OPINION

બરાક ઓબામા પ્રમુખ બનતાં પહેલાં પ્રોફેસર હતા, એટલે એમને વાચનનો અને ખાસ કરીને સાહિત્યવાચનનો શોખ છે, તે સમજી શકાય છે. આનંદની વાત એ છે કે વાચક તરીકે તેઓ તમારા-મારા જેવા જ છે. કોઈ સારી નવલકથા વાંચ્યા પછી આપણે જેમ ચાર જણને કહીએ કે આ ચોપડી તો તમારે વાંચવી જ જોઈએ, તેમ ઓબામાને પણ ગમતી નવલકથાઓનો ગુલાલ કરવાની આદત છે. પહેલી વાર પ્રમુખ બન્યા પછીની શરૂઆતની અખબારી મુલાકાતોમાં તેમને કોઈએ પૂછ્યું કે આખા દિવસના પ્રચાર અભિયાન પછી સાંજે-રાત્રે હળવા કેવી રીતે થાવ છો, તો ઓબામાએ કહ્યું કે વાર્તાની ચોપડી વાંચીને. તાજેતરમાં કોઈ સારી ફિક્શન વાંચી? તો પ્રમુખસાહેબે કહ્યું કે એમને જૉસેફ ઓ’નીલની ‘નેધરલૅન્ડ’ બહુ ગમી છે. એ પછી રાતોરાત એ ચોપડીનું વેચાણ વધી ગયું.

એ પહેલાં ઓબામાને મેરિલિન રોબિનસનની ‘ગિલિયડ’, નામની નવલકથા બહુ પસંદ પડી ગયેલી અને ફેસબુક પર એ વિશે લખ્યું હતું. ૨૦૦૪માં આવેલી આ નવલકથાને ૨૦૦૫માં પુલિટ્ઝર પારિતોષિક પણ મળ્યું હતું. એકવીસમી સદીના અમેરિકી સાહિત્યની શ્રેષ્ઠતમ કૃતિઓમાં જે ચાર-પાંચ નામ ચર્ચા વિના જ મૂકવાં પડે, તેમાંથી આ એક છે. એ વાંચવાનો અનુભવ પણ થોડો આધ્યાત્મિક જેવો થાય છે. એમાં ખ્રિસ્તી ધર્મનાં મૂલ્યો અને સામાજિક ન્યાય સાથેનું રાજકારણ (વિગતે કહીએ તો ગુલામીપ્રથાની નાબૂદી, સિવિલ વૉર અને અમેરિકી સમાજમાં અશ્વેતોનું સ્થાન) એ બે મુખ્ય વિષયો છે. અધ્યાત્મ અને રાજકારણ - બીજા શબ્દોમાં મૂળે ગાંધીવાદી કામકાજ.

અમેરિકી સમાજ દોઢસો વર્ષ પહેલાંની જેમ આજે પણ સામાજિક સમરસતાની સમસ્યાનો સામનો કરી રહ્યો છે. એ ઉપરથી વળી આર્થિક અસમાનતા અને આંતરરાષ્ટ્રીય આતંકવાદ પણ સમસ્યાઓ સર્જે છે. સમાજમાં ડરનું, દહેશતનું વાતાવરણ છે અને તેમાં ‘ધ અધર’ - ‘આપણા જેવા નહિ તેવા બીજા લોકો’ એટલે કે ધાર્મિક વંશીય લઘુમતીઓ(અશ્વેત કે પછી મુસ્લિમ કે એશિયન ઇત્યાદિ)ના નામે જાતભાતની અફવાઓ અને કૉન્સ્પિરસી થિયરીઓ ચલાવાય છે. આ પશ્ચાદ્ભૂમિકા વચ્ચે ધારો કે કોઈ દેશના વડાને ચિંતા થાય કે હવે લોકશાહીનું શું થશે, તો તે શું કરે? ઓબામાનો રસ્તો જરા વિશિષ્ટ છે, તેઓ ગયા મેરિલિન રોબિનસન પાસે. દુનિયાના સૌથી વધુ સત્તાધારી રાજનેતા લોકશાહી અને નાગરિકત્વ વિશે સમજવા એક નવલકથાકાર પાસે જાય છે.

તો, સપ્ટેમ્બર મહિનામાં - જ્યારે ભારતમાં વિવિધ ચિંતાજનક ઘટનાઓ ઘટી રહી હતી, ત્યારે - ઓબામા આયોવાના પ્રવાસે ગયા અને રોબિનસનનો સમય માગીને તેમની રીતસરની અખબારી મુલાકાત કરી, જેનું રેકૉર્ડિંગ (અને ટ્રાન્સસ્ક્રિપ્ટ) વ્હાઇટહાઉસે સામે ચાલીને ન્યુયૉર્ક રિવ્યૂ ઑફ બુક્સને આપ્યું છે. nybooks.com પર મુલાકાતનો પહેલો ભાગ ઉપલબ્ધ થયો છે. એ મૂળ વાંચવાનો જેમને મેળ ન ખાય તેમના માટે થોડા નોંધપાત્ર મુદ્દાઓ અહીં ઉતાર્યા છેઃ

•  ઓબામા ઇન્ટરવ્યૂની પ્રસ્તાવના બાંધતાં કહે છે કે તેઓ આરામથી લાંબી વાતચીત કરવા માગે છે, એ સાંસ્કૃિતક પરિબળોની, જે આપણી લોકશાહીને ઘડે છે અને આપણા વિચારોને ઘડે છે, અને આપણે નાગરિકત્વ વિશે તેમ જ આપણો દેશ કઈ દિશામાં જવો જોઈએ એ બાબતે આપણે શું માનીએ છીએ તેને પણ અસર કરે છે.

•  એ પછી નક્કર મુદ્દે આવતાં ઓબામા રોબિનસનના તાજેતરના એક નિબંધની વાત કરે છે. ન્યુયૉર્ક રિવ્યૂ ઑફ બુક્સમાં જ પ્રકાશિત આ નિબંધનું શીર્ષક છે ‘ફિયર’, અને એ બહુમતીના ધર્મ અને લઘુમતીની દહેશત વિશે છે. ઓબામા પૂછે છે કે તેમને આ વિષય કેમ મહત્ત્વનો લાગ્યો. જવાબમાં રોબિનસન કહે છે, ‘તમારે એવું માનીને ચાલવું જોઈએ કે મૂળે તો લોકો કશુંક સારું જ કરવા માગતા હોય છે. મને લાગે છે કે તમે સમાજમાં આજુબાજુમાં જુઓ તો દેખાશે કે મૂળે તો લોકો સારો જ ઇરાદો રાખતા હોય છે. પણ જ્યારે લોકો કૉન્સ્પિરસી થિયરીઓ અને એવું બધું કરવા માંડે ... ત્યારે તેઓ તેમનાથી ભિન્ન મતની દલીલ સમજવા, સ્વીકારવા માગતા નથી ... કારણ કે ‘સિનિસ્ટર અધર’નો આઇડિયા. (ભિન્ન પ્રકારની લઘુમતી વિશેના પૂર્વગ્રહો અને અવળી ધારણાઓ.) જ્યારે એ વિચાર આપણી રાજકીય ચર્ચા-વિચારણામાં ઘૂસે છે, ત્યારે મને લાગે છે કે આપણે લોકશાહી જાળવી રાખીશું કે નહિ, તે બાબતમાં આનાથી વધારે ખતરનાક બાબત કોઈ નથી.’

•  ઓબામાનો એક પ્રશ્ન અતિધાર્મિક રૂઢિચુસ્તો વિષે છે : જે લોકો ધર્મ વિશે ચિંતિત છે અને ધર્મને પૂરી ગંભીરતાથી લે છે, એ જ લોકો ઘણી વાર તેમના જેવા ન હોય તેવા લોકો પ્રત્યે શંકાશીલ કેમ હોય છે? (કદાચ ભારતમાં આ પ્રશ્ન એટલો પ્રસ્તુત નથી, પણ ઓબામાના અશ્વેત હોવાથી માંડીને તેમનો ધર્મ મુસ્લિમ હોવાની અફવાઓ સુધીના અનુભવ પરથી આ પ્રશ્ન આવે છે, જે અમેરિકાના વ્હાઇટ ઍન્ગ્લો-સેક્સન પ્રોટેસ્ટન્ટ મેલ કન્ઝર્વેટિવ-બાકીની તમામ પ્રજાને જે પૂર્વગ્રહથી જુએ છે તેના વિશે છે.) જવાબમાં રોબિનસન કહે છે કે, ‘મને નથી લાગતું કે આવા લોકો, ખ્રિસ્તીધર્મને ગંભીરતાથી લે છે, કારણ કે તમે જો કોઈ વાતને ગંભીરતાથી લેતા હો, તો પછી તમે મુશ્કેલીનો સામનો કરવા, થોડું જોખમ લેવા તૈયાર હો છો. જ્યારે કોઈ લોકો ‘ઇમેજિન્ડ અધર’ (કલ્પિત, ભિન્ન પ્રજાજનો) સામે હથિયાર ઉઠાવે છે, ત્યારે તેઓ ખ્રિસ્તીધર્મને તો ગંભીરતાથી નથી લઈ રહ્યા.’ પછી તે ઉમેરે છે કે આ વાત દરેક ધર્મને એકસરખી જ લાગુ પડે છે.

ઓબામાના મિત્રો - ખભે હાથ મૂકવાવાળા, પહેલા નામથી સંબોધન કરવાવાળા મિત્રોમાંથી કોઈને દેશની દશા અને દિશા વિશે ચિંતા થાય અને ચર્ચાવિચારણા કરવાનું મન થાય, તો કોઈ લેખક કે પુસ્તકાલયની મુલાકાત લેવામાં વાંધો નહિ.

[‘Governance Now’માંથી]



સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 નવેમ્બર 2015; પૃ. 01-02

Category :- Opinion Online / Opinion

અસહકાર

પ્રવીણા કડકિયા
31-10-2015

ઘણી વખત વિચાર આવે, જ્યારે ભારત ગુલામીની જંજીરોમાં જકડાયેલું હતું, ત્યારે આ ‘અસહકાર’નું આંદોલન જન્મ પામ્યું. અંગ્રજોને ભારતમાંથી તગડી મૂકવા તેઓ જે પણ નવા કાયદા કરે, તેનો આપણે વિરોધ કરતા. અસહકારનું આંદોલન કરી તેમની નવી નીતિનો બહિષ્કાર કરતા. તેમની યોજનાઓ નિષ્ફળ બનાવવામાં આપણે મચી પડતા અને જ્યારે તે નિષ્ફળ નિવડે તો આનંદપૂર્વક ઉજવણી કરતા. યાદ આવે છે, ‘દાંડીકૂચ, મીઠાનો સત્યાગ્રહ’. ‘પરદેશી માલની હોળી’ ! આ બધા પ્રસંગો વખતે હું પોતે પણ હાજર ન હતી. આ લેખ વાંચનાર બુઝર્ગો સિવાય અન્ય જુવાન વર્ગ પણ ગેરહાજર હતો, આ બધું આપણે ભારતનો ઇતિહાસ ભણ્યા ત્યારે વાંચ્યું હતું. અમુક પ્રસંગો તે સમયની ફિલ્મો દ્વારા કચકડામાં મઢી લેવા આવી હતી.

૨૧મી સદીમાં અસહકાર રગરગમાં સમાયો છે. નાના બાળકને પણ કહીશું કે ‘ આ કપડાં પહેર, ના હું પેલા પહેરીશ’! જો કે અસહકાર શબ્દ નાનાં બાળક માટે ઉગ્ર છે. પણ શુભ શરૂઆત ત્યાંથી જ થાય છે. મોટા થાય એટલે પોતાનું મનમાન્યું કરવાના. તેમાં વળી લગ્ન થાય પછી ? કશું કહેવામાં માલ નથી. આ તો સામાન્ય સ્તર ઉપર ઘર ઘરની વાત થઈ. જાહેરમાં, સમાજમાં અને આગળ જ્તા દેશની ભક્તિ આ રીતે પ્રગટ કરીએ છીએ.

ભૂતકાળ ભૂલવાનો, ભવિષ્યની ખબર નથી. વર્તમાનમાં જીવનારા સામે આજે આ લેખ લખવાનો શો હેતૂ હશે? આપણે નહીં તો, આપણા માતા, પિતા યા સગાં સંબંધી એ સમયે જેલ ભેગા પણ થયાં હશે ! મતલબ સીધો છે. આપણામાં અસહકારનાં બીજ છે. જેને આપણે આજની ભાષામાં કહી શકીએ, આપણા ‘જીન્સ’માં છે. લાગે છે ને ભૂમિતિની કોઈ રાઈડર સૉલ્વ કરી હોય. જો કે રાઈડર સૉલ્વ કરવાનું તો શાળાકાળ દરમ્યાન પણ અઘરું લાગતું હતું! આજે ક્યાંથી આવડી ગયું ?

હવે મુદ્દા પર આવું. આપણે યા આપણાં ભાઈબહેનો અથવા આપણા દેશવાસીઓ સરકારે કાયદો કર્યો. ’આવકવેરો’ ભરવાનો. હવે જ્યારે આપણા જન્મજાત સંસ્કાર જ હોય કે સરકાર માઈ બાપ કાંઈ પણ કહે તેનો વિરોધ કરો. આપણે શા માટે આવકવેરો ભરીએ ? જેને કારણે કરચોરી એ આપણો જન્મ સિદ્ધ હક બને છે. ઉપરથી ફરિયાદ કરવાની, ‘ભરેલાં પૈસાથી આપણને શું ફાયદો થયો’ ?

સરકાર માઈ બાપે ભારતમાં બધે ટ્રાફિકનાં સિગ્નલ મૂક્યાં છે. અસહકાર કરો. કાયદાનો ભંગ કરો. સિગ્નલ તોડીને ગાડી પૂરપાટ ભગાવો. જો પાંડુ હવાલદાર પકડે ત્યારે ૧૦૦ કે ૨૦૦ રૂપિયા તેના ખિસામાં સેરવી દો. ગરીબ બિચારો પાંડુ હવાલદાર ‘બાર સાંધતા તેર ટૂટે’ એવી હાલત હોય. બે કડકડતી નોટો જોઈને તમને જવા દે. આપો તાળી !

આવકવેરો ભરવો નહીં અને પછી જ્યારે ઇનકમ ટેક્સવાળાની ધાડ પડે ત્યારે પસીનો છૂટી જાય. જો ઈમાનદાર ઓફિસર હોય તો આવી બન્યું. તેમની ધાડ ઘર, ઓફિસ, ફેક્ટરી, બેંકના ખાતાં અને લૉકર બધાં પર એકી સાથે પડે. કોઈને ગંધ પણ ન આવે. ક્યાં ય એક પૈસો ખસાડવાની જગ્યા ન રાખે. એવા કેટલાય કિસ્સા સાંભળ્યા છે. શેઠ આ આઘાત સહન ન કરી શક્યા અને ‘ રામ બોલો ભાઈ રામ’ થઈ ગયા.  જો વ્યવહાર અને હિસાબ કિતાબ ચોખ્‍ખા રાખ્યા હોય, તો આ દિવસ જોવાનું નસીબમાં ન આવે ! કરોડપતિને, રોડ પતિ થતાં વાર ન લાગી ! આ  થઈ પૈસાની વાત !

આખા શહેરમાં કચરા નાખવાના ડબ્બા રાખ્યા છે. પણ આપણે તો, ભાઈ, અસહકારના હિમાયતી. આ પડીકામાંથી ખાધું નથી ને ડૂચો ફેંક્યો રસ્તા પર. પછી ગરમી ખાવાની, સરકાર રસ્તા સાફ નથી રાખતી. શું સરકારને બીજો કોઈ ધંધો ખરો? જો આપણે સરકારને સાથ અને સહકાર આપીશું તો મને લાગે છે આપણા દેશમાંથી ગરીબીને પગ આવશે. જરા આપણી પ્રગતિ પર નજર નાખી વિચાર કરી જુઓ. ક્યાંથી ક્યાં આવી પહોંચ્યા છીએ. આપણા દેશનું યુવા ધન કેટલું હોશિયાર છે. તેમને જરા સાથ અને સહકાર આપી જુઓ. તેમનામાં આકાશને આંબવાની તમન્ના છે. આધુનિકતાના રંગે રગાયેલા યુવાનો ખૂબ ઊંચા વિચાર અને કામ કરવાની શક્તિ ધરાવે છે.

બે મહિના પહેલાં સૂરતથી મુંબઈ જઈ રહી હતી. ફ્લાઈંગ રાણીને આવવાની વાર હતી. મારી નજર સામે અદ્દભુત દૃશ્ય જોયું. પાણીની પઈપો વડે પ્લેટફૉર્મ ધોવાતું હતું. નીચે પાટા પરથી કચરો બધો સાફ થયો. ગાલે ચૂંટી ખણી, ખરેખર આ બની રહ્યું છે! ત્યાં સામેના પાટા પર લોકલ ગાડી આવી અને ઉપડી ગઈ. તમે નહીં માનો, ગાડી ગયા પછી, પાટા પર બેસૂમાર કચરો ખડકાયો હતો. બોલો આને શું કહું. અમે સહકાર આપવાના નથી. ‘ગંદકી કરવી અમારો જન્મ સિદ્ધ હક છે’ !

ઘણી વખત ભણેલાં કે અભણ બેમાં કોઈ ફરક જણાતો નથી. ખૂબ દુઃખ થાય એવી વાત છે. ગરીબ કે તવંગર કોઈ ફરક નહીં. જ્યાં એક જાતનું માનસિક વલણ ઘર કરી ગયું હોય ત્યાં બદલાવ કઈ રીતે લાવવો ? એક ઉપાય છે. જો આપણે બધા આચરણમાં મૂકીએ તો વાત સીધા પાટા પર આવે ખરી ! આજકાલ બધા એમ.બી.એ. છે. ‘મને બધું આવડે છે’. જેને કારણે અસહકાર દર્શાવવો એ એક રિવાજ થઈ ગયો છે. અરે ભાઈ, સહકાર આપવો એ ગુલામીની દશા નથી. એ તો છે ખુલ્લા દિલે અને મને નવિનતાને અપનાવવાની ઉત્કંઠા. સહકાર મળે તો આખું દૃશ્ય સુહાનું લાગે.

અમેરિકામાં બાળપણથી બાળકોને આ પ્રકારનું શિક્ષણ આપવાની આંખે ઊડીને વળગે એવી રીત છે. માતા અને પિતા બન્ને નોકરી કરતાં હોય. નાનું બાળક ‘ડે કેર’ અથવા ‘પ્લે સ્કૂલ’માં જતું હોય. જ્યારે બધાં બાળકોને ઘરે જવાનો સમય થાય એ પહેલાં ટીચર ગાવાનું શરૂ કરે.

”ક્લીન અપ. ક્લીન અપ એવરી બડી ક્લીન અપ”. શરૂઆત ટીચર કરે. નાની નાની વસ્તુઓ, રમકડાં ઊંચકીને તેની જગ્યા પર મૂકે. બાળકો ટીચર જે કરતાં હોય તે કરે, આવો સુંદર દાખલો બેસાડે. માતા અને પિતા ઘરે આ રીતે તેમને રમકડાં ઉપાડી ટોય બૉક્સમાં મૂકાવે. ધોવાનાં કપડાં લૉન્ડ્રી બાસ્કેટમાં મૂકતાં શિખવે. કેટલો સુંદર અભિગમ. આ બાળક મોટું થાય ત્યારે આવું વર્તન જ કરે ! ‘જે ગંદકી કરે તે સાફ કરે. (હુ એવેર મેક્સ મેસ, ક્લિન્સ ઈટ”) આ બીજો અકસિર ઈલાજ. અજમાવવા જેવો ! પરિણામ સારું આવશે એમાં બે મત નથી .. આ ગુણ જો બાળકમાં સંસ્કાર સાથે સિંચિત થયો હોય તો એ બાળક ખૂબ પ્રગતિ સાધે એમાં બે મત નથી !

ખબર નહીં કેમ જીવનના દરેક તબક્કામાં અસહકાર દર્શાવવાની આદત પડી ગઈ છે! ‘ઝાઝા હાથ રળિયામણા’, જો સહકાર આપીને કોઈ કાર્ય કરીશું તો તેનું પરિણામ સુંદર આવશે તેમાં બે મત નથી. કોઈ પણ વ્યક્તિને યા કુટુંબીજનને નવા પ્રયોગમાં સહકાર અને સાથ આપીએ તો તે સહુના લાભમાં છે. પૂરી જો મમ્મી યા સાસુ એકલાં બનાવતાં હોય તે સમયે સહકાર આપીએ તો બધી પૂરી ફૂલે, ગોળ વણાય અને જમનાર તેનો સ્વાદ માણી શકે ! ખોટી ‘હામાં  હા’ નહીં ભણવાની.’ કિંતુ જે યોગ્ય હોય તો અસહકાર બતાવી પોતાનું મહત્ત્વ સ્થાપવાની ખોટી રીત શોભાસ્પદ નથી.

અસહકાર ક્યાં દર્શાવવો એ અગત્યનું છે. અસત્યનું આચરણ થતું હોય. ખોટા સમાજના રિવાજો પ્રત્યે અણગમો હોય. બાળકોનું વર્તન અસભ્ય હોય ! ત્યાં અસહકાર વ્યાજબી છે. ઘણીવાર અસહકારને  બદલે ,”મૌનં પરં ભૂષણમ” યોગ્ય લાગે. જેનો મતલબ સંમતિ નથી. માત્ર તેના દ્વારા ઊભા થતા ઘર્ષણોથી છૂટકારો છે. બાકી સમજુ કો ઈશારા કાફી. વિવેકબુ્દ્ધિનો  ઉપયોગ એ તેનો સરળ ઉપાય છે.

e.mail : [email protected]

Category :- Opinion Online / Opinion