LITERATURE

એકવીસમી સદીના પ્રથમ દાયકાના અંતિમ વર્ષે, પ્રગટ થયેલ ‘વાર્તાસંગ્રહ ‘પારિજાતક’ના સર્જક  હેમાંગિની રાનડે ગુજરાતી સાહિત્યમાં ઓછાં જાણીતા વાર્તાકાર છે. સામાન્ય ભાવકોને એમનો ઝાઝો પરિચય નથી. ગુજરાતની સાક્ષરભૂમિ તળાજામાં એક સંસ્કારી મુસ્લિમ ખોજા પરિવારમાં જન્મેલ લેખિકાનો ઉછેર અને અભ્યાસ મધ્ય પ્રદેશના ઇન્દોરમાં થયો. ઇન્દોરમાં જ  આકાશવાણીના  હિન્દી વિભાગમાં નોકરી કરી અને  ત્યાર બાદ મુંબઈ  આકાશવાણીમાં  નિવૃત્તિ સુધી સેવા આપી. આકાશવાણીના કાર્યક્રમો નિમિત્તે લેખનનો પ્રારંભ કરનાર લેખિકાની સર્જનયાત્રા હિન્દીમાં શરૂ થઇ કેટલીક ટૂંકીવાર્તાઓ અને ચાર હિન્દી નવલકથાઓ પ્રગટ થઇ છે. કવિમિત્ર મેઘનાદ ભટ્ટની પ્રેરણા અને પ્રોત્સાહનથી હેમાંગિની રાનડે પોતાની મૂળભાષા(ગુજરાતી)માં લખવા પ્રવૃત્ત થયાં. ગુજરાતીમાં ઈ.સ. 2010 પ્રગટ થયેલ ‘પારિજાતક’ એમનો પહેલો વાર્તાસંગ્રહ છે.

ક.લા. સ્વાધ્યાય મંદિર સંચાલિત બી.કે. મજમુદાર પ્રકાશનશ્રેણી અંતર્ગત સાહિત્ય અને કળાના ક્ષેત્રે નવા સર્જકોને ઉત્તેજન આપવાના હેતુસર પ્રકાશિત થતી કૃતિઓની શ્રેણીમાં ત્રેવીસમું પુસ્તક હેમાંગિની રાનડેનો વાર્તાસંગ્રહ ‘પારિજાતક’ છે. પ્રકાશકીયમાં ક.લા. સ્વાધ્યાય મંદિરનાં તત્કાલીન કાર્યકારી નિયામક પારુલ દેસાઈ આ વાર્તાસંગ્રહ વિશે નોંધે છે કે – ‘આ વાર્તાઓમાં નારીચેતનાના વિવિધ રૂપો આલેખાયાં છે’ ‘પારિજાતક’માં સ્ત્રીનાં વિવિધ રૂપો - બાલિકા, કિશોરી, કન્યા,  અર્નિંગ વુમન, પત્ની, માતા, ગૃહિણી, આધેડ અને વૃદ્ધા જેવાં સ્ત્રીનાં વિવિધ રૂપો -  ચરિત્રોનું આલેખન લેખિકાએ સૂક્ષ્મ સંવેદનોનાં તાણાવાણાની ગૂંથણી અને વાસ્તવની પીઠિકા પર કર્યું છે, ‘પારિજાતક’ સંગ્રહની વાર્તાઓમાં’ વિષયવસ્તુની યોગ્ય માવજત, સૂક્ષ્મ નિરીક્ષણશક્તિ અને ભાષાની તાજગી’ લેખિકાનું જમા પાસું છે. માનવ મનની આંતરગહ્વારોની લેબિરીન્થમાં અટવાતા સ્ત્રીપાત્રોની વ્યથા અને વેદનાને આલેખતી, અને મે 2006ના ‘ગદ્યપર્વ’ના અંકમાં પ્રગટ થયેલી અને ‘પારિજાતક’ સંગ્રહની ટૂંકીવાર્તા ‘પાશ’ની સમીક્ષા કરવાનો ઉપક્રમ આ લેખમાં રાખ્યો છે.

‘પાશ’ ટૂંકીવાર્તા એક નારીના મનોજગતની ઊંડી, અણધારી અને રહસ્યમય ગહ્વારોનું દર્શન કરાવતી વાર્તા છે. વાર્તાની નાયિકા વસુ – વસુંધરા કાકી છે. ‘પાશ’ સમયની સહોપસ્થિતિ દ્વારા નારી સંવેદનની વાત માંડે છે. સમયના વર્તમાન બિંદુથી શરૂ થતી વાર્તાને આરંભે વસુંધરાકાકી જૂના ઘરની ઓસરીના થાંભલાને અઢેલીને બેઠાં છે. કાકીના સુખ દુઃખનો સાક્ષી આ થાંભલો એમના વ્યક્તિત્વ સાથે અભિન્ન રીતે જોડાયેલો છે. સારા-નરસા સંસ્કાર વારસા અને સ્મૃતિઓનું પ્રતીક બનીને વાર્તામાંએ આવે છે.

ભત્રીજો અનિલ જૂના ઘરની સામે જ નવું ઘર બનાવી રહ્યો છે. એટલું જ નહિ જૂનું ઘર તોડીને વેચી પણ મારવાનો છે. ઘરના સંસ્કારો અને રૂઢિઓના બોજાથી દમિત વસુંધરા, જૂના રીતરિવાજો અને સંસ્કાર સાથે જીવવા માંગે છે. નવાને સ્વીકારવું એમના માટે સહજ નથી. એમને  લાગે છે કે, - ‘ઊંચા મકાનની અપશુકનિયાળ છાયાએ એના ફળિયાનો ઉજાસ ઝૂંટવી લીધો છે.’ (પૃ. ૬૫.) સંધ્યાનો સમય થતાં પરંપરાના નિયમને અનુસરતાં તેઓ પૂજાની ઓરડીમાં જાય છે. આ ઓરડા સાથે જોડાયેલી એક મનહૂસ ઘટનાનો અતીત એમણે ઘેરી વળે છે. – ‘વસુંધરાએ સાંજનો દીવો કરવા પૂજાની ઓરડીમાં પ્રવેશ કર્યો, ત્યાં એક કદાવર અને ઉગ્ર પુરુષના બાહુપાશમાં તે જકડાઈ ગઈ. કામાંધ પશુની તીવ્ર ગંધ અંગે અંગમાં વ્યાપી ગઈ, અને એ લોખંડી બાથમાં વસુંધરાનું શરીર જરીક વારમાં પાણી પાણી થઇ ગયું’. (પૃ. ૬૫) વસુંધરા પૂજાના રૂમમાં ઘરના જ કોઈ સભ્ય(?)ની વાસનાનો શિકાર બની હતી ... કોણ હતો એ કામાંધ ? એનું ઈંગિત ગંગાના પ્રશ્ન- ‘ત્યાં અંધારામાં એટલી વાર શું કરતાં’તા ભાભી ?’ (પૃ. ૬૬)માંથી મળી રહે છે. પણ શા માટે ? એ પ્રશ્ન પાછળ ઘણાં રહસ્યો અકબંધ છે. લેખિકાએ કલાત્મક આલેખન દ્વારા એનો સ્ફોટ કર્યો છે જ. વસુંધરા આખી ઘટનાનું રાઝ મનમાં ઢબૂરી થરથરતા હાથે ભગવાનને દીવો કરે છે ! ? અહીં ભગવાન, ભક્તિ અને પરંપરા સામે પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન મુકાય છે.

વસુંધરાના વ્યક્તિત્વની પરતો લેખિકા ધીરે ધીરે ઉઘાડે છે. આ ઘરમાં પતિપ્રેમથી વંચિત વસુંધરા એકલી પડી ગઈ છે. એની ઉદાસી એને  મીની(બિલાડી)માંથી પ્રેમ શોધવા મજબૂર કરે છે. ચોકીદાર જેવા સામાન્ય એક ત્રાહિત વ્યક્તિ સાથે નવા ઘરમાં શિફ્ટ થવા અંગે કે સમાન બંધાઈ ગયો કે કેમ? એવી ઔપચારિક વાતચીત કરી માનવીય સંવેદના શોધવા મથામણ કરે છે.

નાયિકા વસુંધરા, વાર્તાને આરંભે ભાવક સમક્ષ વસુંધરા કાકી તરીકે પ્રત્યક્ષ થાય છે. જીવનના એકાંતથી ભાગવા, ભાગવત વાંચે છે એ પણ સૂચક છે. કૃષ્ણનું બાળપણ, પ્રેમ –મસ્તીની વાતો એમના ખાલીપામાં પૂરક બને છે. વસુંધરાની સખી મીની આજકાલ હીંચકા પર બેસે છે, જેથી હીંચકાના ચીંચકારનો અવાજ આવે છે. આ અવાજ ફરી કાકીને ભૂતકાળમાં ખેંચી જાય છે. અતીતની આ યાદો વસુના જીવનની દુ:ખદ અને કડવી યાદો છે. માધવરાય દેસાઈ, વસુંધરાનો પતિ, નિર્બળ, માંદલો અને કાયર. હીંચકે બેસી બીડીઓ ફૂંકવા સિવાય બીજું કોઈ કામ નથી, હીંચકા નીચે બળેલી દીવાસળીઓ વેરાયેલી હોય છે, જાણે સળગી સળગીને ઓલવાતા વસુંધરાના અરમાનો!

વર્તમાનનું દુઃખ માણસને અતીતપ્રિય બનાવી દે છે, પછી ભલેને ભૂતકાળ સુખદ હોય કે દુ:ખદ. વસુંધરા વલોવી નાખતા વર્તમાનથી ભાગીને ભૂતકાળમાં મોં છુપાવી લે છે. શૈશવનાં સંસ્મરણો એને ઘેરી વળે છે. ત્રણ ભાઈઓ વચ્ચે એકલી બહેન વસુંધરા પણ મા બાપના પ્રેમથી વંચિત રહી, મા બાપે કદી ખોળામાં બેસાડી નથી. સૌથી નાની એટલે બાળપણમાં ભાઈઓનો માર ખાધો, લૂંટવા ઝૂંટવાની તેમની પ્રવૃત્તિ સાંખી, વસુનું વિશ્વ રસોડાની દીવાલો વચ્ચે સંકોચાઈ ગયું. માતા પિતાના ઘરેતો પ્રેમ નહોતો જ મળ્યો, પતિગૃહે પણ એ વંચિતા જ રહી! એની ઝંખના તો જુઓ – ‘ક્યારે બીમાર પડી હોત … તો કદાચ પ્રેમભર્યા બે શબ્દો સાંભળવાનો લહાવો તો મળત !’ (પૃ. ૬૮) . પણ ... એ માટે ય ભાગ્ય જોઈએ, એના ભાગ્યમાં તો મીનીનો પ્રેમ અને પેલા થાંભલાનો આધાર !

વસુંધરાની યુવાનીના દિવસોનું એક દૃશ્ય ફરી એના સ્મરણપટ પર ઉપસે છે. એક યુવાન સ્ત્રીના અરમાનોની જેમ જ –‘ માસિકધર્મ પછી નાહી, વાળધોઈ, સદ્ય:સ્નાતા વસુંધરાને પોતાનું યુવાન શરીર નવું નવું લાગેલું, તાજું, કુમળું, આતુર મનમાં એક ઊર્મિ ઊઠી’તી … એને થયું, કોઈ એનું અંગ વલોવી નાંખે … રાતે અભિસારિકાનો પાલવ ઢળ્યો, દેહ આતુર થયો, શયનકક્ષમાં દાખલ થઇ, વસુંધરા સૂતા પતિને વળગી પડી. એને થયું આ પુરુષ શરીરને પોતાનામાં અંદર સુધી સમાવી લે, પણ ત્યારે જ એક આંચકા સાથે એ શરીર તેની પકડમાંથી છૂટી, આંખના પલકારામાં ઓરડામાંથી બહાર નાસી ગયું.’ (પૃ. ૬૯) લેખિકા અહીં નાન્યતર ક્રિયાપદનો ઉપયોગ કરી, નિષ્ફળ દામ્પત્ય તરફ ઈંગિત કરે છે. આખી રાત હીંચકાની ચૂં … ચૂંનો કર્કશ અવાજ સાંભળતો વસુંધરાનો અતૃપ્ત દેહ, આત્મગ્લાનિ અને અપમાન અનુભવતો એક ખૂણામાં પડી રહ્યો.  પડ્યા પર પાટુંની જેમ દેરાણીના ટોણા – ‘ હેં ? આ શું જેઠાણી ? કાલે આખી રાત હીંચકો બોલતો રહ્યો ...’ દેરાણીના અંગ પ્રત્યંગમાં વિલસતી તૃપ્તિ એને મૌન કરી દે છે. અતીતના સ્મરણોને વલૂરી વલૂરી જીવતી વસુંધરાકાકીને હવે જિંદગીના અંત તરફ પહોંચવાની ઉતાવળ છે. આજે પણ … દેવપૂજાનો નિત્યક્રમ જાળવીને બેઠેલાં કાકી વારે વારે ભૂતકાળના સ્મરણોમાં સરી પડે છે. ઘરની સમૃદ્ધિને યાદ કરતાં અતીતને જીવંત કરે છે. આરતી ટાણે આખું ઘર ભેગું થતું વાતાવરણ શુભ બની જતું, એવું લાગતું કે, આ કુટુંબની સવાર કેટલી મંગલ છે. એના પર દૈન્ય, દુઃખ કે દુશ્ચિંતાનો પડછાયો કદી ન પડે.

મધ્યમ વર્ગની થોડી ઓછી સુંદર કન્યા વસુ બાર વર્ષની ઉંમરે, આ જાહોજલાલીવાળા ઘરમાં, દાન દહેજ વગર પરણીને આવી, જમાઈ શરીરે થોડા દૂબળા પણ … મન મનાવ્યું. કદાચ વસુને વહુ તરીકે પસંદ કરવાનું કારણ એ જ તો નહોતું ? ઉપરથી રંગ અને રસભર્યું આ ફળ અંદરથી સાવ સડેલું અને પોકળ નીકળ્યું. લેખિકાનું આ કથન પતિ અને કુટુંબ બંને માટે યથાર્થ ઠર્યું. વસુંધરા શરીરે સશક્ત, નિરોગી અને કામગરી હતી, એ લાયકાતે તે આ ઘરની વહુ બની. એનો પતિ તો તન અને મનથી સાવ નબળો હતો. એટલે લગ્ન પછી વર્ષો સુધી એની સાસુએ ગર્ભાધાનના યોગ્ય મુહૂર્તની રાહ જોવાના બહાના હેઠળ વસુને પોતાની સાથે જ સુવરાવી, પણ મુહૂર્ત ક્યારે ય ન આવ્યું. દિયરના લગ્ન પછી વગર મુહૂર્તે સાસુએ એને માધવની ઓરડીમાં ધકેલી દીધી! વસુંધરા યુવાન થઇ ગઈ હતી, શરીરે ભૂખ ઓળખવી શરૂ કરી દીધી હતી. માધવે નબળા પ્રયત્નો કર્યા, પણ નિષ્ફળ રહ્યો . – ‘કૂવો ઊંડો હતો, ખૂબ યત્ન પછી ચાંગળુંક પાણી નીકળ્યું, વસુંધરાનો ઘડો કદી પૂરો ભરાયો જ નહિ! અતૃપ્તિની આગ સદા સળગતી રહી. નાયિકાની આ અતૃપ્તિ સતત એના વાણી વર્તનમાંથી જાણે અજાણ્યે ડોકાતી રહે છે. પૂજાના ફૂલ ચૂંટતી વસુંધરા છોડ વિશે વિચારે છે કે, - ‘ન કોઈ પાણી આપે, ન સંભાળ રાખે તો ય આ ફૂલ દીધે જાય છે ‘ ( પૃ. 70 .) ... વાર્તાના જાતીય સંદર્ભોને ઔચિત્યપૂર્ણ અને સુરુચિ ભંગ ન થાય એ રીતે લેખિકાએ શિષ્ટ  રીતે આલેખી બતાવ્યા છે.

જૂના ઘરની જાહોજલાલી ખત્મ થઇ ગઈ હતી, વસુંધરા એકલી ઘરમાં બચી હતી, સસરાના ઓરડામાં એ પ્રથમવાર પગ મૂકે છે. ઓરડામાં ભૂતકાળની સમૃદ્ધિના અવશેષો જોઈ તે અવાક થઇ જાય છે. ઘર છોડતાં ઓરડાની ધૂળમાં પડતાં પગલાં એણે ગૃહપ્રવેશનાં પગલાંની યાદ અપાવે છે. વસુંધરાના મન:પટલ પર અતીતનો આયનો ઉઘડી જાય છે. આખું ઘર જીવંત થઇ ઊઠે છે. લેખિકાએ ફલેશબેક પ્રયુક્તિ પ્રયોજી, જેઠાણીને મુખે વસુને આખી વાત સાંભળવી. – ‘કુટુંબના ત્રણ દીકરા જેઠ દામોદરરાવ, પતિ માધવરાવ અને દિયર અનંતરાવ. સાસુની છ સુવાવડ થઇ પણ બચ્યા ત્રણ જ. બે દીકરીઓ અને એક દીકરો જીવ્યાં નહિ. સાસુજીને દીકરીની ખૂબ હોંશ હતી, એટલે દીકરાઓને જલદી પરણાવી વહુઓ લાવી, તેમને શણગારી, સજાવી ઈચ્છા પૂરી કરવી હતી’. (પૃ. ૭૧.) રૂપ, ગુણ અને શિક્ષણથી સંપન્ન છતાં સારું દહેજ લાવેલી દેરાણીના આગમન પછી કુટુંબની રહેણીકરણી બદલાઈ, પરિવારની સમૃદ્ધિનો ઢાળ શરૂ થયો . –‘આ તે કંઇ જિંદગી છે.’ કહી દેરાણીએ ગામડું ન ગમતા શહેરમાં રહેવાનો નિર્ણય જાહેર કર્યો. કૌટુંબિક નારાજગી છતાં તેઓ ગામ ઘર છોડી શહેરમાં સ્થાયી થયાં. એ પછી એમનો કોઈ સંપર્ક ન હતો. ઘર, ગામ અને કુટુંબ સાથેનો નાતો તૂટી ગયો હતો.

અનિલ આ વાર્તાનું એક મહત્ત્વનું પાત્ર છે, છે જેઠાણીનો દીકરો અને આ કુટુંબનો પહેલો પૌત્ર. સાસુએ એને વસુના ખોળામાં આપ્યો હતો. નિ:સંતાન વસુંધરાએ પોતાના પુત્રની જેમ વાત્સલ્ય વહેવડાવ્યું હતું. આ એ જ અનિલ છે જે હવે મોટો થઇ ગયો છે અને જૂનું ઘર તોડી પડાવી નવું ઘર બાંધવા તૈયાર થયો છે. વસુંધરા એને કહે છે કે – ‘તું એક વાર આંખ અને મન ઉઘાડીને જો તો ખરો. એ બધા અહીં જ છે . તેમનો આત્મા અહીં જ વસે છે.’ (પૃ. ૭૭ )વસુંધરા સદ્દગત સ્વજનોની યાદ અપાવવા પ્રયત્ન કરે છે. પણ વ્યર્થ .. જૂના ઘર સાથે જોડાયેલી સ્મૃતિઓને કારણે કાકીને દુઃખ તો ઘણું થાય છે પણ અનિલ કંઇ માને તેવો નથી. વસુંધરાકાકી પોતાની વ્યથા આ રીતે વ્યક્ત કરે છે કે, – ‘મારે ક્યાં ય નથી જવું, અજવાળું મારી આંખોમાં ગળે છે, મારા જાણીતા અંધારામાં તે બધાં મારી પાસે હોય એમ લાગે છે. ‘નવા ઘરમાં એ બધાં ખોવાઈ જશે .... મને મારા ભૂતકાળના પડછાયાઓથી શું કામ વિખૂટી પાડો છો ?’ (પૃ. ૭૩). જૂના ઘરનાં સંસ્મરણોમાં વસુંધરા ઘરની ઉન્નતિ અને અવનતિને જુએ છે. છેલ્લે ઘરમાં માત્ર બે જ માણસ રહી ગયાં, વસુંધરા અને માધવરાવ. હજુયે એમનો જીવનક્રમ એ જ છે હીંચકે ઝૂલવું, બીડીઓ ફૂંકવી, બળેલી દીવાસળી અને ઠૂંઠાની પેશાબ જેવી વાસ આજે ય વસુંધરાના નાકમાં બળજબરી કરે છે. વસુંધરા અજબ છે, આટઆટલા દુઃખ, અત્યાચાર, અવહેલના અને કાપુરુષની પત્ની બનીને આ ઘરમાં અત્યાર સુધી ઢસરડા જ કર્યા છતાં …. એને જૂનું ઘર એની સ્મૃતિઓ ગમે છે. શું વસુંધરા  ભારતીય નારીનું પ્રતીક છે ! બધું સહન કરીને, વેઠીને પણ પ્રેમ વરસાવે, સહનશીલતાની મૂર્તિ ? વસુંધરાના વ્યક્તિત્વના અનેક રંગો લેખિકાએ ઉજાગર કર્યા છે.

નોસ્ટેલેજિયાનો ભોગ બનેલી વસુંધરાને અંગત સામાન સંકેલતાં સાસુનાં નાકની નથ મળે છે, અને એ સાથે જ શરૂ થાય છે સ્મૃતિઓની વણઝાર … પ્રભાવી અને કડક વ્યક્તિત્વ ધરાવતી, રુઆબદાર સાસુના વ્યક્તિત્વના ય બે પાસાં પ્રભાવી અને પ્રેમાળ ! સાસુની સ્મૃતિઓ સાથે ભૂતકાળના પડછાયા લંબાયા, સાત સાત વરસ એણે વસુને પોતાની પથારી પાસે સુવરાવી ! શું આ પ્રેમ કે પછી છળ ? ભૂતકાળ માણસના અસ્તિત્વનું અભિન્ન અંગ છે. વિચારોના વમળમાંથી નીકળવા માંગતી વસુ, અતીતના એ વમળમાં વધુને વધુ ઊંડી ઊતરતી જાય છે. વસુંધરાની અતીત યાત્રામાં જેઠાણીની કરમ કઠણાઈ એણે જ જોવી પડે છે, એક પુત્રની યુવાન મા, પોતાની જેઠાણીને ગર્ભાશયમાં જખમ પડ્યા હતા, રુઝે નહિ ત્યાં સુધી પતિસંગનો પરહેજ હતો. જેઠાણીની બીમારીના સમયમાં ઘરમાં ગંગાનું આગમન કોઈ સંયોગ નથી, પણ સાસુની સંમતિથી જ થાય છે. જેઠાણીની ગેરહાજરીનો ગેરફાયદો ગંગાએ બરાબર ઉઠાવ્યો. ચાલાક ગંગાએ સ્વભાવ અને સેવાભાવથી સાસુનું દિલ જીતી લીધું !! વહુઓ સામે રૂઆબ દેખાડતાં સાસુ કોઈ દૂરની બહેનની દીકરી પર આમ રીઝે ? હા, કદાચ આ તેમની જ યોજના હોય?

વસુંધરા છૂટવા માંગે છે આ ભૂતાવળથી પણ અતીતની વાતો એનો કેડો મુકતી નથી. જેઠાણીની તબિયત સુધર્યા પછી એમની દશા વધુ દુઃખદ અને દયાજનક બની. પતિ પત્ની વચ્ચેના ઝઘડાના પડછાયા ઓરડાની બહાર ડોકાઈ રહ્યાં હતા. સાસુએ જેઠાણીને સમજાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ અંતે ધરબાયેલો લાવા સ્ફોટ સાથે બહાર આવ્યો – ‘એઠું ખાવાની મને ટેવ નથી ... .... એટલી જ ખંજવાળ હતી, તો ક્યાંક બીજે જઈ મો કાળું કરવું ’તું ને, બેનના સગપણની ય લાજ ન રાખી ?’(પૃ. ૭૯) ઘરની માન મર્યાદાને નામે કુટુંબની કુત્સિતતા અને જુગુપ્સાને, સંતાડવાનો પ્રયત્ન કરતાં સાસુ, વહુને બદલે પુત્રનો પક્ષ લેતાં કહે છે કે, - ‘પશુ ભૂખ્યું હશે તો માંસ દેખી ખાવા ધાશે જ’, (પૃ. ૭૯). વસુની સામે જોઈ ઉચ્ચારાયેલા સાસુના આ માર્મિક શબ્દો, ઘણાબધા પ્રશ્નોનો ઉત્તર છે . – ‘… શરીરનો વ્યભિચાર અવસર મળેથી થાય છે. જેને અવસર નથી મળતો એ જાતને પવિત્ર ન સમજી લે, માનસિક વ્યભિચાર ઉપરથી દેખાતો નથી, પણ તે વ્યભિચાર જ . કોઈ છાતી ઠોકીને કહી શકે, તેણે કદીયે માનસિક વ્યભિચાર નથી કર્યો’ (પૃ. ૭૯.) વાત તો સાસુની સાચી હતી, પણ ઘરની જૂઠી મર્યાદાને નામે વહુઆરુઓના થતાં શોષણ અને અત્યાચારને છાવરનારી સાસુની જોહુકમી તો જુઓ – ‘આ મારા ઘરની વાત છે આનો ફેંસલો હું જ કરીશ ... ... જો આ વાતનો અણસાર સરખોયે ક્યાં ય અને ક્યારે ય સંભળાયો છે તો વાત કરનારને જીવતી દાટી દઈશ, ધ્યાન રાખજો’. (પૃ. ૭૯)

સાસુની સારી નાખતી નજરથી, તીર નજરથી એ બચી શકી નહોતી, એ મનોમન પોતાની જાતને જ પ્રશ્ન કરે છે . – ‘મારા મનમાં ત્યારે ખોટ હતી ખરી ? હા, હતી. પૂજાની ઓરડીમાં બે ધબકતી જાંઘો વચ્ચે સમર્પિત થઇ જવાની અદમ્ય ઈચ્છા ત્યારે મારા મનમાં નહોતી જાગી ? અને ત્યાર પછી પણ કેટલી વાર મારું મન જે મળ્યું નથી એ પામવા નહોતું તલસ્યું ? (પૃ. ૮૦)

વસુંધરા નિયતિ અને ભાગ્યમાં વિશ્વાસ ધરાવે છે . – ‘સાસુજીના ભાગ્યમાં દીકરીનું સુખ નહોતું લખાયું, તેમણે ગંગાને રાખીને નિયતિને પડકારી હતી, એમાં તેમની હાર થઈ, જે સુખ નસીબમાં ન હોય તેની ઈચ્છા ન કરવી જોઈએ’. (પૃ. ૮૦) …વ સુ જીવનમાં આને જ આધીન રહી … !!

અતૃપ્ત ઈચ્છાઓ કુંઠા બની ગઈ હતી, વૃત્તિના વિચારવમળો વસુને ઊંડા કળણમાં ખેંચી રહ્યાં હતા, મ્યાઉં મ્યાઉં કરતી મીનીને ઉપાડતાં વધતા જતા પેટની માંસલતા એના હાથો કળી લે છે – ‘મૂઈ પેટથી છે’. મીની કદાચ વસુંધરાની ઈચ્છાપૂર્તિ છે. એનું જ બીજું વ્યક્તિત્વ છે. માધવરાવને મીની દીઠી ગમતી નથી, એક વાર તે મીનીને લાત મારે છે ત્યારે વસુંધરા જીવનમાં પહેલીને છેલ્લી વાર પતિ પર ફિટકાર વરસાવે છે – ‘ખબરદાર, મીનીને મારી છે તો’ ... માધવરાવ પતિ તરીકેનો અધિકાર જમાવતાં કહે છે . - ‘એને શું તને ય મારીશ’. (પૃ. ૮૧) ગુસ્સે થયેલા માધવરાવને તે જ વખતે જોરથી ખાંસી ઉપડે છે, થુંક અને બલગમથી કુરતો ભીનો થઇ જાય છે, વસુંધરા નાના બાળકની જેમ પતિના હાથ મોઢું લૂછી કપડાં બદલાવે છે. પતિના હીંચકાની બેઠકને નિર્વિકાર જોતી વસુંધરાને પ્રશ્ન થાય છે કે, - ‘શું આપ્યું છે આ માણસે વસુંધરાને ? કંઇક અસફળ પ્રયત્નો? કદીયે ન બુઝાય તેવી તરસ ? આ વસુંધરાનો પતિ નથી, એનો પુત્ર છે.’ (પૃ. ૮૧)  એને ખવરાવવું –પીવરાવવું, એની દેખરેખ કરવી, એની ખામીઓ પર પડદો નાખવો, મમતાભર્યા હાથે એની પીઠ પંપાળવી બસ આજ વસુંધરાના ભાગ્યમાં લખાયું હતું . નિયતિ સમજીને તેણે આ સ્વીકારી લીધું હતું. ક્યારેક મન બંડ પોકારતું તો પોતાની જાતને  કામમાં એ એટલી વ્યસ્ત કરી દેતી કે મન આપમેળે શાંત થઇ જતું .ઝવેરચંદ મેઘાણીની વાર્તા ‘વહુ ઘોડો’ની જેમ જ.

વસુંધરા પતિના મૃત્યુની દર્દનાક અને જુગુપ્સાજનક સ્થિતિમાં પણ એની પડખે રહી. બલગમ સાથે માધવરાવને ઘણુંબધું લોહી પડ્યું. વસુંધરા સમજી ગઈ હતી. માધવરાવના ભીના, ધ્રુજતા દેહને હૂંફ આપવા પોતાનો દેહ ચાંપી એની બાજુમાં સૂઈ ગઈ અને સાંત્વના આપતાં કહે છે કે, - ‘હું છું ને ? ગભરાતા નહીં હોં? તમને કંઇ નહિ થાય’. (પૃ. ૮૨) ધ્રુજતા શરીરે માધવ, વસુંધરાને વળગી પડ્યો, વસુંધરાએ પણ પતિના શરીરને વધારે ભીંસી લીધું … અંતે શરીર ઢળી પડ્યું. વસુંધરાએ નિર્જીવ  હાથોના પાશમાંથી પોતાને જેમતેમ છોડાવી.

પતિ મૃત્યુના આ દુ:સ્મરણને તોડ્યું ટપાલીના અવાજે, નવા મકાનમાં ભાગ માંગતો દેરાણીનો કાગળ હતો. વસુંધરાને કુટુંબના આવા સ્વાર્થી લોકો પ્રત્યે ધૃણા જન્મે છે. કાકાના આ વર્તનથી અનિલ પણ ગુસ્સે ભરાયો હતો. એ પણ કુટુંબની કડવી વાસ્તવિકતાને અનુભવી ચૂક્યો હતો. એટલે જ તો એ કાકીને કહે છે – ‘તમે ય કાકી, જ્યારે હોય ત્યારે જૂના જમાનાના ગુણ ગાઓ છો. જાણે એ … દેવ માણસો હોય’ (પૃ. ૮૪) કાકીને અનિલની વાતમાં તથ્ય તો લાગે છે, છતાં અનિલને તોછડાઈથી બોલતો રોકે છે. અનિલ પોતાના કુટુંબીજનોને કાયર કહે છે અને તેમના દંભને ઉઘાડો કરી દે છે. આ સંદર્ભે વસુ સામે સાસુની સ્મૃતિઓ જીવંત થવા માંડે છે. મરણપથારીએ પડેલી સાસુ પોતાની ગુનાહિત કબૂલાત કરે છે. – ‘એક વાતનો બહુ અફસોસ છે બેટા, એ વાત તને નહિ કહું ત્યાં સુધી મને મરણ નહિ આવે, .... તારી સાથે મેં ભારે અન્યાય કર્યો, વહુ ! મારો દીકરો તો ... કરી શકે, તો મને માફ કરી દેજે, વહુ ! (પૃ. 85) અહીં સાસુનો અધ્યાહાર ....વસુંધરાના  જીવનની કરુણ વ્યથાકથાનું બયાન કરી દે છે. આ ઘરના કેટકેટલાં સંભારણા વસુંધરાને પજવે છે. – ‘કેટલાં આંસુ આ ધરતીમાં સુકાણાં છે, આ દીવાલોએ કેટલાં નિશ્વાસ પોતાનામાં વસાવી લીધા છે. કેટલા હાસ્યોના પડઘા આ છાપરા પરથી પટકાઈને વિખરાઈ ગયા છે.’ (પૃ. ૮૬)

અતીતના રહસ્યમય ખજાના જેવું આ ઘર હવે છોડવું પડશે, છેલ્લી વાર એણે ઘરમાં પૂજા કરી અને પ્રભુઈચ્છાના સ્વીકાર સાથે અનિલની રાહ જુએ છે.

બે ખંડમાં વિભાજીત આ વાર્તાનો પ્રથમ ખંડ વહાલનાં વલખાં અને વ્યથાના વીતક સાથે પૂરો થાય છે.

બીજો ખંડ, સાંપ્રત સમયના ભ્રામક માનવ સંબંધોને ઉજાગર કરે છે. વર્તમાનની વાસ્તવિકતા ફરી વસુંધરાને અતીતના ઓરડામાં ખેંચી જાય છે. સામાજિક મર્યાદાઓ અને દંભ અહીં પણ હાજર હતો ! નવા ઘરમાં ઊંઘતાં કાકીનું અચેતન મન મીનીનું મ્યાઉં સાંભળે છે. જૂના ઘરમાં એકલા હોવા છતાં એકલું નહોતું લાગ્યું, મીની વગર આ ઘરમાં એકલું એકલું લાગે છે. મીનીની ચિંતા થાય છે પણ અનિલ આગળ કશું બોલાતું નથી. સ્ત્રીના જીવનની આ જ નિયતિ છે, નાની છોકરી હોય તો પિતાના, મોટી થાય ત્યારે ભાઈના, લગ્ન થાય પછી પતિ અને વૃદ્ધ થાય પછી દીકરાઓના અધિપત્યમાં રહે છે .... હંમેશ કાંટાળી સેજ પર જ સૂવાનું !!

લાચાર વસુંધરા નવા ઘરની બારીમાંથી જૂના ઘરને જોયા કરે છે. ખુલ્લા બારી, દરવાજા જાણે એને ચીઢવતાં હતાં. હીંચકા વગરની ઓસરી વિધવાના ચાંદલા વગરના કપાળ જેવી અપશુકનિયાળ લાગે છે. ઘર તોડવાની શરૂઆત થઇ, પહેલી કોદાળી પડી ત્યારે વસુંધરાના મોઢાંમાંથી અસ્ફૂટ ચીસ નીકળી ગઈ હતી .... પૂજાની ઓરડીમાંના વસુંધરાના બધા ભગવાન પ્લાસ્ટિકની એક કોથળીમાં આવી ગયા હતા. એક બાલકૃષ્ણ સિવાય બધી મૂર્તિ તેણે  પુરોહિતને સંભાળવા આપી દીધી. વસુંધરાકાકીની વ્યથાને સમજતી વહુ, એમને સાંત્વના આપતાં કહે છે કે, મેં એમને પૂજાની ઓરડી માટે કહ્યું હતું પણ … કાકીના આ શબ્દો – ‘જ્યારે જૂનું બધું તૂટી રહ્યું છે ... હવે આમનુંયે સ્થાન અહીં નથી.’(પૃ. ૯૦) નવી પેઢીની પરંપરા પ્રત્યેની આ ઉદાસી અને ભૌતિકતા તરફનું ખેંચાણ કાકીને વ્યથિત કરી દે છે, ઘર જૂનું હોય કે નવું, પેઢી જૂનવાણી કે નવવાણી પણ વેઠવાનું, સહન કરવાનું તો સ્ત્રીએ જ. કાકીની બદલાતા સમયનો સ્વીકાર કરવાની વૃત્તિ જ એમને  ટકાવી રાખે છે. વસુંધરા એ શોષિત દમિત નારીનું  પ્રતિબિંબ છે. પૈસાથી સંબંધોને તોળનારા અનિલ અને અનંત જેવાની વચ્ચે કાકીને મિલકત કે સંપત્તિની કંઇ પડી નથી, તેઓ તો શોધે છે લાગણીનો સાચો સંબંધ !

તૂટી રહેલું ઘર કાકીને હાડપિંજર સમું ભાસે છે. બધું તૂટી ગયું, પેલા એક થાંભલા સિવાય ! વસુંધરાકાકીનો થાંભલો, - ‘આ નિર્જીવ થાંભલો પરિસ્થિતિનો મુકાબલો કરી રહ્યો છે. વસુંધરાકાકીની આશાનો તંતુ અનિલના આવનાર સંતાન સાથે જોડાય છે. કાકી ભૂતકાળને ભંડારી સગર્ભા વહુની સેવામાં લાગી જાય છે. મીતભાષી કાકી વાચાળ બની ગયાં. વહુ અને સાસુ વચ્ચે આત્મીયતાનો તાર બંધાય રહ્યો છે. - ‘આ વંશની વેલમાં ફૂલ ખીલી રહ્યું હતું’. ખોળો ભરવાના દિવસે વસુંધરાએ વહુના નાકમાં પોતાની સાસુની નથ પહેરાવી, પરંપરાના એક તાંતણે સાસુ, વસુંધરા અને વહુ બંધાયાં. સ્ત્રી જ પરંપરાની વાહક છે.

એક સદ્દગુણી સાસુની જેમ એ વહુની કાળજી લેવા માંડે છે. વહુની પથારી પોતાના ઓરડામાં કરાવે છે. ખડે પગે વહુની સેવા કરે છે. હિંમત અને ધીરજના પાઠ ભણાવે છે. વંશ પરંપરાને જાળવવા મથતી વસુંધરા હિંમત કરી અનિલને કહે છે – ‘આ થાંભલો રહેવા કેમ નથી દેતા, કેટલો મજબૂત છે ? (પૃ. ૯૪) કાકી પોતાના સુખ દુઃખના સાથી, પૂર્વજોના ઘરનો ભાર ઝીલનાર એ થાંભલાને નવી ઈમારતમાં સમાવી લેવામાં આવે એમ ઈચ્છે છે. પરંતુ અનિલ એ મતનો નથી, એ તો કહે છે કે , -‘એવું તે શું છે એ થાંભલામાં કે તમે એને ચોંટી રહ્યાં છે?’ (પૃ. ૯૪) કાકી મૌન થઇ ગયાં, એ એમનો આશરો હતો. મજબૂત, અડીખમ. પેલી ‘Cast away’ ફિલ્મના નાયકને જીવવા માટે ફૂટબોલનો આધાર મળે છે, એમ ક્યારેક નિર્જીવ ચીજ પણ જીવતાનો આધાર બની જતી હોય છે. રાત્રે ચાંદનીમાં ન્હાતા થાંભલાને જોઈ કાકીનું મન રડી ઊઠે છે – ‘રહેવા દે અનિલ, આ એંધાણીને’ (પૃ. ૯૫)

જૂના ઘરના આધાર સમ આ થાંભલાને વસુંધરા જાણે વહુની પ્રસૂતિના પ્રસંગ સાથે જોડી દે છે. પ્રસૂતિમાં ઘણીવાર  થતાં, ભયભીત અને અધીરા બનેલા અનિલને કાકી ખૂબ માર્મિક વચન કહે છે –‘કૂખમાંથી કાળજાનો કટકો કાઢવો નાનીસૂની વાત નથી’. (પૃ. ૯૫) પણ .. આ વાત અનિલ જેવાની સમજ બહાર છે. વસુંધરાને પુત્રજન્મનો આનંદ અને સંતોષ એટલો છે કે, જાણે પોતે મા અને દાદી એક સાથે બની હોય ! સંયોગ તો જુઓ નિયતિએ વસુંધરાની ઈચ્છા પૂર્ણ કરી. એક તરફ દેસાઈ પરિવારનો વંશજ અવતર્યો હતો, અને બીજી તરફ એ જ વખતે થાંભલો નીકળી ગયો હતો ! કાકીના સુખદુઃખનો નિર્જીવ સાથી ઢળી પડ્યો હતો અને નવો જીવનથી ભરપૂર થાંભલો ઊગી નીકળ્યો હતો. કાકીના આયખા ભરનાં અરમાનો પૂરા થયાં હતાં. દુઃખદાયી, સારી નાખતા ભૂતકાળને ભંડારી દેવાનો સમય હતો. અનિલને પેંડા વહેંચવાની સૂચના આપી પોતે વહુ માટે કંસારના આંધણ મૂકે છે. વસુંધરા અતીત ઉપર પગ મૂકી ઉદિત ભાવિ તરફ નવું કદમ માંડે છે.

‘પાશ’ બે ખંડમાં વહેંચાયેલી --- લેખિકાની એક નોંધપાત્ર ટૂંકી વાર્તા છે. વસુંધરાના પાત્ર દ્વારા નારીના મન અને હૃદયની ભૂલભૂલામણી સમી ઊંડી ગહ્વરોના અંધારા, અજવાળાંનાં દર્શન સર્જક બખૂબી કરાવે છે.

e.mail : [email protected]

Category :- Opinion / Literature

તે સાંજે હું ગોમાત્રિ ખંડના ઉંબરે પહોંચ્યો ન પહોંચ્યો ત્યાં તો સન્માન્ય ચૂંટણી અધિકારીની એ વિધિવત જાહેરાત આવી પડી હતી કે પ્રમુખપદે હું ચુંટાઉં છું. ઉંબર ઓળંગી અધિકારી સમક્ષ હાજર થયો અને જોઉં છું તો મીડિયા પણ હાજરાહજૂર, પ્રસંગસહજ પ્રતિભાવ માટે. ચૂંટણી અધિકારીએ મીડિયા જોડે મોઢામોઢ થવાની અનુજ્ઞા આપી ત્યારે મારો સહજોદ્‌ગાર હતો કે નર્મદકીધો કડખેદ હોઉં કે ન હોઉં પણ રણજિતરામનો સિપાહી ખસૂસ છું.

મનોવિજ્ઞાની માસ્લો જેને આત્મઆવિષ્કાર(સેલ્ફ એક્ચ્યુઅલાઈઝેશન)ની પ્રક્રિયા કહે છે તે દિશામાં સાધનાપથ પર ચાલતી વ્યક્તિ અક્ષરજીવન અને જાહેરજીવનના સંગમતીર્થે કેમ વિહરે અને વિલસે, રણજિતરામ એના સલામી સીમાપુરુષ જેવા હતા. એથી સ્તો કહું કહું થાય છે કે એમનો સિપાહી છઉં.

સહજોદ્‌ગારની એ ક્ષણોએ જોગાનુજોગ હતું તો ગોરજટાણું. એક એવો સંક્રાન્તિકાળ જ્યારે ‘લિ. હું આવું છું’ એ ઐતિહાસિક પત્રની સાખે કહું તો ‘વગડામાંથી પશુઓ પાછાં આવે છે. એના કંઠની ટોકરીનો ગંભીર અવાજ કાને પડે છે. મંદિરમાં ઝાલર વાગવા લાગી .. આ ગોધૂલિને સમયે અંધકાર ને પ્રકાશની મારામારી વખતે મારો ગોવાળ મને બોલાવી રહ્યો છે.’

ટોકરી અને ઝાલરની દિલી આપલે થકી ઉભરવા કરતો અને હૃદયમાં ઉતરવા કરતો એ કર્ણમધુર સાદ શો હશે વારુ. એના સગડ કાઢવા મથું છું તો એમનો મરણોત્તર સંચય ‘રણજિતકૃતિ સંગ્રહ’ સાંભરે છે. સંગ્રહના ઉપોદ્‌ઘાતમાં ક.મા. મુનશીએ સંભાર્યું છે કે ‘રણજિતરામ મુંબઈમાં આવી મારી પડોશમાં રહ્યા ત્યારથી એમની મૈત્રીનો લાભ મેળવવા હું ભાગ્યશાળી થયો. તે વખતે રા. ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક પણ અમારી પાસે જ રહેતા. અને નવરા પડતાં અમે ત્રણે જણ ભેગા મળી અનેક વાતની ચર્ચા કરતા, એક એકના લેખોનું પારાયણ કરી રસ લેતા ને જે કાંઈ નવું દૃષ્ટિબિંદુ કોઈને સૂઝ્‌યું હોય તે બધા આગળ મૂકતા. આ અરસાનું માનસિક સાહચર્ય હું વિસરી શકું એમ નથી.’

આ જ સાહચર્યમાંથી ઉપસવા કરતી જે રણજિત-છબી, એમાંથી પેલો સાદ પ્રગટવા કરે છે. એને વ્યાખ્યાયિત કરવા હું ફરીને મુનશીની મદદ લઉં તો ૧૯૧૭માં રણજિતરામ ગયા ત્યારે ‘વીસમી સદી’માં મુનશીએ લખ્યું હતું : ‘રણજિતરામ માણસ નહોતા - એક ભાવના હતા. ગુજરાતની રાષ્ટ્રીય અસ્મિતા(સેલ્ફ - કૉન્શ્યનેસ)ના એ અવતાર હતા. તેને માટે જ જીવતા ... તેના હૃદયમાં એક વિચાર હતો ... આપણું સાહિત્ય ક્યારે સમૃદ્ધિવાન થાય - આપણી કળા ક્યારે વ્યક્તિત્વ પામે - આપણો ઇતિહાસ ક્યારે સજીવન થાય - આપણી રાષ્ટ્રીય અને સામાજિક અનુકૂળતા ક્યારે સંધાય - અને આ બધાંને પરિણામે નવીન ગુજરાત ક્યારે અવતરે.’

આ જે નવું ગુજરાત, ખાતેપીતે બેસતે ઉઠતે લડતે ઝઘડતે પણ અસ્મિતે વિલસતું ગુજરાત, કેમ કીધે ભાંગે એની ભાવઠ ? અઢાર સો સત્તાવનનો સંગ્રામ અને મુંબઈ યુનિવર્સિટી બંને એક સાથે આવ્યાં છે. એક જાણે સંકેલાતા જમાનાનું શહૂર કંઈક આક્રમકપણે પ્રગટ કરતી ઘટના છે તો બીજી જાણે આવતા જમાનાનું ઇંગિત છે. મુનશીએ રણજિતરામની જે ભાવ-છબી ઝીલી છે એવું જ હુલસતું હૈયું ઇન્દુલાલનું યે છે. ૧૯૧૫ના જુલાઈમાં એ ‘નવજીવન અને સત્ય’ માસિક લઈને આવે છે, અને એના અગ્રલેખમાં પાયાનો પ્રશ્ન ઉઠાવે છે : ‘ગુજરાતનું ખરું હૃદય હાલનાં પત્રોમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે ? અને પોતે જ આ નવા માસિકની ભૂમિકા સ્ફુટ કરતો ઉત્તર આપે છે : ‘ઘણા બુદ્ધિશાળી અને સુશિક્ષિત લોકોને તે (હાલનાં પત્રો) નીરસ લાગે છે અને થોડા ઉત્સાહી દેશભક્તોને તેમાં ઉપયોગી વસ્તુની ભયાનક ન્યૂનતા જણાય છે. ગુજરાતના હૃદયકમલની જે પાંખડીઓ નવીન પ્રકાશથી ઊઘડવા માંડી છે તેનું સૌરભ આ પત્રમાં ઝીલવું અને પ્રોત્સાહક વિચારોથી તે પાંખડીઓને વધારે ને વધારે વિકસાવવી એ અમારો એક પવિત્ર અભિલાષ છે.’

આ ‘પવિત્ર અભિલાષ’ અંગે કોઈ નુક્તેચીની કે દાખલાદલીલમાં જઉં તે આગમચ એક હકીકતનાં દુખણાં લઉં જરી ? આ મુંબઈગરા જુવાનિયા ‘નવજીવન’ એ શબ્દ ક્યાંથી લઈ આવ્યા એની ઇન્દુલાલદીધી માહિતી એકદમ એકદમ ઝક્કાસ છે. પેઢીકૂદકે ઝક્કાસ જેવો પ્રયોગ કીધો; જેમ કે ‘નવજીવન’ એ પ્રયોગનું પગેરું ક્યાં પહોંચે છે એ જિજ્ઞાસાનો ઉત્તર મને ખરે જ સાક્ષાત્કારક અનુભવાય છે. શંકરલાલ  બૅન્કર દાન્તે(ડેન્ટી)ના ‘નોવા વિવા’ (નવું જીવન) એ સૂત્રશબ્દ પર મોહિત હતા. “આ શબ્દ ગુજરાતીમાં ઊતારતા ‘નવજીવન’ શબ્દ અમે સહેલાઈથી ઘડી કાઢ્યો.”

હમણાં આ માસિકના જુલાઈ ૧૯૧૫માં પ્રકાશિત થયેલા પ્રથમ અંકની જિકર કરી. ઑગસ્ટ ૧૯૧૫ના બીજા અંકમાં ઇન્દુલાલ ઓર બુલંદીથી પેશ આવતા જણાય છે : “... જે મહાન કાર્ય ગુજરાતના પાછલા લેખકોએ કર્યું નથી તે ગુજરાતનું નવું લેખકમંડળ હાથ ધરશે. નવા સૈકાનું પ્રભાત થતાં નવું જીવન દેશમાં સ્ફુર્યું છે અને ગુજરાત તે જીવન આતુરપણે ઝીલે છે. રાષ્ટ્રીય આવેશથી પ્રેરાયેલા ગુજરાતીઓ ગુજરાતની કમજોર છતાં બુદ્ધિશાળી અને વહેમી છતાં વહેવારિક પ્રજાને પોતાની ગણી ચાહશે, અને ગુજરાતી સાહિત્યકૃતિઓને ચોમેર જામેલા અંધકારમાં પ્રકાશના થોડા દીવા’ ગણી તેને માટે મગરૂર થશે. ગુજરાત તથા હિંદના ઇતિહાસનાં ઉજ્જવળ પાનાં ઉઘાડી પ્રજાને ફરીથી મહત્ત્વાકાંક્ષી અને મહાન તેઓ બનાવશે - લાગણીભર્યા વિચારોથી અને પ્રોત્સાહક કલ્પનાથી હિંદના ઉદયનો દિવસ સમીપ લાવશે !” (હકીકતમાં આ લેખ ૧૯૧૫ના જૂન માસમાં સુરત ખાતે મળેલી ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદમાં વંચાયો હતો.)

‘નવજીવન અને સત્ય’ના સ્વરૂપ અને સામગ્રીની ચર્ચામાં રણજિતરામ બેલાશક સહભાગી હતા, અને ઇન્દુલાલ જ્યારે અખબારી પ્રતિનિધિ તરીકે ઈરાક ગયા ત્યારે તો તંત્રીની જવાબદારી પણ એમણે જ નભાવી હતી. ગુજરાતની સર્વાંગી જાગૃતિ એ એમનો સર્વાગ્ર હૃદયભાવ હતો. ગોમાત્રિની અધ્યક્ષતામાં પહેલી ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદનું એમનું આયોજન એ દિશામાંની કોશિશ હતી, માસ્તર નંદનપ્રસાદ જેવાના લાભાર્થે.

યુનિવર્સિટીનાં પગરણ સાથે આપણે ત્યાં જે બધા આરંભકાળના નવસ્નાતકો આવ્યા, એમાંના એક હિસ્સાની મૂંઝવણ ને મનોદશા રણજિતરામે ‘માસ્તર નંદનપ્રસાદ’ નામે શિક્ષકના પાત્ર દ્વારા પરંપરાગત વાર્તા દેખીતી ઓછી અને વાગ્મિતા વધુ એ પેરે કહી છે. એક રવિવારે કોટની રાંગે રાંગે ચાલ્યા જતા નંદનપ્રસાદને ચેન નથી:

“.... અમારી ગણતરી નહીં, અમને સુખ નહીં, વૈભવ નહીં, વિલાસ નહીં, પ્રતિષ્ઠા નહીં, કીર્તિ નહીં, માન નહીં, અકરામ નહીં, જિંદગીમાં મીઠાશ નહીં, હોંસ નહીં, ઊલટ નહીં, આગ્રહ નહીં, શ્રદ્ધા નહીં, પરોણો નહીં, અંકુશ નહીં, ઉત્તેજન નહીં, ઉલ્લાસ નહીં, હતાશા, કડવાશ, મૂંઝવણ, યંત્રણા, સ્તબ્ધતા, પ્રવંચના, સભ્ય દોગાંઈ રેંસી નાખે છે. જીવતાં અમને શબ જેવા ફેરવે છે.

“આમાં મારો તો પત્તો જ નથી ખાતો. Ennui ખાઈ જાય છે. Lotuseatersના દ્વીપમાં જઈ વસવાની ઉમેદ, શેખચલ્લીઓની ઉમેદ જેવી જન્મે એવી જ નાશ પામે છે ....”

આજથી પાંચછ દાયકા પાછળ જઈએ તો આન્વી(એન્યુઈ)ની અનુગુંજ આપણી એ સમયની બૌદ્ધિક ચર્ચાઓમાં અને સર્જક વર્તુળોમાં સંભળાતી જણાશે. પણ લગભગ સ્વગતોક્તિ/મનોગતોક્તિએ માસ્તર નંદનપ્રસાદની વાર્તામાં આ પ્રયોગ સૈકાથી પણ વધુ વર્ષો પર આપણે ત્યાં થયેલો છે. એનાં મૂળ અલબત્ત રણજિતરામના કિંચિત વિશ્વસાહિત્યસંપર્કમાં તો સ-ભાન વિચારણામાં હશે. પણ આન્વીની વિશેષ ચર્ચા આપણે ઘડીક રહીને કરીશું.

મનોગતના છેક છેલ્લા જેવા અંશમાં આન્વીની સાથે લોટસ ઇટર્સનોયે ઉલ્લેખ આવે છે. આમ તો છેક ગ્રીક પુરાકલ્પન લગી પહોંચતો આ ઉલ્લેખ છે. જો કે ઓગણીસમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં આપણા નવશિક્ષિતોને એનો પરિચય ટેનિસનની રચનાને આભારી હશે એમ માનવામાં હરકત નથી. લોટસની ચોક્કસ ઓળખનો અભાવ છતાં લગરીક છૂટ લઈને આપણે લોટસ ઇટર્સને ‘કમલજીવી’ પ્રજા કહીશું. કમલભોગી માત્રને મળેલું વરદાન સ્વપ્નવિલાસની સુખનીંદરનું હોય છે. કશી લપ્પનછપ્પન વગર દરકાર વગરની મનઃસ્થિતિમાં દાયિત્વ કહો, ઉત્તરદાયિત્વ કહો એ તો બચાડું માર્યું ફરે. વિલાસી ને વૈભવી જીવનને અને કશી નિસબતને શો સંબંધ વળી.                                                         

માસ્તર નંદનપ્રસાદ એની સઘળી મર્યાદાઓ વચ્ચે અને છતાં સુખની નીંદરના સહેલા રસ્તે આન્વીનું વારણ નથી શોધતો એ સૂચક છે. પણ તે વિશે વધુ કહું તે પહેલાં મારે આન્વી વિશે થોડું દિલખુલાસ કહેવું જોઈએ. આન્વી સંદર્ભે ખિન્નતા કે અન્યમનસ્કતા જેવા શબ્દાર્થને અવશ્ય અવકાશ છે. પણ આપણે જે ધોરણે ચર્ચા છેડી છે એમાં હું એને વિ-મનતા કહેવું વધુ પસંદ કરીશ. દિલોદિમાગની કંઈક ઉખડે ઉખડે તાસીરની રીતે હું એને ઘટાવું છું. તમે મૂળ જુઓ એનું - ક્યારે સવિશેષ ચલણી બન્યો એ ! યુરોપના યુવજનોમાં ઓગણીસમી સદી અધવચ તે ચર્ચામાં આવ્યો. ફ્રેન્ચ ક્રાન્તિએ જગવેલી આશાઅપેક્ષા તેમ જ નવાં મૂલ્યોની પ્રતિષ્ઠા બાબતે જે ભોંઠામણ બલકે પછાડ અનુભવાઈ, જે પ્રભાતમાં જીવવું આપણા કવિને મન પરમાનંદની અનુભૂતિ શું હતું - અને એમાં ય યુવાન હોવું એ તો સ્વર્ગ સાક્ષાત્‌. (ખુશાલી એ બડી કે આ જમાને જીવવું / સ્વર્ગમાં બાકી કશી યારો જો નવજવાં.) પણ એ વિપરીત પરિણામી જણાઈ ત્યારે યુવજન ખિન્ન, ઉદાસીન અને વિમન બની ગયા .. અને આન્વી એને વાચા આપતો સહજ શબ્દપ્રયોગ ! માસ્તર નંદનપ્રસાદ ઉખડે ઉખડે અને બિગડે દિલ હોતે છતે કમલભોગના ખેંચાણમાંથી તત્કાળ બહાર આવતા માલૂમ પડે છે તે એમના પાત્રનો વિશેષ છે, અને અલબત્ત રણજિતરામનો પણ.

મને લાગે છે, આ તબક્કે ‘આન્વી’ અને ‘લોટસ ઇટર્સ’ એ બેની સાથે એક ત્રીજું વાનું પણ જોડવું જોઈએ - એલિયેનેશન, વિસંબંધન. નરદમ નિજી સંદર્ભમાં તમે એને અલગાવ પણ કહી શકો. પણ સમાજને સ્તરે એ પ્રક્રિયા વિસંબંધનની છે, ખાસ કરીને ઔદ્યોગિક ક્રાન્તિ સાથે પલટાતા સંદર્ભમાં : ખેતરેથી કારખાને અને ગામડેથી શહેરે એમ જે બદલાવ આવ્યો એણે મનુષ્યને એક અલગાવની, કહો કે સંદર્ભવછોયાની, પરિસ્થિતિ અને મનઃસ્થિતિમાં મૂકી આપ્યો. આ વિધાન પરત્વે ભાષ્ય કે વાર્તિકમાં નહીં સરતાં સંક્ષેપમાં એટલું જ કહેવું બસ થશે કે, દાખલા તરીકે, ઇશ્વરથી મનુષ્ય છૂટો પડી ગયાની માન્યતામાં જે અલગાવ હોઈ શકે એના કરતાં ગુણાત્મક રીતે ઘણું આગળ જતું આ વિસંબંધન છે.

ગમે તેમ પણ ઉત્તર માર્ક્‌સની છાયામાં તેમ માર્ક્‌સવાદ-લેનિનવાદની સોવિયેત પ્રાણપ્રતિષ્ઠામાં આપણી સમક્ષ જે એક જડબેસલાક અને ચુસ્તંચુસ્ત દર્શન આવ્યું અને એકંદરે સ્થિતપ્રતિષ્ઠ થઈ ગયું એને વિશે પુનર્વિચાર અને અંશતઃ પણ નવસંસ્કરણની એક સર્જનાત્મક સંભાવના વીસમી સદીના ચોથા દાયકામાં તરુણ માર્કસની ૧૮૪૪ની જે ટિપ્પણ અને ટાંચણ તરેહની હસ્તપ્રતો મળી તે સાથે ઊઘડી છે. માર્ક્‌સવાદપૂર્વ માર્ક્‌સ, માર્ક્‌સ બીફોર માર્કિસઝમ, લગીર છૂટ લઈને કહીએ તો માર્ક્‌સીય માનવવાદ, એવી કાંક આ સંભાવના છે.

જાતથી જુદાગરો અને માંહ્યલાનો અસાંગરો એવું કેમ એ પ્રશ્નનો ઉત્તર પૂર્વમાર્ક્‌સ એ મતલબનો આપશે કે નવા યંત્રઔદ્યોગિક સમાજમાં તમે સ્વાયત્ત શ્રમજીવી મટી જઈ એક પુરજો બની જાઓ છો. તમારું આપોપું અળપાઈ જાય છે અને તમે નરદમ નરી ક્રયવસ્તુ કેવળ બની રહો છો. (સાંભરે છે, એરિસ્ટોટલે ગુલામોને ટેબલ-ખુરસી પેઠે સાધન ગણાવેલા, માણસ નહીં. યંત્ર ઔદ્યોગિક સમાજમાં શ્રમિકમાત્રની નિયતિ ‘અ થિંગ’ બની રહે છે.)

૧૮૪૪ની, માર્ક્‌સવાદપૂર્વ માર્ક્‌સના આ ટાંચણ ટિપ્પણની લીલાભૂમિ અર્થાત્‌ યુરોપની સાથોસાથ અને સમાંતરે જરી ભારતમાં, ખાસ તો આપણે ત્યાં ગુજરાતમાં ડોકિયું કરીએ તો એ જ દસકામાં દુર્ગારામ મહેતાજી માનવધર્મ સભા લઈને આવ્યા છે. (હિંદમાં રેનેસાંના નકશા પર કોલકાતા પછીના કાલક્રમે સુરત છે તે ઇતિહાસવસ્તુનાં ઓસાણ આપણા પૈકી કેટલાને હશે, ન જાને.) મોટી વાત તો દલપતરામનું અને ફાર્બસનું મળવું છે. ગુજરાતી શીખવા ઈચ્છતા ફાર્બસ વાસ્તે ભોળાનાથ સારાભાઈના તેડાવ્યા દલપતરામ વઢવાણથી અમદાવાદ માટે પગપાળા નીકળ્યા ત્યારે એમણે કાપેલું અંતર ગાઉઓમાં નહીં એટલું સૈકાઓમાં છે ... અને એમાંથી સ્તો ગુજરાત વર્નાક્યુલર સોસાયટી આવી છે. (હજુ જો કે થંભેલાં મનજળ ઝટ ડહોળવાની હાકલ કરતા કડખેદ નર્મદનો ઉદય બાકી છે.)

રણજિતરામ અને નંદનપ્રસાદને રેઢા મૂક્યાનો વહેમ વહોરીને પણ હું કહું કે યુરોપમાં આ દસકો માર્ક્‌સ-એન્ગલ્સની પહેલી પહેલી મુલાકાત અને જામતી આવતી કર્મબાંધવીનો છે. તરુણ માર્ક્‌સે વિસંબંધનની થિયરીની રીતે કામ કર્યું છે તો એંગલ્સે કામદારોના વાસ્તવજીવનનો પ્રત્યક્ષ અભ્યાસ કર્યો છે. વિસંબંધન શી અનવસ્થામાં ઉત્તરોત્તર મુકાતાં જીવતર તે શું એનો એન્ગલ્સને અભ્યાસઅહેસાસ છે - જેમ કે, લંડન સ્લમ્સના એના અભ્યાસમાં ‘અનફીલિંગ આઈસોલેશન’, લાગણીશૂન્ય એકાકીપણા જેવું આબાદ આકલન છે. દલપત-ફાર્બસ અને માર્ક્‌સ-એન્ગલ્સ બંને જોડીઓની અહીં સમાંતરે પણ એક સાથે જિકર કરી, પણ બેઉની કામગીરીનાં ક્ષેત્રો સ્વાભાવિક જ જુદાં છે, પણ એક સાથે એમને સંભારવાનો સંદર્ભ એ છે કે બેઉ છેડે અભાન કે સભાન ધોરણે આન્વી અને વિસંબંધન સાથે કામ પાડવાનું ચાલે છે.

રણજિતરામે નંદનપ્રસાદના પાત્ર દ્વારા આન્વીનો સવાલ ઉઠાવી કમલજીવી નહીં થતાં કશોક ઉગાર ઉપાય શોધવા મથી શકતી નવશિક્ષિત પેઢી તરફે ઇશારો કર્યો છે. પૂર્વસૂરિ દલપતરામે શરૂ કરેલી અને નર્મદ આદિએ દૃઢાવેલી બઢાવેલી વિચારમથામણ રણજિતરામ આવતે આવતે અસ્મિતાની વિભાવના અને એને અનુલક્ષતી પ્રવૃત્તિઓની ફરતે ગઠિત થવા કરે છે. એક રીતે એ વિસંબંધનનું વારણ છે. અલબત્ત, એ વિચારક્ષેત્રે ચાલતી ચહલપહલ છે જેને માર્ક્‌સીય પરિભાષામાં જાડી રીતે આપણે સુપર સ્ટ્રક્ચર કહી શકીએ તે સ્તરની કામગીરી છે.

યંત્રઔદ્યોગિક ક્ષેત્રે સપાટાબંધ ધસમસી રહેલા યુરોપમાં તરુણ માર્ક્‌સ એલિયેનેશનથી પરિચાલિત છે અને વાસ્તવજીવન સાથેની સંડોવણી સોતો એંગલ્સ એને આવી મળે છે. આ  સંડોવણી, આ યુક્તતા કદાચ એ સંસ્કૃત નાયિકા શી છે જેના પાદ પ્રહારે થિયરી પુષ્પિત થઈ ઊઠે છે. યુરોપના બૌદ્ધિકોમાં જ્યારે વિસંબંધન કહેતાં એલિયેનેશનનો ભાવ પ્રબળપણે જાગ્યો ત્યારે એ માત્ર સ્થિતિદર્શને નહીં અટકતાં, આવી અનવસ્થા ન હોય તે રીતની નવી ને ન્યાયી વ્યવસ્થા માટે વિચારતા ને મથતા માલૂમ પડે છે.

નંદનપ્રસાદની આન્વી ક્ષણો અને વિસંબંધન શી અનુભૂતિનો સમય સ્વાભાવિક જ ઔદ્યોગિક ક્રાંતિના યુરોપીય કાળથી કંઈક મોડો છે. આર્થિક-સામાજિક સંબંધોની અનવસ્થા, આપણે ત્યાં માર્ક્‌સ-એન્જલ્સના યુરોપથી વિપરીત એવી એક શોષણશૂરી સંસ્થાનશાહીનો સંદર્ભ ધરાવે છે. નવભણેલ જેવો લગરીક શહેરી પાસનો જે નવો વર્ગ અને પરંપરાગત ગ્રામજીવન એ બે વચ્ચેનું અંતર નિદર્શિત કરતા વિસંબંધનનો જ એક નમૂનો અંબાલાલ સાકરલાલ દેસાઈએ વીસમી સદી બેસતે આપ્યો, ‘શાન્તિદાસ.’

ઇતિહાસદર્જ લેખાતી રહેલી પ્રથમ નવલિકા મલયાનિલકૃત ‘ગોવાલણી’ હશે. પણ એનાથી એક દસકા કરતાં પહેલાં ‘શાન્તિદાસ’ સાથે નવી ભોં ભાંગે છે તે એ અર્થમાં કે સાંસ્થાનિક શાસન તળે ગ્રામજીવનમાં કેવી અનવસ્થા આર્થિક સંબંધોમાં ને અન્યથા પણ ઊભી થઈ છે. ગામડેથી પહેલી જ વાર એકમાત્ર જુવાનિયો મુંબઈ ભણવા ગયો છે. રજાઓમાં એ ચમચમતા બુટ સાથે ગામમાં આવે છે. ગામના જુવાનિયા માટે પરંપરાગત મોજડી જેવાં જૂતાંની સામે બુટની ચમકદમક એ નવા જમાનાના પ્રભાવક પ્રતીકરૂપે આવે છે, અને રજાએ રજાએ મુંબઈની ખેપ સાથે આપણો એકનો એક ભણતો જણ ચમચમતી બુટ-જોડી જથ્થાબંધને ધોરણે તે સૌને સારુ ખરીદતો આવે છે. પરિણામે ગામના મોચીનો ધંધો ભાંગે છે. એ જેમનાથી પોસાતા અને જેમને પોસતા તે સૌના કામધંધાને હાણ પહોંચે છે અને ગ્રામસમાજના આંતરસંબંધ અને અર્થકારણનું આખું માળખું તળેઉપર થવા લાગે છે. નવભારતમાં આર્થિક રાષ્ટ્રવાદના ઉદયની અભ્યાસકથા કોઈ આલેખવા ચાહે તો એના એક વૈતાલિકની ગરજ સારી શકે એવી વાર્તા આ તો છે.

નંદનપ્રસાદની આન્વીને બૂજવા સારુ આપણા સાહિત્યમાં જરી આગળ જઈને નજર નાખીએ તો મુકુંદરાયનો મેળાપ થશે. શાન્તિદાસની દાસ્તાંમાં ગ્રામસમાજ સમસ્તનો સમાવેશ છે તો રા.વિ. પાઠકના મુકુંદરાયમાં નવી કેળવણીથી વતનગામમાં ભાંગતા કુટુંબજીવનની ને બાપ દીકરાને ગુમાવે બલકે પોતે નિઃસંતાન હોય તો કેવું સારું એમ નિસાસો નાખે એની છે. પણ નંદનપ્રસાદને મળેલું રણજિત વરદાન એ છે કે એ નથી તો ચમચમતા બુટનો બંદીવાન કે નથી કુટુંબવિચ્છેદનો કાયલ.

રણજિતરામે અસ્મિતાની આબોહવા જગવી આન્વીના શમન અને શોધનની એક ભૂમિકા લીધી અને એનાં આર્થિક, સામાજિક પાસા સંબંધે અંબાલાલ સાકરલાલે શાન્તિદાસનું ઓઠું લઈ વાત મૂકી. એમના પૂર્વે દલપતરામ-ફાર્બસ-દુર્ગારામ-નર્મદ આદિએ સંસાર સુધારા ઉપરાંત રેનેસાંશાઈ સુપર સ્ટ્રક્ચરની આરંભિક કોશિશ કીધી.

જે એક વાનું આ બધાંથી પકડાય છે તે એ છે કે લેખન, કેમ કે તમે વાચકની અપેક્ષાએ લખો છો એટલા સીમિત અર્થમાં જ સામાજિક પ્રવૃત્તિ નથી. આ સંદર્ભમાં તમે ગોવર્ધનરામના સાક્ષરજીવનના આદર્શને પણ સંભારી શકો. આમ તો, સાક્ષરજીવન કહેતા સામાન્યપણે તરત જાગી શકતો પ્રતિભાવ જનસમાજથી અલગ અને અળગા, કંઇક અસ્પૃષ્ટ તાટસ્થ્યમંડિત સાક્ષીજીવનોયે હોઈ શકે. પણ જોવાનું એ છે કે ગોવર્ધનરામે પ્રવૃતિ પરાયણ સાક્ષરજીવનનો વિકલ્પ બાદ નથી કર્યો, બલકે, રાજકીય, સાંસારિક અને અન્ય વ્યવહાર કાર્યોમાં ગુંથાયેલ પ્રવૃત્તિ પરાયણ જીવનમાં ‘સરસ્વતીની પ્રતિષ્ઠા’ જોવા મળે એવો વિકલ્પ એમણે ખુલ્લો રાખ્યો છે એટલું જ નહીં પણ આવા સાક્ષરજીવનને એ સરસ્વતીના વાહન મયૂરની ઉપમા આપી બિરદાવે છે. દાયકાઓ પર, ૧૯૪૪માં એટલે કે તેત્રીસ વરસની વયે ઉમાશંકર જોશીએ ઓગણત્રીસ વરસના દર્શકમાં ગોવર્ધનરામના સાક્ષરજીવનનો નાયક જોયો હતો તેમાં ગોમાત્રિએ ખુલ્લા રાખેલા વિકલ્પનો ધક્કો હશે, એમ પાછળ નજર કરતાં સમજાય છે.

સરસ્વતીની ઉપાસના અને ‘જાહેર સંડોવણી’ એ બે પરસ્પર વિરોધી લાગતાં હોય તો પણ પરસ્પર ઉપકારક હોઇ શકે છે. બલકે, તમે જેને સારસ્વત જીવન કહો, સાક્ષરજીવન કહો એમાં આપણા સમયના ‘બૌદ્ધિક’ની વ્યાખ્યામાં તો એ કદાચ અપરિહાર્ય જણાય છે. કડખેદ બોબ ડિલનને અપાયેલ નોબેલ લક્ષમાં લો કે નોબેલ પારિતોષિક સ્વીકારતાં હેરોલ્ડ પિન્ટરે આપેલું વક્તવ્ય જુઓ, આ વાત એકદમ સામે આવી ઊભી રહે છે.

પાંચછ દાયકા પર, તે કાળના ઘણા મિત્રોની જેમ ઘડતરકાળના અમારા વીરનાયક કહો કે વિનાયક, સાર્ત્ર ને કામુને પણ મારતી કલમે (દોડતી જીભે) સંભારી લઉં જરા ? સાર્ત્ર નિઃશક સાર્ત્રોપમ ઢબે કહે છે કે તમે અને હું ‘કન્ડેમ્ડ ટુ ચુઝ’ - ગુજરાતીમાં શું કહીશું, પસંદગી કરવા સારુ અભિશપ્ત - છીએ. પણ તે સાથે એમની નવલસૃષ્ટિમાંથી પસાર થાઓ તો તરત સમજાય છે કે દુનિયા દુઃખોથી ને અનિષ્ટોથી ભરેલી છે એ સાચું; પણ આપણે આપણી જવાબદારી સમજી જીવનસંઘર્ષમાં પડવું જોઈએ એ પણ સાચું. ફ્રેન્ચ બૌદ્ધિકો એંગેજમેન્ટના ખયાલે હંમેશ વર્તતા પ્રવર્તતા રહ્યા છે. ‘મિથ ઑફ સિસિફસ’ કે ‘રિબેલ’ના લેખક કામૂ હાર નક્કી હોય તો પણ પ્રતિકાર તો કરવો જ જોઈએ એમ માનતા માલૂમ પડે છે. એમની પ્રથિતયશ નવલ ‘આઉટસાઈડર’ અને હમણાં કોરોનારણ્યે સતત સંભળાતી રહેલ ‘પ્લેગ’ બેને સાથે મૂકીને જોઈએ તો ‘આઉટસાઈડર’માં લાગણીઓથી અસ્પૃષ્ટ જેવો રહેતો હૃદયશૂન્ય નાયક છે. ઊલટ પક્ષે, ‘પ્લેગ’માં રોગચાળાનો પ્રતિકાર કરવા કટિબદ્ધ એેવા સમર્પિત ડૉક્ટરની વાત છે. દુનિયા દૂષિત છે એ જો સાચું છે તો દૂષિતતા દૂર કરવા મથવું, મથતા રહેવું તે ધર્મ્ય છે.

સાર્ત્ર - કામૂ વિશે અતિસરલીકરણની રીતે ને ક્વચિત સપાટ લાગે એવા શબ્દોથી વાત કરી મારે ‘આઉટસાઈડર’ને મિશે એક મુદ્દો કરવો છે. કામૂની નહીં પણ હાવર્ડ ફાસ્ટની ‘આઉટસાઈડર.’ ફાસ્ટ કૉમ્યુનિઝમની કંઠી બાંધી સોવિયેત સાક્ષાત્કારવશ મુક્ત થયેલા સંઘર્ષ - અને - સ્વાધ્યાય-શીલ અક્ષરકર્મીઓ પૈકી છે. એમણે એક રબીની જીવનકથા આલેખી છે. જીવન અને જાહેરજીવનના એક અલગ અલગ સંઘર્ષ મુકામે પ્રવૃત્ત થઈ એ પોતે જીવનનું એક સમાધાન પામે છે. કામૂની સર્જક પ્રતિભા ફાસ્ટ કને નથી, પણ ‘આઉટસાઈડર’ એક બળબળતો સર્વવિછોયો જણ મટી પોતાના આલોચનાત્મક દૃષ્ટિબિંદુ સાથે અને છતાં કેવી રીતે સૌની સાથે જોડાયેલો બની રહે છે એ ફાસ્ટે અચ્છુ નિરૂપ્યું છે.

મને લાગે છે, ઉતાવળે અધકચરે પણ હવે મારે વાતનો બંધ તો વાળવો જ જોઈએ. માસ્તર નંદનપ્રસાદની ‘આન્વી’ની ભાળ લેતે લેતે આપણે ક્યાં ય આગળ ચાલી ગયા નહીં ? પણ રણજિતરામના સિપાહીને સારુ એ કદાચ વિધિનિર્મિત ભવાટવી હશે. સાર્ત્ર ભલે ‘કન્ડેમ્ડ ટુ ચુઝ’ની ભાષા બોલે રણજિતરામનો સિપાહી તો કહેશે કે આઈ એમ કન્ડેમ્ડ ટુ ક્રિયેટ !

[ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પચાસમા અધિવેશનનું પ્રમુખીય વક્તવ્ય (27 ડિસેમ્બર 2020)]

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 જાન્યુઆરી 2021; પૃ. 01-02 તેમ જ 14-15

Category :- Opinion / Literature