OPINION

જેમને હસ્તક એનો વિધિવત ભોગવટો છે એ સૌ અક્ષરકર્મીઓમાં થોડુંકે આત્મકૌવત જોઈએ ને ...

સરકાર અને જન-પ્રતિનિધિઓ વચ્ચે સંવાદ જરૂરી છે : સરસંઘચાલક મોહન ભાગવતના વિજયાદશમી સંદેશના આ અંશને કેવી રીતે જોગવશું, વારુ. બે વરસ પર નહોતો એવો એક વિશ્વાસ દેશ આજે અનુભવી રહ્યો છે, એવી ભાગવતની ધ્રુવપ્રતીતિ છે. જો કે આ વિશ્વાસ કોઈ સ્થાયી બાબત નયે હોય, અને સ્વાભાવિક જ તે પુન:પુન: સાધ્ય કરતા રહેવાપણું છે એવી પણ એમને ખબર છે. કદાચ, એથી જ એ સંવાદ પર ભાર મૂકે છે.

જોગાનુજોગ જુઓ, આ સંવાદગાન ત્યારે છેડાઈ રહ્યું છે જ્યારે વડાપ્રધાનના દફ્તરમાંથી ઉર્દૂ સાહિત્યસેવી મુનવ્વર રાણા જોગ અરસપરસ વાતચીત માટેનું કહેણ પહોંચ્યું છે. રાણા એ ખરા ઇલમી અને ખરા શૂરા પૈકી છે જેમણે અકાદેમીનાં માનઅકરામને પાછા વાળવામાં સાર્થકતા જોઈ છે. નહીં કે વડાપ્રધાનનું નિમંત્રણ એમને નહીં ગમ્યું હોય, પણ છે તો પાછા જાગૃતવિવેક જણ એટલે એમણે વળતી એવી લાગણી પ્રગટ કરી છે અમે સૌ સાથે મળીએ.

જો કે, સંવાદ જેનું નામ એ ચોક્કસ જ એક દોહ્યલો પદારથ છે-ખાસ કરીને વડાપ્રધાન મોદીના કિસ્સામાં, કેમ કે એમનો વિશ્વાસ અને એમનો એકંદર દારોમદાર જાહેર સભામાં સંબોધનના સંમોહન પર છે. એમની શૈલી, એમનો મિજાજ, ‘ટૉકિંગ ટુ’ના નહીં એવાં અને એટલાં ‘ટૉકિંગ ઍટ’નાં છે. ભાગવત તો જનપ્રતિનિધિઓ સાથેેના સંવાદની વાત કરે છે. ચુંટાયેલાઓ વચ્ચે આવો વહેવાર બેલાશક જરૂરી છે. પણ તે સ્તરેય જો ટાંચુ પડતું હોય તો બાકીનું તો કાચું ને કાચું જ છે. ‘મનકી બાત’નો એકતરફી તખતો આપણા જણને ખાસો ગોઠી ગયેલ છે. પણ આ સંવાદમુદ્દો સામે છેડેથીયે જરી તપાસ અને ઊહાપોહ માગી લે છે. કલબુર્ગીની નિર્ઘૃણ હત્યા સબબ અકાદેમીના છેડેથી, સર્વોચ્ચ સ્તરેથી શોકસંવેદનાપૂર્વકની કોઈક સાર્થક પહેલ થવી જોઈતી હતી. અકાદેમી સ્તરે સપ્ટેમ્બરના બીજા અઠવાડિયાથી એ માટેની રજૂઆત અનવરત જારી હતી. પણ અધ્યક્ષ તિવારી એને કાન આપતા નહોતા. કેમ કે એમણે ‘આંખ આડા કાન’માં નિજનું મોચન શોધી લીધું હતું. જો ત્યારે સંવાદનો દોર શરૂ થયો હોત તો, બને કે, આમ રાજીનામાંના દોરની નોબત ન આવી હોત.

સવાલ આ છે, સરકાર માત્રની પ્રકૃતિમાં-અને હાલ સત્તારૂઢ વિચારધારાકીય માનસિકતામાં-સાર્થક સંવાદનો અવકાશ વાસ્તવમાં કેવોક છે. મહેશ શર્મા એમના જાહેર ઉદ્દગારોમાં અને અરુણ જેટલી એમની બ્લોગકારીમાં લેખકોના મુદ્દે શું કહીશું - ‘ચાલુ પડી ગયા હતા’ અને બાકી હતું તે સેનાખાસખેલ વી.કે.સિંહ જે રીતે પડમાં પધાર્યા હતા, તે પછી મોદીની મોળી અને મોડી બુંદ પહેલ કોઈ હોજનો અવેજ બની શકે એવો આશાવાદ જરી સાહસ માગી લે છે. અહીં લોકશાહીમાં અનિવાર્યપણે અપેક્ષિત બહુસ્તરીય અને બહુપરિમાણી સંવાદનો સવાલ પ્રસ્તુત બને છે. આ સંવાદ માત્ર સરકાર અને જનપ્રતિનિધિઓ એમ પાંચસાતદસ હજાર ચુંટાયેલી મંડળી વચ્ચે જ હોવાપણું નથી. ઠામોઠામ, જગોજગ દ્વિમાર્ગી વાતચીતને સતત અવકાશ ન હોય તો પાંચ વરસે આવતી ચૂંટણી બેમતલબ બની રહે છે. સંવાદની બહુસ્તરીય ને બહુપરિમાણી જરૂરત જોતાં જેમ શાસકીય સ્તરે તેમ અન્ય સ્તરે પણ સ્વાયત્ત સંસ્થાઓની જરૂરત લોકતંત્રમાં પ્રમાણવામાં આવે છે.

પણ સ્વાયત્ત સંસ્થાઓને મામલે આજની તારીખે દેશનું ચિત્ર કેવુંક છે? બે દાખલા બસ થઈ પડશે. ગુજરાત સરકારની ચૂંટણીચાંઉ પેરવી વિશે હમણાં જ ગુજરાત હાઇકોર્ટે પૂરતું કહ્યું છે એટલે જીવદયાને ધોરણે એમાં નહીં જઈએ. પણ આ ચુકાદામાં સ્વાયત્ત, રિપીટ, સ્વાયત્ત ચૂંટણી પંચની કેવી છવિ ઉપસે છે. આ સ્વાયત્ત પંચ રાજ્ય સરકારનું પઢાવ્યું આજે એમ કહે છે કે અબઘડી ચૂંટણી માટે તખતો તૈયાર છે, અને એ જ હજુ આગલે દહાડે એમ પણ કહી શકે છે કે રાજ્યમાં ચૂંટણીના સંજોગો નથી.

2002માં રક્તિમ રોકડી વાસ્તે લાલાયિત ગુજરાત સરકાર અબઘડી ચૂંટણી ઈચ્છતી હતી ત્યારે લિંગ્દોહના નેતૃત્વમાં પંચે પોતાની સ્વાયત્ત મુદ્રા, તત્કાળ ચૂંટણીસંજોગો નથી એવા સ્પષ્ટ મત સાથે, અંકિત કરી જાણી હતી. ત્યારે કેન્દ્ર અને રાજ્યની સરકારો એક જ છાવણીની હતી તે છતાં લિંગ્દોહે પંચની સ્વાયત્તતા બરકરાર રાખી હતી. અને આજે? જવા દો, બોલવા જેવું રહ્યું છે પણ શું.

છતાં, પંચમાં તો માનો કે ઉપરનું માળખું બાદ કરતાં નીચેનું તંત્ર ચાલુ સરકારી નોકરિયાતોએ ભરેલું હોય છે. પણ સ્વાયત્ત અકાદેમીને તો એવાં કોઈ બંધન નથી. તે કેમ પોતાને ઍસર્ટ ન કરી શકે? સમજાતું નથી. કદાચ સ્વાયત્તિનાં જે રસકસ, એનું જે રૂધિરાભિસરણ અને એનાં જે ચયઅપચય તે કેવળ બંધારણજીવી કે નકરા કાનૂનવશ હોઈ શકતાં નથી. જેમને હસ્તક એનો વિધિવત ભોગવટો છે એ સૌ અક્ષરકર્મીઓમાં થોડુંકે આત્મકૌવત જોઈએ ને … બાકી તો આપણ સહુ કલમઘસીટુ, સદેહે અક્ષરવાસી!

નાગરિકને નાતે સરકારની ચિંતા કરીએ, જરૂર કરીએ-પણ અક્ષરકર્મીને નાતે આપણી જાતતપાસ પણ જારી રાખીએ, જરૂર જારી રાખીએ. ગુજરાત છેડેથી તમે જુઓ ગણેશ દેવી અને અનિલ જોશી જેવા અવાજો ઊઠ્યા. એક સહીઝુંબેશ પણ થઈ. જરૂર રૂડું થયું. પણ સહસા ઉઠેલી આ રાષ્ટ્રીય હિલચાલે ગુજરાતમાં ઘોર સરકારીકરણનો જે દોર હજુ થોડા મહિના પર જ શરૂ થયો હતો એને વિશે સક્રિય પ્રતિકારમાં સામેલ થવાપણું જોયું નહોતું. ભાઈ, ગામમાં આપણે સૌ ‘ક્યારેકટર’ હોઈએ છીએ અને એકબીજા અંગે ‘ઊંચા અભિપ્રાય’ ધરાવતા આસામી હોઈ શકીએ છીએ … પણ બાઈ સ્વાયત્તતા, તે સાહિત્યની સધવા, એની દાઝ જરીક તો સાથે મળીને જાણીએ.

સરકારી પ્રાણીઓ કહે છે કે લેખકોની આવીતેવી હિલચાલો પાછલે બારણે કે ભળતે રસ્તે રાજકારણ રૂપ (પોલિટિક્સ બાય અધર મીન્સ) છે. સામે છેડેથી, કોઈક અભિપ્રાય આપવાનો કે સ્ટેન્ડ લેવાનો પ્રસંગ આવે ત્યારે ‘મારે અને રાજકારણને શું’ એવી શુદ્ધસાહિત્યમુદ્રા સવાર થઈ જાય છે. એક અક્ષરસેવીને બધી બાબતોમાંથી બધી વખત અભિપ્રાયથી કે અન્યથા સંડોવાવાનું જરૂર ન કહીએ. પણ જે ઈલાકો સુવાંગ એનો જ છે એમાંયે તે ભલાભાઈ ભોળાભાઈ લૂગડાં સંકોરભાઈ બની રહે એ દશા કાં તો પ્રામાણિક પણ વ્યામોહની છે, કે પછી કેવળ પલાયનની. કલબુર્ગીની હત્યા હો કે દાદરીની કથિત ગો ઘટના અગર ગુજરાતની સરકારી અકાદમી પેરવી : આપણે એના ઓશિંગણ રહીશું કે એમણે અક્ષરકર્મીઓની આગઆગવી ઓળખ પ્રગટ કરી, અને વ્યાપક નાગરિકતાને ઝંઝેડી.

પ્રકાશ ન. શાહ લેખક વરિષ્ઠ પત્રકાર છે અને વિચારપત્ર ‘નિરીક્ષક’ના તંત્રી છે

e.mail : [email protected]

સૌજન્ય : ‘સ્વાયત્તતાનો સંઘર્ષ’, “દિવ્ય ભાસ્કર”, 24 અૉક્ટોબર 2015

http://www.divyabhaskar.co.in/news/ABH-useless-democracy-without-meaningful-dialogue-5149503-NOR.html

Category :- Opinion Online / Opinion

વડા પ્રધાનને એમ હતું કે સબ કા સાથ સબ કા વિકાસમાં બધું આવી જાય છે. હવે તેમને બ્રહ્મજ્ઞાન થયું છે કે આટલું પૂરતું નથી. હવે સ્થિતિ એવી બની છે કે સબ કા સાથ તમારો પણ વિકાસ એમ કહેવાથી પણ કામ ચાલે એમ નથી. હવે તો એમ કહેવું પડી રહ્યું છે કે તમને નુકસાન પહોંચાડવામાં નહીં આવે. આવી અમે અને તમેની સ્થિતિ કોણે પેદા કરી?

રાષ્ટ્રપતિનો ઠપકો હોય, સાહિત્યકારોનો અસહિષ્ણુતા સામેનો વિરોધ હોય કે પછી બિહાર વિધાનસભાની ચૂંટણી હોય, BJPએ હવે આબરૂ બચાવવાની એક્સરસાઇઝ શરૂ કરી દીધી છે. BJPના પ્રમુખ બિહારનો ચૂંટણીમોરચો છોડીને ખાસ દિલ્હી આવ્યા હતા અને પક્ષના તોફાની નેતાઓને ઠપકો આપ્યો હતો. મહેશ શર્મા, સાક્ષી મહારાજ, સંગીત સોમ અને હરિયાણાના મુખ્ય પ્રધાન મનોહર ખટ્ટર વગેરેને બોલાવ્યા હતા અને તેમને સંયમ જાળવવાની સલાહ આપી હતી. આ સલાહ જો વહેલી આપવામાં આવી હોત તો આટલી હદે આબરૂ ન ખરડાઈ હોત. ‘બુંદ સે ગઈ વો હોજ સે નહીં આતી’, એવી હાલત છે. સવર્‍શક્તિમાન વડા પ્રધાને પહેલેથી જ આકરી ચેતવણી આપી હોત તો આવી સ્થિતિ પેદા ન થઈ હોત.

અમિત શાહે બીજો ખુલાસો એવો કર્યો હતો કે ઉત્તર પ્રદેશના દાદરીમાં અખલકની સામૂહિક હત્યા કરવામાં આવી એ માટે ઉત્તર પ્રદેશની સરકાર જવાબદાર છે અને બેલગામમાં કન્નડ સાહિત્યકાર એમ. એમ. ક્લ્બુર્ગીની હત્યા માટે કર્ણાટકની રાજ્ય સરકાર જવાબદાર છે. તો પછી ગોવિંદ પાનસરેની હત્યા માટે, મહારાષ્ટ્રમાં ગુલામ અલીના શો નહીં થવા દેવા માટે અને સુધીન્દ્ર કુલકર્ણીના મોઢે મેશ લગાડવામાં આવી એ ઘટના માટે મહારાષ્ટ્ર સરકાર જવાબદાર છે કે નહીં એ વિશે તેમણે સગવડ મુજબ ખુલાસો કર્યો નહોતો.

વાત તો સાચી છે. રાજ્યોમાં કાયદો અને વ્યવસ્થાની જવાબદારી રાજ્ય સરકારોની છે અને રાજ્ય સરકારોને એ જવાબદારી સંભાળવાની રાજ્યો પર ફરજ પાડવી જોઈએ. અહીં એક વાત કહેવી જોઈએ કે જો કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવાની જવાબદારી રાજ્યોની છે તો રાજ્યોને એવી તક આપવાની જવાબદારી કેન્દ્રની ખરી કે નહીં? શા માટે દિલ્હીની ચૂંટાયેલી સરકારને દિલ્હી રાજ્યની કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવાની તક આપવામાં આવતી નથી? રવિવારે નાણાપ્રધાન અરુણ જેટલીએ પોતાની ફેસબુકની વૉલ પર લખ્યું હતું કે ચૂંટાયેલા શાસકોની અવગણના કરનારા નિયુક્ત શાસકોની દાદાગીરી કેમ સાંખી લેવાય? દિલ્હીના મુખ્ય પ્રધાન અરવિંદ કેજરીવાલે મોકો જોઈને ટોણો માર્યો છે કે તો પછી કેન્દ્ર દ્વારા નિયુક્ત લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર નજીબ જંગ ચૂંટાયેલી સરકારને કામ કરવા કેમ નથી દેતી? શું એ ટીરની ઑફ ધ અનઇલેક્ટેડ નથી?

જો રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના ચડ્ડી-બનિયાનધારીઓ ગૌમાતા અને હિન્દુ રાષ્ટ્રનાં ત્રિશૂળ લઈને વચમાં કૂદી ન પડ્યા હોત તો દાદરીની ઘટના માટે ઉત્તર પ્રદેશની સરકારને જ જવાબદાર ઠરાવવામાં આવી હોત. અખિલેશ યાદવ માટે આજે મોઢું છુપાવવાનો વખત આવ્યો હોત એની જગ્યાએ અખિલેશ સંઘપરિવાર સામે આંગળી ચીંધી રહ્યા છે અને પોતાની સરકારને અને ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્યને હિન્દુ કાવતરાના શિકાર તરીકે ખપાવી રહ્યા છે. આ તક સંઘપરિવારે આપી છે. એક અઠવાડિયા સુધી હિન્દુત્વવાદીઓએ દેકારો મચાવ્યો હતો અને વડા પ્રધાન, નાણાપ્રધાન, ગૃહપ્રધાન અને પક્ષપ્રમુખ ચૂપ હતા. વડા પ્રધાન પાસે નવજોત સિંહ સિદ્ધુના ખબર પૂછવા માટે સમય છે, અખલક માટે સમય નથી.

હવે ડૅમેજ કન્ટ્રોલ કરવાનું શરૂ કર્યું છે અને પક્ષપ્રમુખ અમિત શાહ ખાસ બિહારથી દિલ્હી આવ્યા એનું કારણ લાજ નથી, પરંતુ બિહારમાં નજરે પડી રહેલું નુકસાન છે. ચૂંટણીના પહેલા બે રાઉન્ડમાં જે મતદાન થયું એમાં NDA માટેનો મતદાતાઓનો ઉત્સાહ જોવા મળ્યો નહોતો એવા અહેવાલ છે. સરેરાશ પંચાવન ટકાના થયેલા મતદાનમાં મહિલાઓએ અને મુસ્લિમોએ મોટા પ્રમાણમાં ભાગ લીધો હતો એ BJP માટે ચિંતા ઉપજાવનારી વાત છે. મહિલાઓ નીતીશ કુમાર માટે સહાનુભૂતિ ધરાવે છે એમ તમામ સર્વેમાં કહેવામાં આવી રહ્યું છે અને દાદરી પછી મુસ્લિમો પોતાનો મત વેડફાય નહીં એની ચોંપ રાખી રહ્યા છે. એટલું જ નહીં, મોટા પ્રમાણમાં મતદાન કરી રહ્યા છે. વડા પ્રધાને પહેલાં તો પોતાનો ઘમંડ જાળવી રાખીને દાદરીની ઘટનાનો ઉલ્લેખ કર્યા વિના હિન્દુ અને મુસ્લિમોએ સંપીને વિકાસ વિશે વિચારવું જોઈએ એવી સલાહ આપી હતી.

વડા પ્રધાનને એમ હતું કે સબ કા સાથ સબ કા વિકાસમાં બધું આવી જાય છે. હવે તેમને બ્રહ્મજ્ઞાન થયું છે કે આટલું પૂરતું નથી. હવે સ્થિતિ એવી બની છે કે સબ કા સાથ તમારો પણ વિકાસ એમ કહેવાથી પણ કામ ચાલે એમ નથી. હવે તો એમ કહેવું પડી રહ્યું છે કે તમને નુકસાન પહોંચાડવામાં નહીં આવે. આવી અમે અને તમેની સ્થિતિ કોણે પેદા કરી? મુસ્લિમોએ? સેક્યુલરિસ્ટોએ? આવી સ્થિતિ સંઘપરિવારે પેદા કરી છે અને એ એનો એજન્ડા પણ છે. સરવાળે અભિમાની વડા પ્રધાને ઘમંડ છોડીને દાદરી ઘટનાનો નામોલ્લેખ કરીને ઘટનાની નિંદા કરવી પડી છે.

સાહિત્યકારોનો આવો અણધાર્યો વિરોધ આવી પડશે એની કોઈએ કલ્પના નહોતી કરી. ત્રીસ જેટલા સાહિત્યકારોએ પોતાના ઇલકાબ પાછા આપ્યા છે. એક વાત તો નક્કી છે કે પોતાના પ્રદેશના રાજકારણી કરતાં પોતાની ભાષાનો સાહિત્યકાર સમાજમનમાં વધુ આદર ધરાવે છે. આટલું ઓછું હોય એમ રાષ્ટ્રપતિએ પખવાડિયામાં બીજી વાર વધતી અસહિષ્ણુતાની નિંદા કરી છે. વડા પ્રધાને કહ્યું હતું કે આપણે પ્રગલ્ભ રાષ્ટ્રપતિની સલાહ કાને ધરવાની છે. જો સલાહ કાને ધરવામાં આવી હોત તો રાષ્ટ્રપતિએ બીજી વાર શાસક સંઘપરિવારની નિંદા ન કરવી પડી હોત.

પાકિસ્તાનમાં કોઈને ઠેકાણે પાડવો હોય તો હુદુદના ગંભીર ગુનાનો આશરો લેવામાં આવે છે. ફલાણાએ કુરાનનું કે અલ્લાહનું કે પયગંબરનું અપમાન કર્યું હતું એવો આરોપ મૂકી દો પછી તમે તેની સાથે ગમે એવો વહેવાર કરી શકો છો.

ભારતમાં કુરાનની જગ્યા ગાય લઈ રહી છે અને હુદુદનો કાયદો વગર ઘડાયે અમલમાં છે. આખરે તેઓ લોકસભામાં બહુમતી ધરાવે છે.

સૌજન્ય : ‘કારણ-તારણ’ નામક લેખકની કોલમ, “ગુજરાતી મિડ-ડે”, 21 અૉક્ટોબર 2015

http://www.gujaratimidday.com/features/columns/bihar-bjp-election-results-are-not-clear-bihar-electon-results-are-not-clear-for-bjp

Category :- Opinion Online / Opinion