ્વતંત્ર વ્યક્તિ તરફ દોરતી, નારીની સંપ્રજ્ઞતા દર્શાવતી, પોતાના અધિકાર પરત્વે નારીને જાગૃત કરતી અને નારી અંગેના સામાજિક-આર્થિક અત્યાચારને કેન્દ્રમાં લાવતી આ પહેલી નારીલક્ષી નવલકથા છે.’ આ શબ્દોની યથાર્થતા નવલકથાનાં પાનેપાને જણાય છે.

નવલકથાના કેન્દ્રમાં લેખિકા અનુરાધા ગુપ્તા છે. ઘરે તે પત્ની તરીકે અનુરાધા રસેશ શાહ અને તે બંનેનાં સંતાન અપૂર્વની માતા છે. અનુરાધાએ યુવાન વિધવાના પુરુષ માટેના અવશ ખેંચાણ પર લખેલી ‘બંધન તૂટ્યાં’ નવલકથા એ ‘અનુ’ના કૉલેજ કાળના પ્રેમી અત્યારના પતિ રસેશ વચ્ચેની તિરાડ વધારે છે. રસેશ માને છે કે એની પત્નીને જ ‘કોઈક પુરુષને જોઈને આવા વિચાર આવ્યા હશે’, ‘એણે કંઈક સારું’ લખવું જોઈએ. અનુરાધાને ‘પુરુષોએ ઊભી કરેલી, પુરુષો દ્વારા ચલાવાતી સૃષ્ટિમાં સ્ત્રી તરીકે, લેખિકા તરીકે’ ટકવાનું છે. અનુરાધાની લેખનશૈલીથી પ્રભાવિત થઈને તેને ‘આર્યનારી હિતવર્ધક મંડળ’ તરફથી સંસ્થાના શતાબ્દી મહોત્સવમાં ભજવવા માટેનું નાટક લખવાનું નિમંત્રણ મળે છે. ‘સદગુણા સદન’ નામનાં ખખડધજ મકાનમાં ચાલતી સંસ્થા ‘ભારતીય નારીનાં શીલ, ધર્મ અને સતીત્વનાં રક્ષણ તેમ જ સંવર્ધન’  માટે બની છે. તેના ધૂર્ત વડા અને  પ્રભાવશાળી વક્તા શાસ્ત્રીજી પિતૃસત્તાક મૂલ્યોથી ખદબદતાં પ્રવચનો મંડળની મહિલાઓને આપે છે. સાત સદીઓ પૂર્વે નારાયણી સતી તરીકે ચિતા પર ચઢ્યાં તે દિવસની ઉજવણીઓ કરાવે છે. પુરાણો, શાસ્ત્રો, કુંતા માતા અને ગાંધારી, અનસૂયા અને સાવિત્રી એ તેમની દૃષ્ટિએ ભારતીય સ્ત્રી માટેનાં મૂલ્યસ્થાનો છે. તે કહે છે : ‘સુંદરતા, બુદ્ધિ કે મહાત્ત્વાકાંક્ષા પશ્ચિમનો આદર્શ છે. ભારતીય નારીનો આદર્શ છે ત્યાગ, તપ ને સમર્પણ.’ સોએક વર્ષ જૂનાં મકાનમાં કાને પડતાં શાસ્ત્રીજીના શબ્દો સાંભળીને અનુરાધાને થાય છે : ‘આજથી સો વર્ષ પૂર્વે જ્યારે આ વ્યાખ્યાનખંડનું ઉદ્દઘાટન થયું હશે ત્યારે આવા જ શબ્દો  અહીંયાં કોઈએ કહ્યા હશે. આજે એ જ વાસી શબ્દો, એ જ પુરાણી રેકર્ડ લાગે છે ... લાગે છે કે સો વર્ષમાં બધું પલટાઈ ગયું ભારતીય નારીના ભાગ્ય સિવાય.’ 

‘આર્યનારી હિતવર્ધક મંડળ’ના શતાબ્દી મહોત્સવ માટે અનુરાધા રામાયણની નારીઓ કૈકેયી, કૌશલ્યા, સીતા અને મંથરાને કેન્દ્રમાં રાખીને નારીમાં રહેલી પ્રેમની લાગણીની અલગ-અલગ સમજણને લગતાં સમાંતર સત્યોની કરુણતા પ્રકટાવતું નાટક લખે છે. એ નિમિત્તે અનુરાધાની આ ચાર પાત્રો ભજવનાર મહિલાઓ સાથે મૈત્રી થાય છે. ચાલીમાં ઉછરીને મોટી થયેલી રેખા ઉદ્યોગપતિ વિપુલનો ‘શિકાર’ થઈને નોકરચાકરો અને પાર્ટીઓ વચ્ચે માછલીઘરની માછલીની જેમ જીવે છે. સેનેટોરિયમમાં મૂકવામાં આવેલી માને મળવા જવાની પણ તેને છૂટ નથી. વિનોદિનીને સંતાનહીન હોવાની વેદના છે અને દુનિયાભરનાં બાળશ્રમિકો માટે તેનું હૃદય કરુણાથી ઊભરાય છે. તેની આંખો આગળ ઊભરાય છે ‘અપરંપાર કુમળા ચહેરાઓ, કૃશ, કંતાઈ ગયેલાં શરીરો, કૅન્ટિનોમાં પ્યાલા-રકાબી ધોતાં, સામાન ઉંચકતાં, ખેતમજૂરી કરતાં’.   વ્યવસાયકુશળ છાયાના લલાટે ઓછું કમાતા, જડ, જુલમી અને વહેમીલા પતિ પરાશરની શેહમાં જીવવાનું લખાયું છે. પ્રતિભાશાળી અભિનેત્રી અને ખૂબ પ્રેમાળ સમર્પિત પત્ની વિભાવરીને તેના પતિ મયંકે બીજી નટી ખાતર તરછોડી છે. આ બધી સ્ત્રીઓને ‘બેવડી જિંદગી’ જીવવાની હોય છે. ‘જ્યારે એ ઘરનો દાદર ચઢે છે ત્યારે એની બુદ્ધિ, પ્રતિભા,  પ્રતિષ્ઠા સઘળું એક ખૂણામાં ભંડારી દે છે. બને છે એક એક કુશળ ગૃહિણી, આજ્ઞાંકિત પત્ની ...’ .

પુરુષસત્તાક વ્યવસ્થામાં નારીના આત્મવિલોપનની સામેનો સૂર નવલકથાને અંતે થતી નાટકની ભજવણી દરમિયાન ગાજે છે. ટોપીવાળા લખે છે : ‘પાત્રો નાટકના સંવાદો બાજુ પર રાખીને પોતાના સંવાદો દ્વારા વેદનાને વ્યક્ત કરે છે. રૂપાળા મહેલમાંથી મુક્તિ માગતું રેખાનું કૈકેયીપણું; વંધ્યત્વની અભિશપ્ત મન:સ્થિતિમાંથી પ્રગટ થતું એકલતાસભર કૌશલ્યાપણું; પતિની શંકાની અગ્નિપરીક્ષામાંથી પ્રગટ થતું છાયાનું ‘સીતાપણું’; પતિની વરવી સચ્ચાઈનો સામનો કરતું વિભાવરીનું મંથરાપણું -- આ સર્વને જોતાં છેવટે નાટકકાર અનુરાધા પોતે સ્ટેજની મધ્યમાં આવીને કહે છે : ‘શાસ્ત્રીજી બહુ નાટકો કરાવ્યા સ્ત્રીઓ પાસે, ઘણા ખેલ ખેલ્યા અમે. હવે અમે નાટક નહીં કરીએ. આ નાટક હવે અહીં સમાપ્ત થાય છે, થવું જોઈએ. એક યુગ હતો. કદાચ નહોતો. આપણી કલ્પના હશે, જ્યારે સ્ત્રી અને પુરુષ બેઉ અર્ધાંગ એક થાય ત્યારે સંપૂર્ણ બને. પણ પછી એક ટોળું બન્યું. ટોળાંએ સલામતી શોધી. સલામતીના નિયમો શોધાયા ને એ નિયમોને ધર્મનું નામ અપાયું. પણ ધર્મ સહુનો એક નહીં. પુરુષોનો ધર્મ જુદો, સ્ત્રીનો ધર્મ જુદો. પુરુષે જે ધર્મ સૂચવ્યો તે સ્ત્રીધર્મ. આદર્શ પત્ની, આદર્શ માતા જે હજારો જુલમો સહન કર્યા કરે … જે સ્ત્રી આ ધર્મ પાળે તેનો મહિમા, મહિમાનું નાટક. આ નાટક માટે બોલવાના સંવાદો અમને લખીને આપવામાં આવ્યા. એ સિવાયના સંવાદો અમે ભૂલી જઈએ એટલી હદે તમે નાટકના સંવાદો ગોખાવ્યા ... હવે આ નાટક બંધ કરી અમને અમારી જાત શોધવા દો. અમારી પ્રેમની સૃષ્ટિની ખોજ અમારે એક માનવી બનીને કરવી છે. એક એવો માનવ જેના વિકાસની બધી દિશાઓ મોકળી છે. ન દેવી ન રાક્ષસી, અમને માત્ર સ્ત્રી રહેવા દો.’ 

નવલકથાકાર સ્ત્રીઓની જે અનેક વ્યથાઓને આવરી લે છે તેમાં વૈધવ્ય અને વંધ્યત્વ પણ  છે. સંસ્થાનાં સહુથી વડીલ સભ્ય એંશી વર્ષનાં બડી અમ્માને તેમની દસ વર્ષની ઉંમરે વૈધવ્ય આવ્યું. તેમના હાથ પર મોટું કાળું ચાઠું છે. વર ગુમાવેલી બાળા હિંચકા પર બેસીને હસતી હતી એટલે માએ તેને ડામ દીધો, પછી મા-દીકરી ક્યારે ય હસ્યા નહીં. બાળવિધવાને રાતે કોઠારમાં પૂરી દેવામાં આવે, ઉંદરો તેના પર દોડે ને એ કાંપતી પથારીમાં લોચો થઈને પડી રહે. દિવસે જેઠાણી અને સાસુની આ કુમળી બાળા પર ગીધની નજર, કે જેથી એમનાં પતિદેવોની એના પર નજર ન પડે. રેખાને સેનિટોરિયમમાં મળેલી વિધવા મરણપથારીએ છે. જિંદગીભર સાચવી રાખેલી બે સોનાની બંગડી તેન વેચી નાખવા માગે છે જેથી તેનો ભાઈ તેની ‘ચૂંદડી અહીં તો કફનની રક્ષા’ કરી શકે, એની અંતિમ ક્રિયા કરાવી શકે. ‘સદગુણાસદન’ના દાતા શેઠની બે પત્નીઓ છતાં પિતા ન બની શક્યા. શેઠને વળી એક પ્રેમિકા પણ હતી, તખ્તા પર નાયિકા થતો પંદર વર્ષનો છોકરો. શેઠનાં  બીજી પત્નીએ શેઠે રાખેલી  ‘બાઈ’ ને પેટે જન્મેલાં સંતાનને દત્તક લીધું. ‘યુગોથી માતૃત્વ નારીત્વનો શિરમોર ગુણ ગણાયો ... જેનું ઉદર ખાલી છે તે સ્ત્રી પથરાળ, વેરાન જમીન જેવી ત્યજી દેવાય છે.’ શાહજહાંની મુમતાઝનું ઓગણીસમા બાળકના જન્મ વખતે મોત આવ્યું, પત્નીને અનહદ ચાહનારો પુરુષ તેને મોત આપી ઉપર તાજમહેલની કબર બંધાવવા નીકળ્યો. બેગમની યાદમાં તાજમહેલ બંધાવ્યો. બેજીવસોતી સફાઈ કામદાર ગંગુબાઈને પાંચ  સંતાનો, બીજાં  બે મરી ગયા. પતિ માનતો નથી. ઑપરેશનના ફૉર્મમાં એની સહી જોઈએ -  ‘કાયદો ધણીનો રહ્યો ઇમાં શું થાય ?’ લેખિકાનો વ્યાપ બહુ મોટો છે. પતિની માગ પ્રમાણેની ફિગર માટે રેખા ડાયેટિન્ગ કરે. છાયાની બહેનપણી ટાઇપિસ્ટ માર્શિયા પાસે  તેનો પ્રેમી ધર્મ બદલવાનો આગ્રહ રાખે. બહેનોને ઘરનાં કામ સિવાય કંઈ પણ કરવા વડીલોની મંજૂરી લેવી પડે, લક્ષ્મણરેખા જાળવવી પડે. ગૃહિણીઓ સાંજના કાર્યક્રમોમાં ન જઈ શકે, અને ઘરકૂકડી ગણાય. જાહેરખબરો અને ટૂચકામાં સ્ત્રીનું જ અપમાન. સ્ત્રીમાં સ્વરિબામાણી અને પોતાના વિશેનો નીચો ખ્યાલ. સ્ત્રી એટલે દીકરી-બહેન-પત્ની-મા, સેંથામાં સિંદુર, ગળામાં મંગળસૂત્ર. ચૌદ વર્ષની કુમુદને ગોવર્ધનરામે વિધવા જ રાખી, પણ એને ચાહનાર પુરુષ તો તરત એની બહેનને પરણી ગયો.

નારી શોષણ-દમનની આવી જે અનેક વાતો લેખિકાએ એકંદરે સહજ રીતે વણી લીધી છે તેની યાદી ઘણી લાંબી થઈ શકે. નારી શોષણ-દમનની આવી જે અનેકઅનેક તીક્ષ્ણ હકીકતો લેખિકાએ એકંદરે સહજ રીતે લાઘવપૂર્વક પ્રસંગાનુરૂપ વણી લીધી છે. અનેક ચોટદાર ઉચ્ચરણો ઠેર ઠેર સમુચિત રીતે મળે છે. ‘આ એક સમાજ છે જ્યાં પાયામાંના પથ્થરો સ્ત્રીઓ છે, ઇમારત પર ઝળહળતાં કળશો પુરુષો છે’, ‘સ્ત્રી એ દીકરી, બહેન, પત્ની, મા, સંબંધોના વર્તુળ વગર એક સ્વતંત્ર માનવી તરીકે કેમ જીવી ન શકે ?’ કાગડાની કર્કશ કાઉ કાઉ, માછલીઘર, પિંજરાનું પંખી, કચરાના ઢગલા અને બદબૂ જેવાં કલ્પનો/ પ્રતીકો આવતાં રહે છે. બડી અમ્મા, સેનેટોરિયમમાં મળેલી સ્ત્રી, સદગુણાસદન તેમ જ તેનો માહોલ – એવાં અનેક અસરકારક વર્ણનો મળે છે.  તે બધાને લઈને લાગણીભર્યાં ગદ્યાંશો અને ક્યાંક કુદરતનાં રૂપોનાં  વર્ણનો  કથા આગળ વધે છે. નવલકથામાં પાત્ર તરીકે આવનારી અને ઉલ્લેખ પામનાર એક યા બીજી રીતે કંઈક વેઠનાર, વ્યથિત મહિલાઓનાં પાત્રોની સંખ્યા પણ બત્રીસ જેવી છે ! બત્રીસ પૂતળીની દંતકથાનો ઉલ્લેખ કરીને લેખિકા નવલકથાની શરૂઆતની પોતાની નોંધમાં કહે છે : ‘જે સમાજમાં પરાક્રમો ફક્ત પુરુષો માટે હોય ને સ્ત્રીઓ જ્યાં કેવળ સિંહાસનની શોભા વધારનારી પૂતળીઓ હોય, જેનું કામ ફક્ત પુરુષોની ગુણગાથા ગાવાનું હોય, ત્યાં જો પૂતળીઓ પોતાની વેદનાને વાચા આપે તો ... સર્જાય છે ‘બત્રીસ પૂતળીની વેદના’. 

નવલકથાના શરૂઆતના હિસ્સામાં અનુરાધા વિચારે છે : ‘જ્યાં દર પંદર દિવસે દહેજ માટે એક યુવાન નારીને રહેંસી નાખવામાં આવે છે, જ્યાં દર પંદર મિનિટે એક સ્ત્રી પર બળાત્કાર થાય છે, જ્યાં હજારો – ના, લાખો-કરોડો નારીઓ ઘોર અન્યાય-અત્યાચારનો સતત ભોગ બનતી રહી છે – એ આર્યનારી સિવાયની જગતની બધી સ્ત્રીઓ આનાર્ય છે !!’ ઇલા આરબ મહેતાનો આ આક્રોશ આજે બે પેઢી બદલાયા પછી પણ એટલો વાજબી લાગે છે એને રખે વિવેચકો  નવલકથાની સફળતા ગણે ! - એ આપણા સમાજની નિષ્ફળતા છે !

‘બત્રીસ પૂતળીની વેદના’ અંગ્રેજી સહિત અનેક ભાષાઓમાં જવી જોઈએ, દરેક પુરુષે તે વાંચવી જોઈએ.

******

13 સપ્ટેમ્બર 2019

“નવગુજરાત સમય”ની શુક્રવાર, 13 સપ્ટેમ્બર 2019ની આવૃત્તિમાં ‘ક્ષિતિજ’ નામક લેખકની સાપ્તાહિક કટારની, “ઓપિનિયન” સારુ, આ સંવર્ધિત તેમ જ વિસ્તૃત આવૃત્તિ છે. 

Category :- Opinion / Literature

ભ્રષ્ટ ભાષા પ્રયોજનારાઓમાંના કોઇનાય પેટનું પાણી નથી હાલતું

આજકાલ મને બે પ્રશ્નો ખાસ સતાવે છે : ગુજરાતી ભાષામાં લખાતાં લેખનના શા હાલ છે? ગુજરાતી સાહિત્યમાં ખરા અર્થમાં વિકસેલું વિવેચન છે ખરું?

સર્વસામાન્યપણે, ગુજરાતી ભાષામાં લખાતાં લેખનના હાલ બૂરા છે. મારા મિત્રો વજેસિંહ પારગી અને બાબુ સુથાર સોશ્યલ મીડિયા દ્વારા લગભગ રોજ આપણને ભાષાદોષનાં સદૃષ્ટાન્ત દર્શન કરાવે છે અને એમ પોતાની દાઝ વ્યક્ત કરે છે. સમદુખિયા મિત્રો એમની વાતમાં જરૂર સૂર પુરાવે છે. પણ ભ્રષ્ટ ભાષા પ્રયોજનારાઓમાંના કોઇના ય પેટનું પાણી નથી હાલતું.

કેટલાક સમાચારદાતાઓ અશુદ્ધ ગુજરાતી બેફામ બોલે છે. એવા તો વરવા ઢંગમાં વાક્યોને મચડે છે કે શિક્ષિત શ્રોતાને ચીડ ચડે. સમાચારોના હિન્દી / અંગ્રેજીમાંથી કરેલા અનુવાદોથી એક ઑર તકલીફ ઉમેરાય છે. અનુવાદનું ગુજરાતી અ-સહ્ય થઇ પડે છે. એથી ભાષાની સહજતા ઠેર ઠેર ઘવાઈ હોય છે. બહુ નુક્સાન પ્હૉંચે છે.

દોષકારકોમાં સોશ્યલ મીડિયાના કેટલાક બ્લૉગર્સ પણ છે. બ્લૉગ-લેખનોમાં ભારોભારની બેપરવાઇ હોય છે. સોશ્યલ મીડિયા, જાણે દલા તરવાડીની વાડી. જાણે ભગાભાઇની આઇપીઍલ. એમાં 'વાઈડ બૉલ' હોય કે 'નો બૉલ' હોય, સામાવાળો ઊંધું ઘાલીને ફટકારે છે. ઘણાને લાગે કે પેલાએ 'ચૉગ્ગો' માર્યો. કેટલાકને 'છગ્ગો' પણ લાગે. એમાં કોઇ ખેલાડી કદી 'આઉટ' નથી થતો. બધાંને આઉટ સમજાયો હોય, પણ એ તો કદ્દીયે સ્વીકારતો નથી. એમાં કોઇ 'અમ્પાયર' નથી હોતો, ન તો સ્ટમ્પ્સ પાછળ બૉલર્સ-એન્ડ પર કે ન તો સ્કૅવેર-લેગમાં. આન્તરરાષ્ટ્રીય મૅચમાં તો સાઇડલાઇનોએ ત્રીજો અમ્પાયર પણ હોય છે, વળી ત્યાં રૅફરી પણ હોય છે. સમજો, સોશ્યલ મીડિયા ન-ધણિયાતું ખેતર છે. બુદ્ધિને બહુ ચોળ્યા વિના એ બ્લૉગર્સને માફ કરવાની ટેવ પાડવી સારી …

સામયિકો સાહિત્યનાં, પણ ત્યાં ય ભાષાની દુર્દશા છે. હું માનું છું કે તન્ત્રીઓ લેખનોની પસંદગી લેખક-નામ જોઇને કે સમ્બન્ધવિકાસ માટે કરતા હોય, ભલે, પણ કાળજીપૂર્વક કરતા હશે, એટલે કે વાંચીને. પણ ત્યારે એમનાં અનુભવી નયનોને ભાષાદોષ નહીં દીસતા હોય? અરે, તન્ત્રીઓના ખુદના તન્ત્રીલેખો પણ દોષમુક્ત નથી હોતા. સામયિકોમાં દોષદર્શક પત્રચર્ચાઓ થવી જોઈએ. જવલ્લે જ થાય છે. બીજું, આપણી પાસે લિટરેચરના સુસજ્જ રીપોર્ટર્સ નથી. કેટલાકને તો વક્તાનાં સાહિત્યિક કામોની પણ ખબર હોતી નથી. કોઇ કોઇ તો એટલે લગી કહે છે - સાહેબ, તમે જે બોલ્યા તે મને લખાવી દો ! પેલા, કચવાતા મને શું ને કેટલું લખાવે? એટલે, રીપોર્ટ્સમાં ભાષાદોષ ઉપરાન્ત એવી ઉતાવળિયા માહિતી પણ પીરસાય છે. પત્રકારત્વમાં માહિતીદોષ મહા પાપ છે. સાહિત્યસમાજ એ દોષોને નજરઅંદાજ કરે છે અને પ્રજાજનો એને 'બરાબર' સમજીને અનુસરે છે ! યુનિવર્સિટીઓ અને કૉલેજોના વર્ગખણ્ડોમાં પણ સાચું ગુજરાતી નથી પ્રયોજાતું. 'સ' 'શ' અને 'ષ' વચ્ચેના ભેદ નહીં સાચવવાથી માંડીને અનેક પ્રકારનાં ખોટાં ઉચ્ચારણો ચાલે છે. સાહિત્યના કેટલાક અધ્યાપકો અને વિદ્યાર્થીઓ જૂઠું ગુજરાતી લખતાં કે બોલતાં શરમાતા નથી.

એક વાત આપણે ત્યાં એ ઘર કરી ગઇ છે કે સમાચારનું આયુષ્ય તો ઘડી-બે-ઘડીનું હોય છે. એવી બીજી વાત એ કે લખવા-બોલવામાં ભૂલો તો થાય, પણ એ ભાષાની ભૂલો છે, શું બગડી જવાનું છે… હા પણ, સમાચારોની ભૂલો તેમ જ શું બગડી જવાનું છે-વાળી ભાષાની ભૂલો સામુદાયિક અચેતનમાં - કલેક્ટિવ અન્કૉન્સ્યસમાં - એટલે કે જનજીવનમાં એ-ને-એ સ્વરૂપે પડી રહે છે. ત્યાં એનો ઢગલો થાય છે. એ કલ્ચરલ ડૅબ્રિ છે - સાંસ્કૃતિક કચરો. કમનસીબી એ છે કે એ કોઇને દેખાતો નથી. દેખાય ત્યારે મૉડું થઇ ગયું હોય, ઈલાજ સૂઝે નહીં, નાસીપાસ થઇ જવાય.

સંસ્કૃતિ-વ્યવસ્થામાં આ સૌ જનો ભાષાના પાલક અને રક્ષક મનાયા છે. ભાષા બાબતે પ્રજાએ પણ એમને જ આદર્શ ગણ્યા છે. 'મજા' તો એ છે કે એ રક્ષકો જ વખતે વખતે બૂમો પાડતા હોય છે કે માતૃભાષા મરવા પડી છે ! સંસ્કૃત શબ્દ છે, પ્રજ્ઞાપરાધ. જ્ઞાનનો અપરાધ. અવૉર્ડી કે ઇનામદાર સાહિત્યકારો દોષ આચરે તો એમને એકાદ વાર તો સૌએ કહેવું ઘટે કે - આપશ્રી પ્રજ્ઞાપરાધી છો. જો કે આ દોષકારકોમાંના કોઇને પ્રજ્ઞાપરાધી ગણતાં પહેલાં નક્કી કરવું પડે કે એ પ્રજ્ઞાવાન છે ખરો -? છોડો ! આ ફરિયાદમાં દમ છે પણ એની વાતમાં પ્ર-ગતિને જગ્યા નથી.

ખરા અર્થમાં વિકસેલું વિવેચન આજે આપણે ત્યાં નથી. કેમ નથી તેની શાસ્ત્રીય તપાસ થઇ શકે, પણ અહીં અસ્થાને છે. કેટલાક સંકેતો કરી શકાય. જેમ કે, તન્ત્રીઓ સામયિકની આબરૂ ખાતર પણ અવલોકનો કે ક્યારેક સમીક્ષાઓ પ્રકાશિત કરે છે. વાંધો નહીં. પરન્તુ અવલોકનોમાં કશો ધડો નથી હોતો. કેમ કે એ પુસ્તકો અવલોકનને પાત્ર નથી હોતાં. એ સમય-ધનનો વ્યય છે. ભયાનક હકીકત એ છે કે ગુજરાતી ભાષા-સાહિત્યમાં નક્કર પ્રદાન કરનારા સાહિત્યકારના પુસ્તક વિશે નાનું સરખું અવલોકન પણ ભાગ્યે જ જોવા મળે છે. એવાં પુસ્તકોને 'અઘરાં' ગણી કાઢીને બાજુએ હડસેલાય છે. એક વાર મારે સુરેશ જોષી જોડે વાત નીકળેલી. મેં પૂછેલું : સુરેશભાઇ, તમારા સાહિત્ય વિશે ચોતરફ અઢળક વાતો થાય છે પણ તમારા પુસ્તકોનાં અવલોકનો કેમ નથી આવતાં? : તો કહે, એ બધું રાજકારણ છે. એનો તને પણ અનુભવ મળશે. નથી આવતાં એથી તુષ્ટ રહેવું : હું ચૂપ હતો …

વિવેચનથી શું સમજવાનું? એ કે સરજાતા સાહિત્યના ગુણ-દોષ અવગત થાય. નવાં પુસ્તકોનાં અવલોકન થાય. સાહિત્યરસિકો અવલોકન વાંચીને વાંચવા જાય. સિદ્ધાન્તોની ચર્ચાઓ થાય. ચર્ચા કલામીમાંસા લગી વિકસે. એ માટે વિશ્વભરના સાહિત્યિક પરિદૃશ્યથી સૌ અવગત થતા રહેતા હોય. એથી દૃષ્ટિવિકાસ થાય, સૂઝબૂઝ વિકસે. પ્રાદેશિક ભાષા-સાહિત્યના વિકાસનું સૂત્ર સંસ્થાઓના પદાધિકારીઓ અને સામયિકોના તન્ત્રીઓને હસ્તક હોય છે. વિવેચનથી એમ પણ સમજવાનું કે એ પદાધિકારીઓનાં તેમ જ એ તન્ત્રીઓનાં ખુદનાં નવાંજૂનાં પુસ્તકોની સમીક્ષાઓ થાય. કેમ કે ભલે આડકતરી રીતે પણ એથી સંસ્થાકીય પ્રવૃત્તિઓ પાછળના દૃષ્ટિદોરને સમજી શકાય. તન્ત્રીઓનાં તન્ત્રીકાર્ય પાછળની તેમની અંગત સજજ્તાને પ્રમાણી શકાય. આપણે કયા તન્ત્રીને એની કઇ સિદ્ધિના પ્રકાશમાં શ્રદ્ધેય ગણીએ છીએ? કયા પ્રમુખને અધ્યક્ષને ઉપપ્રમુખને મન્ત્રી કે મહામન્ત્રીને તેની કેવીક સાહિત્યસિદ્ધિથી ઓળખીએ છીએ? યાદ કરીને જરા હિસાબ તો મેળવીએ ! વિવેચનથી એમ પણ સમજવાનું છે કે નીવડેલા સાહિત્યકારોનાં પુનર્મૂલ્યાંકન થાય. એમના આયુષ્યકાળ દરમ્યાન થાય તો એમને જીવનના સારાસાર જાણવાનો લાભ મળે.

આવી ચોપાસની સમૃદ્ધ ભૂમિકાએ સામ્પ્રતનું ચિત્ર ચોખ્ખું થયા કરે તો સમજાય કે આપણે ખરેખર ક્યાં છીએ. આ બધા વિષમ સંજોગોમાં તન્ત્રીઓએ જહેમત ઉઠાવીને પણ આ કામો પોતે કરવાં જોઇએ. દૈનિક છાપાનો તન્ત્રી દેશ આખામાં જે બની રહ્યું હોય છે તેની નિરન્તર ટીકાટિપ્પણીઓ કરતો હોય છે. એ તન્ત્રીધર્મ છે. સાહિત્યિક સામયિકોના તન્ત્રીઓ એ ધર્મથી શી રીતે વિમુખ હોઇ શકે? તન્ત્રી, મળ્યું તે છાપનારો મુદ્રક થોડો છે?

આ કશો અમસ્તો બળાપો નથી. લેખન અને વિવેચનના આ બન્ને પ્રશ્નો સળગતા છે. ચેતીશું નહીં તો નજીકના ભવિષ્યમાં ભાષા-સાહિત્યનાં સતને બાળી મૂકશે. ઈચ્છું કે એની ઝાળ સૌ સંવેદનશીલોને અડે …

= = =

સૌજન્ય : ‘સાહિત્ય સાહિત્ય’ નામક લેખકની કટાર, “નવગુજરાત સમય”, 10 સપ્ટેમ્બર 2019

Category :- Opinion / Literature