LITERATURE

દલપતરામનું વિરહકાવ્ય

દીપક મહેતા
14-02-2020

કાળચક્રની ફેરીએ

૧૮૬૫ના સપ્ટેમ્બર મહિનાના પહેલા અઠવાડિયાના એક દિવસ વિષે કવીશ્વર દલપતરામ લખે છે : “એ પત્ર વાંચીને મારા મનમાં જેવી દીલગીરી ઉપજી, એવી દીલગીરી મારી ઉમરમાં કોઈ દિવસ કશા કારણથી થઇ નહોતી. હરેક તરેહની દીલગીરીને વખતે હું વિચાર કરીને ધીરજ રાખું છુ. અને બીજાને ધીરજ આપું છુ. પણ એ સમે હું ધીરજ રાખી શક્યો નહિ. અને કોઈ વિચાર સ્થિર ટકાવી શક્યો નહિ. કેમ કે મારે વિષે તે સાહેબના લાંબા વિચાર હતા, અને તેમને વિષે મારા લાંબા વિચાર હતા. તે બધાનો છેડો આવી રહ્યો.” (‘બુદ્ધિપ્રકાશ, નવેમ્બર ૧૮૬૬, પા. ૨૩૬) (અવતરણચિહ્નોમાં બધે જોડણી મૂળ પ્રમાણે.)

અહીં જે પત્રનો ઉલ્લેખ છે તે પૂનાથી ‘કર્ટિસસાહેબે’ (ટી.બી. કર્ટિસ, ૧૮૫૩થી ૧૮૬૭ સુધી ગુજરાત વર્નાક્યુલર સોસાયટીના સેક્રેટરી) એલેક્ઝાન્ડર કિન્લોક ફાર્બસના અવસાનના સમાચાર જણાવવા દલપતરામને પહેલી સપ્ટેમ્બર પછી લગભગ તરત લખેલો પત્ર. ફાર્બસ અને દલપતરામ અમદાવાદમાં પહેલી વાર મળ્યા તે ૧૮૪૮ના નવેમ્બરની પહેલી તારીખે. અને ફાર્બસનું અવસાન થયું પૂનામાં ૧૮૬૫ના ઓગસ્ટની ૩૧મી તારીખે. એટલે લગભગ ૧૬ વર્ષનો સંબંધ. દલપતરામે શરૂઆત કરેલી ફાર્બસની અંગત નોકરીથી, પણ પછી બંને વચ્ચેનો સંબંધ દૃઢ અને ગાઢ થતો ગયો. છેવટે મૈત્રી કરતાં લગરિક ઓછો, કે લગરિક વધારે. ફાર્બસના અવસાનનો ઘા જીરવવાનું દલપતરામ માટે સહેલું નહોતું. કવિ નાનાલાલ લખે છે : “સોસાયટીની ઓફિસમાંથી ઘેર જઈને કવીશ્વરે પોતાના પરમ મિત્રનું, જેમ કોઈ સ્વગૌત્રી સગો ગુજરી જાય તેમ, સ્નાન કર્યું ને બાર માસ શોક પાળ્યો.” (કવીશ્વર દલપતરામ, ભાગ બીજો, ઉત્તરાર્ધ)

ફાર્બસ અને દલપતરામની જેમ જ ફાર્બસ અને ગુજરાત વર્નાક્યુલર સોસાયટી તથા તેના મુખપત્ર ‘બુદ્ધિપ્રકાશ’ વચ્ચે પણ ગાઢ સંબંધ હતો. એટલે એકાદ અંકમાં ફાર્બસને અંજલી આપવાને બદલે ૧૮૬૫ના ઓક્ટોબર અંકથી દલપતરામની લેખમાળા ‘આનરેબલ ફારબસસાહેબનું મરણ’ શરૂ થાય છે. ૧૮૬૬ના ડિસેમ્બર અંકમાં તેનો છેલ્લો હપતો છપાયો છે. ૧૫ મહિના સુધી ચાલેલી આ લેખમાળામાં ફાર્બસના જીવન અને કારકિર્દી અંગેની ઘણી ઉપયોગી માહિતી મળે છે. ફાર્બસ અને દલપતરામ વચ્ચેનો સંબંધ ધીમે ધીમે કઈ રીતે વિકસતો ગયો તેનો ખ્યાલ પણ એ લેખમાળા વાંચતાં આવે છે. પણ આજ સુધી બહુ ઓછા અભ્યાસીઓનું આ લેખમાળા તરફ ધ્યાન ગયું છે. અલગ પુસ્તક રૂપે આ લેખો પ્રગટ થયા હોવાનું જાણવા મળતું નથી. ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીએ ‘દલપત ગ્રંથાવલિ’ના પાંચમા ખંડમાં આખી લેખમાળા પ્રગટ કરી છે.

એ લેખમાળા પૂરી થયા પછી જાન્યુઆરી ૧૮૬૭ના અંકથી ‘બુદ્ધિપ્રકાશ’માં દલપતરામ ‘કવિતા વિલાસ’ નામની લાંબી ગદ્ય-પદ્યાત્મક કૃતિ પ્રગટ કરવાનું શરૂ કરે છે. જે સપ્ટેમ્બર ૧૮૬૭ના અંકમાં પૂરી થાય છે. આ ‘કવિતા વિલાસ’ તે પછીથી ‘ફાર્બસ વિલાસ’ને નામે જાણીતી થયેલી કૃતિ. અલબત્ત, આ કૃતિની બાબતમાં હપતાવાર પ્રગટ થયેલ પાઠ અને સ્વતંત્ર કૃતિ તરીકે પ્રગટ થયેલ પાઠ વચ્ચે ઘણા સુધારા, વધારા, ઘટાડા જોવા મળે છે. હપ્તાવાર પ્રગટ થયેલી કૃતિમાં કુલ ૯ અંક જ છે. તે પછીના જે અંકો ‘ફાર્બસ વિલાસ’માં જોવા મળે છે તે હપ્તાવાર પ્રકાશનમાં જોવા મળતા નથી. ૧૮૭૦માં પ્રગટ થયેલ ફાર્બસ વિલાસ’ની પ્રસ્તાવનામાંથી આ અંગેનો ખુલાસો મળે છે: “ગુ.વ. સોસાઈટીના સેક્રેટરી મહેરબાન એમ.એચ. સ્કોટ સાહેબના હુકમથી તેમાં વધારો તથા સુધારો કરીને આ પુસ્તક સોસાઈટી તરફથી છપાવી પ્રગટ કર્યું છે.” (એમ.એચ. સ્કોટ કર્ટિસ પછી સોસાયટીના સેક્રેટરી થયા હતા.) ‘બુદ્ધિપ્રકાશ’ના ૧૮૬૭ના ઓક્ટોબર અંકની અનુક્રમણિકામાં ‘ફાર્બસવિરહ’ નામ જોવા મળે છે. પણ તે આખી કાવ્યકૃતિ નહિ, પણ માત્ર “વાલાં તારાં વેણ, સ્વપનામાં પણ સાંભરે’થી શરૂ થતા સોરઠા જ આ નામે પ્રગટ થયા છે. આખું ‘ફાર્બસ વિરહ’ કાવ્ય બુદ્ધિપ્રકાશમાં અલગ કાવ્ય કૃતિ તરીકે પ્રગટ થયેલું જોવા મળતું નાથી. એ અલગ પુસ્તક રૂપે પ્રગટ થાય છે તે પણ છેક ૧૮૯૨માં. દલપતરામનાં લગભગ બધાં પુસ્તકો ગુજરાત વર્નાક્યુલર સોસાયટી છાપતી હતી, પણ તેણે ‘ફાર્બસ વિરહ’ અલગ પુસ્તક રૂપે આટલું મોડું કેમ છાપ્યું હશે તે સમજાતું નથી. આ ઉપરાંત ‘દલપત કાવ્ય’ના બીજા ભાગમાં પણ ફાર્બસ વિરહનો સમાવેશ થયો છે. જો કે ૧૮૯૨ના પુસ્તકમાં દલપતરામે જે ટૂંકી પ્રસ્તાવના લખી છે તે ‘દલપત કાવ્ય’ ભાગ ૨માં જોવા મળતી નથી. આ ઉપરાંત બંનેમાં ઘણા પાઠભેદ અને સુધારા, વધારા, ઘટાડા પણ જોવા મળે છે. ‘ફાર્બસ વિરહ’ની કેટલીક પંક્તિઓ ‘ફાર્બસ વિલાસ’માં ખસેડાઈ છે. મનસુખરામ સૂર્યરામ ત્રિપાઠીએ લખેલું ‘ફાર્બસ જીવન ચરિત્ર’ મુંબઈની ફાર્બસ ગુજરાતી સભાએ ૧૮૬૯માં પ્રગટ કર્યું હતું. તેની શોધિત-વર્ધિત બીજી આવૃત્તિ ૧૮૯૮માં ગુજરાત વર્નાક્યુલર સોસાયટી દ્વારા પ્રગટ થઈ ત્યારે તેમાં સાથોસાથ દલપતરામનું ‘ફાર્બસ વિરહ’ કાવ્ય પણ છાપ્યું છે. કૃતિ પહેલાં તેનું અલગ ટાઈટલ પેજ છાપ્યું છે તેના પરથી જણાય છે કે તે ૧૮૯૮માં પ્રગટ થયેલી છઠ્ઠી આવૃત્તિ છે. તેમાં દલપતરામની પ્રસ્તાવના પણ છાપી છે જે ૧૮૯૨ની આવૃત્તિ પ્રમાણે જ છે. એનો અર્થ એ થયો કે ૧૮૯૨થી ૧૮૯૮ સુધીમાં ફાર્બસ વિરહની છ આવૃત્તિ પ્રગટ થઈ હતી.  

‘બુદ્ધિપ્રકાશ’માં પ્રગટ થયેલી લેખમાળા ફાર્બસ અને દલપતરામ વચ્ચેના સંબંધને સમજવામાં ઉપયોગી થાય તેમ છે, તો બીજી બાજુ દલપતરામની એક બહુ જાણીતી કાવ્યકૃતિ ‘ફાર્બસ વિરહ’ને જાણવામાં અને નાણવામાં પણ ખૂબ ઉપયોગી થાય તેમ છે. કારણ, પછીથી જે ‘ફાર્બસ વિરહ’ તરીકે જાણીતી બની તે કૃતિનો ઘણો મોટો ભાગ આ લેખમાળાના ભાગ રૂપે પ્રગટ થયો છે. મુખ્ય લખાણ ગદ્યમાં છે, પણ તેમાં વચ્ચે વચ્ચે ‘ફાર્બસ વિરહ’માંના શ્લોકો જોવા મળે છે. એટલે કે, ફાર્બસના અવસાન પછી લગભગ તરત ‘ફાર્બસ વિરહ’ લખવાની શરૂઆત દલપતરામે કરી હતી અને ૧૮૬૬ના અંત સુધી તેનું લેખન ચાલુ રહ્યું હતું. આ લેખમાળા કકડે કકડે લખાઈ હતી, કે લખાઈ એક સાથે, પણ પ્રગટ હપ્તાવાર થઈ, તે જાણવાનું આપણી પાસે કોઈ સાધન નથી. પણ એટલું તો ચોક્કસ કે તે લખવાની શરૂઆત દલપતરામે સપ્ટેમ્બર ૧૮૬૫માં કરી હતી. અલબત્ત, લેખમાળાના ભાગ રૂપે પ્રગટ થયેલા પાઠ અને પછીથી સ્વતંત્ર કાવ્યકૃતિ રૂપે પ્રગટ થયેલા પાઠ ઘણી જગ્યાએ જૂદા પડે છે. લેખમાં પ્રગટ થયેલા કેટલાક શ્લોકો પછીની સ્વતંત્ર કૃતિમાં જોવા મળતા નથી, તો ઘણા શ્લોકો નવા પણ ઉમેરાયા છે. લેખમાળાના ભાગ રૂપે પ્રગટ થયેલ પાઠમાં આ પંક્તિઓ જોવા મળે છે :

દાખે દલપતરામ, આ કવિતા કેરું નામ,
ઠરાવ્યું છે ‘ફારબસ વિરહ અઠાવની’.

એટલે કે આ કૃતિનું મૂળ નામ ‘ફારબસ વિરહ અઠાવની’ હતું. પછી સ્વતંત્ર કાવ્ય કૃતિ તરીકે પ્રગટ થયેલ રચનામાં આ પાઠ ફેરવ્યો છે:

રાખવા આ ઠામ નામ દાખે દલપતરામ,
બાંધી બુક ફારબસ વિરહ બનાવની.

આ રીતે નામ બદલવા પાછળ શું કારણ હશે એ કેવળ અનુમાનનો વિષય છે. પણ નામફેર કૈંક ઉતાવળે થયો હશે એમ લાગે, કારણ બદલેલા પાઠમાં અંગ્રેજી ‘બુક’ શબ્દ મૂકી દીધો છે જે કૃતિનો કોઈ સવિશેષ પરિચય આપતો નથી. લેખમાળામાં છપાયેલ શ્લોકોની સંખ્યા ૫૯ની છે અને છેવટે પરજિયા રાગમાં ગાવાની ૨૪ કડી છે. સ્વતંત્ર પુસ્તિકા(૧૮૯૨)માં કડી કે શ્લોકની સંખ્યા ૫૮થી વધીને ૯૪એ પહોંચી છે. તે પછી રાગ પરજિયામાં લખાયેલી ૨૪ કડી છે, જેને ૧-૨૪નો અલગ ક્રમ આપ્યો છે. એટલે કુલ સંખ્યા ૧૧૮ કડી થાય છે. એટલે કે લેખમાળામાં પ્રગટ થયેલ શ્લોક કે કડીની સંખ્યા લગભગ બેવડાઈ છે. આખી કૃતિનું રૂપ સંમિશ્ર પ્રકારનું બન્યું છે. તેમાં અક્ષરમેળ અને માત્રામેળ છંદો તથા રાગ-રચનાનું મિશ્રણ જોવા મળે છે. આ કૃતિમાં ફાર્બસ માટેના દલપતરામના સાચા હૃદયના ઉદ્ગારો ઘણી વાર વેધક રૂપે પ્રગટ થયા છે, તો ઘણી વાર કવીશ્વર ઝડઝમકમાં કે શબ્દચાતુરીમાં સરી પડ્યા છે. વાતને અતિશયોક્તિ દ્વારા પ્રગટ કરવાની તેમની ટેવ અહીં પણ જતી નથી. સંસ્કૃત કાવ્યશાસ્ત્રીઓ જેને નિમ્ન કોટિનું કાવ્ય માને છે તે ચિત્રકાવ્યનો મોહ પણ દલપતરામ જતો કરી શક્યા નથી. કશા પ્રયોજન વિના નાગપાશપ્રબંધનો તેમણે અહીં ઉપયોગ કર્યો છે. (‘બુદ્ધિપ્રકાશ’ની લેખમાળામાં પણ તે છે.)

દલપતરામ અને ‘ફાર્બસ વિરહ’ વિષે આજ સુધીમાં જેમણે જેમણે લખ્યું છે તેમણે આ કૃતિને આપણી ભાષાની પહેલી કરુણપ્રશસ્તિ (એલેજી) તરીકે બિરદાવી છે. પણ આમ કરવું ખરેખર ઉચિત છે ખરું? પહેલી વાત એ કે ફાર્બસના સહવાસને કારણે દલપતરામ ઇન્ગલંડનાં ઘણાં નવાં વિચારો, પ્રવૃત્તિઓ, સંસ્થાઓ, વગેરેના પરિચયમાં આવ્યા હતા, પણ ફાર્બસના અવસાન સુધી (અને તે પછી પણ) દલપતરામ અંગ્રેજી ભાષા મુદ્દલ જાણતા નહોતા. ફાર્બસના અવસાન પછી તેમનાં પત્ની માર્ગારેટ(જે એ વખતે થાણામાં હતાં)ને દલપતરામે ખરખરાનો પત્ર લખ્યો હતો. (ફાર્બસ અને તેમના કુટુંબ સાથેનો દલપતરામનો નિકટનો સંબંધ જોતાં ખરખરો કરવા જાતે કેમ નહિ ગયા હોય એવો સવાલ થાય) તેમણે એ પત્ર ગુજરાતીમાં લખી મહીપતરામ રૂપરામ પાસે તેનો અંગ્રેજીમાં અનુવાદ કરાવીને મોકલ્યો હતો. માર્ગારેટે તેનો અંગ્રેજીમાં જે જવાબ આપ્યો તેનો પણ મહીપતરામે ગુજરાતીમાં અનુવાદ કરીને દલપતરામને સંભળાવ્યો હતો. (જુઓ, ‘બુદ્ધિપ્રકાશ’માં પ્રગટ થયેલી લેખમાળા) એટલે કે દલપતરામ અંગ્રેજી લખી-વાંચી શકતા નહોતા. એટલે, એલેજીના પ્રકારની અંગ્રેજીની કે બીજી કોઈ ભાષાની કોઈ કૃતિનો તેમને પરિચય હોવાનું શક્ય જ નથી. અને જેનો પરિચય પણ ન હોય એવા કાવ્યપ્રકારમાં તેઓ સર્જન કઈ રીતે કરી શકે? પણ પછી એક જમાનામાં આપણી ભાષામાં કરુણપ્રશસ્તિ(એલેજી)નો પ્રકાર સારો એવો ખેડાયો એટલે દલપતરામના આ વિરહ કાવ્યને પણ કરુણપ્રશસ્તિનું લેબલ લાગી ગયું.

હકીકતમાં ‘ફાર્બસ વિરહ’નો બાંધો અને તેનું કાઠું એલેજીનાં નથી. ‘બુદ્ધિપ્રકાશ’ની લેખમાળામાં કટકે કટકે ‘ફાર્બસ વિરહ’ પ્રગટ થયું ત્યારે તેમાં આ રચનાને ‘ફારબસ વિરહ અઠાવની’ નામ આપ્યું હતું તે સૂચક છે. ‘ચોવીસી’, ‘બત્રીસી’ ‘બાવની’ જેવાં દેશી પરંપરાનાં કાવ્યો સાથે આ કૃતિને સંબંધ છે. બીજું, આપણી પરંપરામાં જે ‘વિરહ કાવ્યો’ કે ‘વિલાપ કાવ્યો’ લખાતાં હતાં તેની સાથે આ કૃતિને સીધો અને દેખીતો સંબંધ છે. એ પ્રકારની રચનાઓ માત્ર સંસ્કૃત-પ્રાકૃતમાં જ જોવા મળે છે એવું નથી. આપણી ભાટ-ચારણ પરંપરામાં પણ રાજા કે રાજવી કુટુંબના કોઈ સભ્યના અવસાન પછી લખાતાં આવાં વિરહ કે વિલાપ કાવ્યો જોવા મળે છે. મૂળ તો આવાં વિલાપ કે વિરહ કાવ્યો મહાકાવ્ય અંતર્ગત આવતા ખંડો હતા. પછી એ પ્રકારની સ્વતંત્ર રચનાઓ થવા લાગી. સંસ્કૃતના પ્રભાવ નીચે દેશની બીજી કેટલીક ભાષાઓમાં પણ વિલાપ કે વિરહ કાવ્યો લખાયાં. હિન્દીમાં ‘દશરથ વિલાપ’થી માંડીને ‘બકરી વિલાપ’ સુધીની રચનાઓ જોવા મળે છે. હિન્દીના રીતિકાળમાં આવી પુષ્કળ રચનાઓ થઈ. દલપતરામની કવિતાના ઘડતરમાં વ્રજ-હિન્દી ભાષાની કવિતારીતિનો મુખ્ય ફાળો હોવાનું તો લગભગ સર્વસ્વીકૃત છે. ‘અર્વાચીન કવિતા’માં સુન્દરમ્ યોગ્ય રીતે જ કહે છે : “દલપતરામનું કળામાનસ ઘડવામાં વ્રજ ભાષાની કવિતારીતિનો મુખ્ય ફાળો છે, કારણ કે તે વખતે ગુજરાતમાં એ રીતિનું શિક્ષણ જ ઉપલબ્ધ હતું. એટલું જ નહિ, પણ ઉત્તર હિંદમાં એ રીતિ જ કવિતાની ઉત્તમ રીતિ તરીકે પ્રવર્તતી હતી … દલપતરામમાં એ રીતિના સંસ્કારો વ્રજ ભાષાના પિંગળ, અલંકાર તથા રસનાં પુસ્તકોના અભ્યાસથી વધુ દૃઢ બન્યા, અને તે કાયમના જેવા થઈ ગયા.” પ્રગાઢ શોકના પ્રસંગે દલપતરામ પશ્ચિમનો અજાણ્યો કાવ્ય પ્રકાર અજમાવવાને બદલે પોતાના મૂળ તરફ જઈને વિલાપ-વિરહ પ્રકારની રચના કરે તો તે સમજી શકાય. ભારોભાર અતિશયોક્તિ એ આવી રચનાઓની એક લાક્ષણિકતા હતી. સમુદ્ર, મેઘરાજા, સાભ્રમતિ, દુઃખ, કૂકડા, કમળ વગેરે પ્રતિની જે ઉક્તિઓ આ કાવ્યમાં આવે છે તે પણ વિરહ-વિલાપ કાવ્યોની પરંપરાની છે. અને ભાટ-ચારણો પોતાની ટેવ પ્રમાણે ઝડ-ઝમક, શબ્દ ચાતુરી વગેરેથી આવી શોકાત્મક રચનાઓમાં પણ દૂર રહી શકતા નહિ. દલપતરામ પણ અહીં રહી શક્યા નથી. પરજિયો રાગ એ આપણી પરંપરામાં મરશિયાનો રાગ છે. અને વિરહ કે વિલાપ કાવ્યો અને મરશિયાના ઘણા અંશો ‘ફાર્બસ વિરહ’માં જોવા મળે જ છે. એટલે આ કૃતિ પશ્ચિમના એલેજી પ્રકારની નહિ, પણ આપણી પરંપરાનાં વિરહ કાવ્યો કે વિલાપ કાવ્યોના પ્રકારની છે. અલબત્ત, આમ કહેવાથી ‘ફાર્બસ વિરહ’ છે તેના કરતાં નથી વધુ ચડિયાતું કાવ્ય બની જતું કે ન તો વધુ ઉતરતું બની જતું. આગળ પડતા વિચારો ધરાવતા એક અંગ્રેજ અમલદાર અને રૂઢિચુસ્ત વાતાવરણમાં ઉછરેલા એક ગુજરાતી કવિ વચ્ચેના વિલક્ષણ સંબંધને ઉજાગર કરતી કૃતિ તો એ છે જ.

Flat No. 2, Fulrani, Sahitya Sahavas, Madhusudan Kalelkar Marg, Kalanagar, Bandra (E), Mumbai 400 051

Email: [email protected]

પ્રગટ : “શબ્દસૃષ્ટિ” ફેબ્રુઆરી 2020  

Category :- Opinion / Literature

સર્જક પોતાના જમાનાનું સંતાન હોય છે. સર્જક વ્યક્તિત્વના ઘડતરમાં સમાજનો ફાળો નોંધપાત્ર હોય છે. ‘સાહિત્યકારનો ધોરીમાર્ગ પણ લોકારણ્યોમાંથી પસાર થતો હોવો ઘટે.’ (૧) સર્જક સાહિત્યના સર્જન માટે સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર હોવા છતાં જીવન તરફનું તેનું દાયિત્વ તે ક્યારે ય ચૂકતો નથી. જોસેફ મેકવાન કહે છે તેમ ‘મેં કળા પ્રમાણી છે, પણ જીવતરને દગો કર્યો નથી.’

તમિલ ભાષાના આવા જ કર્મઠ નવલકથાકાર કે. ચિન્ન્પ ભારતી સામાજિક નિસ્બત ધરાવતા સર્જક છે. સમાજ, સાહિત્ય અને રાજકારણ સાથે સક્રિય રીતે સંકળાયેલા ચિન્ન્પ ભારતીનું મુખ્ય પ્રદાન નવલકથા ક્ષેત્રે છે. તેમણે ‘સંગમ’ (ધરાથી ગગન સુધી), ’શર્કરા’, ’પ્રેમળ જ્યોત’ ‘પવલઈ’ જેવી સામાજિક વાસ્તવની નવલકથાઓ આપી છે. ‘સંગમ’ મૂળ તમિલમાં લખાયેલી આ નવલકથાનો ગુજરાતી અનુવાદ ‘ધરાથી ગગન સુધી’ એ નામે નવનીત મદ્રાસીએ કર્યો છે.

નવલકથાકાર કે. ચિન્ન્પ ભારતીનો જન્મ તમિલનાડુના સેલમ જિલ્લામાં આવેલા પોન્નેરીપટ્ટી – નામક્કલ નામના નાના ગામમાં થયો. માર્કસવાદી વિચારધારા ધરાવતા લેખક પોતાના વતનના પ્રદેશમાં આવેલા Mountain of death (૨)ના નામે ઓળખાતા કોલ્લી મલૈ નામના પહાડી પ્રદેશમાં વસતા ગિરિજનોના જીવનની વાસ્તવિક વ્યથાકથાને આ નવલકથામાં આલેખે છે.

વિશ્વના બધા જ મોટા ધર્મો ભારતમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે. દરેક ધર્મનું સામાન્ય લક્ષણ રહ્યું છે માનવતા. માનવધર્મને સૌથી ઉપર સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો છે. મહાભારતના રચયિતા વેદ વ્યાસ પણ - 'न मानुषात श्रेष्ठतर हि किञ्चित् '(3) કહી માનવધર્મની શ્રેષ્ઠતાનો મહિમા કરે છે. તેમ છતાં પ્રાચીન કાળ  લઈને આજ સુધી માણસ શોષણનો ભોગ બનતો રહ્યો છે.

ભારતીય કથા સાહિત્યમાં દરેક સર્જકે કોઈ વર્ગ, સમાજ કે વ્યક્તિના શોષણને વાસ્તવિક દ્રષ્ટિકોણ સાથે ઉજાગર કર્યું છે. સદીઓથી મજબૂર અને લાચાર સમાજ મૂંગે મોઢે અન્યાય અને અત્યાચાર સહન કરતો રહ્યો છે. શોષિતો અને વંચિતો સદીઓથી એનો ભોગ બનતા રહ્યા છે.  આ મજબૂર લોકો અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવવા સક્ષમ હોતા નથી, ક્યારેક કોઇ અવાજ ઊઠે તો જુલ્મ અને અત્યાચાર દ્વારા એને દબાવી દેવામાં આવે છે.

'ધરાથી ગગન સુધી' કે. ચિન્ન્પ ભારતીની તમિલ નવલકથા, કોલ્લી મલૈ તમિલનાડુના પૂર્વીય ઘાટની પર્વતમાળામાં વસતા વનવાસીઓના જનજીવન ને આલેખતી નવલકથા છે. અને  દુર્ગમ પહાડી પ્રદેશમાં વસતા વનવાસી ખેડૂતોનાં જીવનનું યથાર્થ દર્શન કરાવે છે. પહાડી વિસ્તારની હાડ ગાળી નાંખતી ઠંડીમાં કાદવ - કીચ્ચડમાં ઊતરીને તનતોડ મહેનત કરતા આ આદિવાસી ખેડૂતોનાં જીવન અને સમાજનું વાસ્તવ દર્શન કરાવતા ભારતી આ વનબંધુઓના વિવિધ પ્રકારે થતાં શોષણ અને દમન તથા અત્યાચારને દર્શાવી એના પ્રતિરોધ રૂપે પ્રગટતા આક્રોશ અને વિદ્રોહ સાથે નવજાગૃતિનું આલેખન કરે છે.

'ધરાથી ગગન સુધી’ નવલકથામાં લેખક  કે. ચિન્ન્પ ભારતી વનવાસીઓના ચાર સ્તરે થતા શોષણનું વાસ્તવિક ચિત્ર આલેખે છે. (૧) આર્થિક શોષણ (૨) સ્ત્રીઓનું શોષણ (૩) (૪) ધાર્મિક અંધશ્રદ્ધા આધારિત શોષણ. ૪.

આર્થિક શોષણ -

ભારતના ગ્રામીણ અને આદિવાસી સમૂહો માટે હાટ બજાર ખરીદ વેચાણ માટે એક મહત્ત્વનું સ્થળ છે. અઠવાડિયાના એક ચોક્ક્સ દિવસે મહત્ત્વના કેન્દ્ર સ્થળે બજાર ભરાય છે. જ્યાં લોકો જીવન જરૂરી ચીજવસ્તુઓની ખરીદી અને વેચાણ માટે આવે છે. અહીં વનવાસી ખેડૂતોનું  હાટ બજારમાં આર્થિક શોષણ થાય છે. કોલ્લી મલૈના દુર્ગમ પહાડોમાં વસતા આદિવાસી ખેડૂતો પોતાના ખેતર કે બાગમાં ઉત્પન્ન કરે તે અને જંગલ પેદાશોનો માલ નીચે તળેટીના બજારમાં વેચવા લાવે છે. અહીં 'સરકારે જે કર નક્કી કર્યો છે, તેના કરતાં વધુ બમણો કર અહીંના સ્થાનિક માથાભારે તત્ત્વો ઉઘરાવે છે. માત્ર વેચવા આવનાર પાસેથી નહિ પણ ખરીદી માટે આવનાર પાસેથી પણ આ દલાલો કર ઉઘરાવે છે. અને જો કોઈ કર આપવાની ના પાડે તો તેના પર અમાનુષી અત્યાચાર ગુજારવામાં આવે છે. તેને ચોર ઠેરવી માર મારવામાં આવે છે. વર્ષોથી ચાલી આવતી આ અન્યાયી પ્રથા સામે વિરોધ કરવાની કોઈની હિંમત નથી. જો કોઈ વિરોધ કરે તો તેની હત્યા કરી નાખવામાં આવતી.

હાટમાં પોતાનો માલ વેચવા આવતા વનવાસી ખેડૂતોનું મોટા વેપારીઓ દ્વારા શોષણ થતું. આદિવાસી ખેડૂતને છેતરવાની એક 'મોડસ ઓપરેન્ડી' બધા વેપારીઓ મીલીભગતથી અપનાવતા. બજારની શરૂઆતમાં માલની વધુ કિંમત આંકી વેપારીને વધુ કિંમતની લાલચ આપતા … પરંતુ પછી ખરીદતા નહિ, આખો દિવસ બેસી ને કંટાળેલા ખેડૂત પાસે સાંજના સમયે તદ્દન પડતી કિંમતે માલ ખરીદી લેવાની યુક્તિ બધા સાથે મળીને અજમાવતા. મજબૂર ખેડૂતને માલ વેચી જરૂરી ચીજ વસ્તુ અને સીધુ - પાણી ખરીદવાનું હોવાથી લાચારીમાં માલ વેચવો પડતો …. ઊંચકીને પાછો પર્વત પર તો લઇ જવાય નહિ. મોટા વેપારીઓના આવા ષડયંત્રોને કારણે વનવાસી ખેડૂત દેવાદાર બની વ્યાજના વિષચક્રમાં ફસાતો જાય છે.

સ્ત્રી શોષણ -

શાહુકારો અને અધિકારીઓ દ્વારા થતું સ્ત્રીઓનું શોષણ - ભારતીય સમાજમાં શાહુકાર દ્વારા થતું શોષણ અને તેના દુષ્પરિણામ ગ્રામજીવનની ભારતીય નવલકથાઓ અને ફિલ્મોનો પસંદીદા વિષય રહ્યો છે. શોષણ આપણા સમાજનું દુર્લક્ષણ રહ્યું છે. - 'વ્યાજે નાણાં  ધીરવાંને ગરીબનું શોષણ કરવું એ ગ્રામવ્યવસ્થામાં વ્યાપક વસ્તુ છે.’ (૫) લેખક આ નવલકથામાં વિવિધ પાત્રો અને પ્રસંગો દ્વારા શાહુકાર અને તેના મળતિયાઓ દ્વારા કરાતા શોષણનો યથાર્થ ચિતાર આપે છે. નવલકથામાં શાહુકાર અજીસ સાયબુ અને તેનો લાઠીધારી સુક્રન પલ્લન શોષણ અને દમનના પ્રતીક બની ને ઉપસે છે. પહાડવાસીઓને તેઓ ઊંચા વ્યાજે પૈસા ધીરે છે. અને ઉઘરાણી માટે માથાભારે અસામાજિક તત્ત્વોને રોકે છે. જો સમયસર પૈસાની ચુકવણી ના થાય તો શાહુકારના માણસો પૈસાને બદલે તેની યુવાન પત્ની, પુત્રી કે બહેનને ઉપાડી જતા, અને પૈસા ન ચુકવે ત્યાં સુધી તેને શાહુકારને ત્યાં ગુલામ બનીને રહેવું પડતું. તેમ જ શાહુકારના જાતીયશોષણને પણ વેઠવું પડતું. કેટલીક સ્ત્રીઓ તો બાળક લઈને પરત ફરતી.

નવલકથામાં વેલ્લ્યન વ્યાજના નાણાની વ્યવસ્થા ન કરી શકતાં શુક્રન તેનો બદઈરાદો જાહેર કરે છે. 'તારી ઘરવાળી કુરુમાઈને મારી સાથે મોકલી દે'. (૬) ઘાતકી સુક્રન વેલ્લયનના કાલાવાલા છતાં તેને લાત મારી તાજી સુવાવડી કુરુમાઈને વાળ પકડી ખેંચી જાય છે. પહાડવાસી સ્ત્રીઓ પર થતા અત્યાચાર સંદર્ભે લેખક નોંધે છે કે - "શાહુકારના લાઠીધારીની ઈચ્છા જાણીને કેટલી ય છોકરીઓ એ ફાંસો ખાઈને જીવ આપ્યો હતો. કેટલા ય નિષ્ક્રિય પાલકોએ હામી ભરી છોકરીઓ મોકલવા તૈયાર થયા. તે લાઠીધારી પર ચાકુથી વાર કરીને છોકરીઓ એ બદલો લીધો હતો. તેના પરિવાર જ નહિ, સગાસંબંધીઓ પર કાળો કેર વરસાવવામાં આવ્યો …. કેટલીય સ્ત્રીઓ ગુપ્તરોગથી પીડાઈને વાઘના મારથી ઘાયલ ઘેટાની જેમ નત મસ્તક  વાસનાનો શિકાર થઈને, નશામાં તેના પર કરવામાં આવેલા વારથી ઘાયલ થઈને … નિર્જીવ જેવી થઈને ધીરે ધીરે મરી ગઈ.” (૭)

જંગલખાતાના અધિકારીઓ અને પોલીસ તંત્ર દ્વારા થતું શોષણ -

વનસંરક્ષણ માટેના અધિકારીઓ કે પોલીસતંત્રના માણસો દ્વારા પણ વનવાસી સ્ત્રીઓનું જાતીયશોષણ કરવામાં આવે છે. નવલકથાના પ્રારંભે જ તીરુમનના કાલ્પનિક ભયમાં એનો સંદર્ભ મળે છે. ઘરે આવેલા વન અધિકારીઓ વિશે એ વિચારે છે. “... કદાચ પૈસા માંગે કે જવાન, સુંદર, સ્વસ્થ અને અલ્લડ છોકરી હોય તો તેની માંગણી કરી શકે” (૮) પોલીસનો આતંક પણ ભોળા પહાડી લોકોને ડરાવે છે. - 'પહાડી લોકોની વચમાં સરકારની લાઠી, હાથકડી અને બંદૂકના કુંદાનો આસુરી આતંક હતો'. (૯) આ ભયને કારણે પહાડવાસીઓ હાલતા ચાલતા  શબ જેવાં બની ગયા છે. વન ખાતાના અધિકારીઓ મફતમાં સારામાં સારા અન્નાનાસ, ફણસ અને કેળાં જેવાં ફળો તીરુમન પાસેથી પડાવી જાય છે. જો વિરોધ કરે તો ખોટા કેસમાં ફસાવી દે. દુષ્કાળના સમયે જંગલમાં ઢોર ચરાવતા વનવાસીઓ ને અધિકારીઓ દંડની સજા કરે છે. સડૈયન અને સીરંગનના વિરોધ દર્શાવવા બદલ ખોટા કેસ હેઠળ બંને ને જેલની સજા કરાવે છે. 

સરકારી અધિકારીઓના અત્યાચાર અને શોષણનો બીજો એક પ્રસંગ નવલકથાના અંત ભાગમાં જોવા મળે છે. સરકારી જમીનને નામે જંગલખાતાના અધિકારીઓ વનવાસીઓના ખેતરો પડાવી લેવાનો કારસો રચે છે. તેમનાં વૃક્ષો અને બાગનો નાશ કરે છે. તીરુમનને આ અધિકારીઓ કહે છે.- 'તું જે જમીન પર ખેતી કરી રહ્યો છે તે સરકારની છે ….. તે સંપત્તિ તેની નથી સરકારની છે.’ (૧૦) સરકારી હુકમને નામે ભોળી પ્રજા પાસેથી પૈસા પડાવે છે. સરકારી હદ નક્કી કરવા વાવટા રોપે છે. વર્ષોની મહેનતથી ખેડૂતે ઉછેરેલાં વૃક્ષો કાપી, કમિશન લઇ કાગળ મિલને વેચે છે. જંગલના રક્ષકો જ ભક્ષક બને છે. પશુ ધિરાણની યોજનામાં પણ લોનના રૂપિયા લાંચ રૂપે અધિકારીઓ ખાઈ જાય છે.

ધાર્મિક અંધશ્રદ્ધા આધારિત શોષણ.

કોલ્લી મલૈના પહાડીઓ નિરક્ષરતા અને ધર્મ પ્રત્યેની આસ્થાને કારણે સદીઓથી શોષણનો ભોગ બનતા રહ્યા છે. ધર્મકર્તા આદિવાસી સમૂહનો ધર્મગુરુ છે. તેનું વચન ઈશ્વરનું વચન ગણાય છે. જાતીય અનૈતિકતાના ગુનામાં તે ગુનેગારને સજા કરે તેમાં પણ શોષણ દેખાય છે. 'મુત્તેરબંધ'ના રિવાજનું ભૂલથી ઉલ્લંઘન કરનાર તિરુમનને પણ દંડ કરે છે. તો કોઈ સ્ત્રી માસિકના દિવસનો ભંગ કરે તો પણ સજા કરવામાં આવે છે. ઘણી વાર ધર્મકર્તા શોષણની કક્ષાની સજા કરે છે. છતાં કોઈ તેમનો વિરોધ કરી શકતું નથી. કારણ તેઓ ધર્મગુરુને ઈશ્વરના પ્રતિનિધિ માને છે. પરંતુ અસલમાં તેઓ વ્યાજે ધીરધારનો ધંધો કરે છે. ઈશ્વરના દૂત હોવાનો ઢોંગ કરી ભોળી અને અબુધ પ્રજાને લૂટે છે, શોષણ કરે છે. અભણ ગિરિજનોની અંધશ્રદ્ધા અને ધાર્મિક આસ્થાનો ગેર ફાયદો ઉઠાવી કોડંગી નામનો ઢોંગી જ્યોતિષ પણ ગ્રહ નડતરના નામે  શોષણ કરે છે .આમ લેખકે દુર્ગમ પહાડોમાં વસતા વનવાસી ખેડૂતો, આદિવાસી લોકોના સમાજ જીવનમાં વ્યાપ્ત દુરિતનું યથાર્થ ચિત્ર આપણી સમક્ષ રજૂ કરી, તેના પરિણામ સ્વરૂપે પ્રગટતો આક્રોશ પણ લેખક દર્શાવે છે.

આક્રોશ અને નવચેતના

તમિલ નવલકથાકાર કે.ચિન્ન્પ ભરતીની આ નવલકથા 'ધરાથી ગગન સુધી' કોલ્લી-મલૈના  ગિરિજનોના સમાજ, સમસ્યા અને સંવેદનાને આલેખે છે. આમ છતાં લેખકનો આ એક  માત્ર હેતુ નથી તેઓ 'કોલ્લી-મલૈના આ સમાજમાં આવતાં આંતર-બાહ્ય પરિવર્તનનો અણસાર પણ આપે છે. સદીઓથી શોષણ અને અત્યાચાર વેઠતી આવેલી આ પ્રજા, અન્યાય સહન કરતી, છેતરાતી આ વનવાસી પ્રજા ધીમે ધીમે જાગવા માંડે છે. પોતાને થતા અન્યાય અને અત્યાચાર સામે પ્રતિકાર માટે તૈયાર થાય છે. પહાડી લોકોને જાગૃત કરવામાં સિલોન સીરંગનનો ફાળો ખૂબ જ મહત્ત્વનો છે. કામદાર સંઘ સાથે સંકળાયેલ સીરંગન વનવાસી સમાજના યુવાનોને અન્યાય અને અત્યાચાર સામેના યુદ્ધ માટે તૈયાર કરે છે. તિરુમનના પુત્ર સાવી સડૈયન એનો સાથીદાર બને છે. પેરિયાસમી, વેલ્લ્યન અને આંડી જેવા યુવાનો પણ તેની સાથે આ યુદ્ધમાં જોડાય છે. કુમાર અને વેલુસામી જેવા સંઘના નેતાઓનું પીઠબળ મળતાં તેમનામાં આત્મવિશ્વાસ જાગે છે.

'મુત્તેર બંધ' નિમિત્તે સડૈયનના પિતા ભૂલથી નિયમનું ઉલ્લંઘન કરી બેસે છે. પરિણામ સ્વરૂપે દંડનાત્મક શિક્ષા થાય છે. અહીં ધર્મકર્તા સામે સડૈયનના મનમાં આક્રોશની આગ ભડકે છે, પણ મન મારીને બેસી રહે છે, શાહુકારની ઉઘરાણી વખતે પોતાની બહેન પિડારી પર નજર બગડતા સુક્રન જેવા લાઠીધારી સામે એ પ્રતિકાર કરે છે. એનો આક્રોશ આ રીતે પ્રગટે છે. જુઓ   - 'જો ઉપર લેણાના પૈસા લેવા આવે અને ખાલી બકવાટ કરે તો તેને મારીને કોઈ પર્વતની ખીણમાં ફેંકી દેવો જોઈએ. ત્યારે જ તેઓ થોડા ડરતા રહેશેને' (૧૧) સીરંગન પણ પહાડી લોકોને પાનો ચઢાવતાં કહે છે. - 'રોજ રોજ મરવા - જીવવા કરતાં તો એક જ દિવસમાં મરી જવું બહેતર છે.'(૧૨)

વિદ્રોહનો પ્રારંભ

સીરંગનની સલાહ અને મદદથી વેલ્લયન શાહુકાર અજીસ સાહબુ વિરુદ્ધ ફરિયાદ કરે છે. પોલીસ ચોકીના ઇતિહાસમાં આ એક અપૂર્વ ઘટના હતી. પરંતુ શાહુકારના ચમચા જેવું પોલીસતંત્ર સીરંગનને ઢોર માર મારે છે. આ અન્યાયનો બદલો લેવા સીરંગન કામદાર સંઘની મદદ લે છે. સંઘના નેતા વેલુસામી દરમિયાનગીરીથી વેલ્લયનની પત્નીને શાહુકારની ચુંગાલમાંથી છોડાવે છે. દુષ્કાળના સમયે જંગલમાં ઢોર ચરાવતા વનવાસીઓને અધિકારીઓ દંડની સજા કરે છે. સડૈયન અને સીરંગનના વિરોધ દર્શાવવા બદલ ખોટા કેસ હેઠળ બંનેને જેલની સજા કરાવે છે. જેલમાં સંઘના નેતા કુમાર તેમનું ઘડતર કરે છે. અને એ કારણે જ જેલમાંથી છૂટ્યા પછી નીચે ભરાતું બજાર ઉપર લાવવામાં સડૈયન અને સાથીઓ સફળ થાય છે. બેંક ધિરાણ આપતા અધિકારીની પોલ પણ તેઓ ખોલે છે.

અને સૌથી મોટો વિદ્રોહ સરકારી અધિકારીઓ અન્યાયી રીતે જંગલવાસીઓની જમીન પડાવી લેવા તરકટ રચે છે તેની સામે છે. અધિકારીઓ અન્યાયી રીતે જમીનમાં વાવટા રોપી જમીન ખાલસા કરી લેતા, જ્યારે જે લાંચ આપે તેની - જમીનમાંથી વાવટા કાઢી નાખી ભ્રષ્ટાચાર આચરતા. આ અન્યાય સામે સડૈયન અને સાથીઓ અહિંસક રીતે પ્રતિકાર કરે છે. વીરતા અને મર્દાનગીથી સીરંગન અધિકારીઓને ચેતવણી આપે છે. - 'આ જમીન પર જ નહિ, પૂરા પહાડ પર કબજો કરવાની આપની યોજના અમે જીવતા હોઈશું ત્યાં સુધી સફળ થવા દઈશું નહિ …. અહીંથી કોઈ એક તણખલું પણ હટાવી નહિ શકે.’ (૧૩) અધિકારીની ધમકીની હવે આ લોકો પર કોઈ અસર થતી નથી. પોલીસના નામ માત્રથી ડરતા પહાડી લોકોની એકતા અને જાગૃતિ પોલીસ પર ભારે પાડી રહી હતી. પહાડી પ્રજાનો ગુસ્સો જોઈ પોલીસે પીછેહઠ કરાવી પડી. બંદૂકની શક્તિ સામે, એકતાની શક્તિનો વિજય થયો. પોલીસે ભાગવું પડ્યું. સડૈયને સાથીઓને વિજયી આદેશ આપ્યો … 'જે વાવટા દાટ્યા છે તે ઉખાડી ઉખાડીને હદની રેખાઓ મિટાવી દો.' (૧૪)

સીરંગન, કુમાર, વેલુસામી અને સંઘના પ્રયત્નોથી પોલીસના નામ માત્રથી ફફડતો અબુધ સડૈયન માટીમાંથી મર્દ બને છે. અને ભોળા વનવાસીઓનો નેતા બની નવચેતના પ્રગટાવે છે. કોલ્લી મલૈના પહાડ પર પહેલી વાર સત્ય અને અધિકારનો જય નાદ સંભળાય છે.

સંદર્ભ :

૧.સાહિત્યનો સમાજ લોક . મણિલાલ પટેલ

૨. www.kolli Hills .com

૩. ભારતીય સાહિત્યની વિભાવના પૃ.૧૪૫ -

૪. ભારતીય નવલકથા -પૃ. ૧૧૮ બિપીન આશર

૫. જ્ઞાનપીઠ વિજેતા નવલકથા પૃ.૧૦૯ ભરત મહેતા

૬. 'ધરાથી ગગન સુધી' પૃ.૧૦૭       કે.ચિન્ન્પ ભારતી 

૭. 'ધરાથી ગગન સુધી' પૃ.૯૯  કે.ચિન્ન્પ ભારતી

૮.  'ધરાથી ગગન સુધી' પૃ.૧૮       કે.ચિન્ન્પ ભારતી

૯.  'ધરાથી ગગન સુધી' પૃ.૧૯        કે.ચિન્ન્પ ભારતી

૧૦.  ધરાથી ગગન સુધી' પૃ.૨૬૧     કે.ચિન્ન્પ ભારતી

૧૧.  ધરાથી ગગન સુધી' પૃ.૧૦૫     કે.ચિન્ન્પ ભારતી

૧૨   'ધરાથી ગગન સુધી' પૃ.૧૨૪    કે.ચિન્ન્પ ભારતી

૧૩.  'ધરાથી ગગન સુધી' પૃ.૨૬૪    કે.ચિન્ન્પ ભારતી

૧૪.  'ધરાથી ગગન સુધી' પૃ.૨૬૫     કે.ચિન્ન્પ ભારતી

સી.યુ. શાહ આર્ટસ કોલેજ, અમદાવાદ 380 001 

Category :- Opinion / Literature