OPINION

તિરે જલવોં ને …

મોહન કાછિયા
17-3-2016

तिरे जलवों ने मुझे घेर लिया है ऐ दोस्त
अब तो तन्हाई के लम्हे भी हसीं लगते हैं

                                                     ~ सीमाब अकबराबादी

તમારાથી હું એટલો બધો અભિભૂત રહ્યો છું કે જ્યારે તમે હવે નથી, ત્યારે ય તમારામાં ખોવાયો ખોવાયો રહું છું. એકલો પડું છું ત્યારે તે સમયગાળો હવે મને ક્ષુબ્ધ કરી શકતો નથી. કેમ કે હું તમારા વિચારોમાં ખોવાયેલો રહું છું. આમ હું તમારામય રહું છું અને તેથી હું સુખ પામતો રહ્યો છું.

ચોમેર જાણીતા સજ્જન જીતુભાઈ દવેનું 01 માર્ચ 2016ના અવસાન થયું. શાયર સીમાબ અકબરાબાદી ઉપર દર્શાવે છે તેવી ક્ષમતાના એ માણસ.

આજથી લગભગ સાડાઆઠ દાયકા પર, 16 માર્ચ 1931ના રોજ, બેંગકોંક (થાઇલૅન્ડ) ખાતે, મૂળ ભાવનગરના એક હિન્દી પરિવારમાં, જન્મેલા જીતેન્દ્રભાઈ નર્મદાશંકર દવેના જીવન ઘડતરમાં મુખ્યત્વે ત્રણ પાસાં રહ્યાં : સંસ્કાર, સંતસમાગમ અને સાહિત્ય.

એક બ્રાહ્મણ બાળકને સહજ પ્રાપ્ય સંસ્કાર : યજ્ઞોપવિત, ધર્મ, શિક્ષણ, જ્ઞાન, કર્મકાંડ, ભક્તિ-સેવા આદિ સંસ્કાર જીતુભાઈને કુટુંબ, શાળા-કૉલેજ, સમાજ, દેશકાળમાંથી સ્વાભાવિક રીતે જ પ્રાપ્ત હતા. એમણે સ્નાતક સુધીનો અભ્યાસ ભાવનગરમાં રહી કર્યો હતો. સેવાધર્મ, સંતસમાગમ અને સાહિત્ય એ જીતુભાઈના જન્મજાત સંસ્કારો હતા, એમ કહી શકાય. પૈતૃક વારસામાં મળેલા હીરાના વ્વયવસાય કરતાં જીતુભાઈનું મન શ્રીમદ્દ રાજચંદ્રની જેમ શરૂઆતથી જ અધ્યાત્મમાં વધારે રચ્યું પચ્યું રહેતું હતું. અને સંતોની સેવા શુશ્રૂષા કરનાર જીતુભાઈ ઉપર બ્રહ્મલીન સ્વામી કૃષ્ણાનંદ સરસ્વતીના ‘માનવસેવા એ જ પ્રભુસેવા અને હરિનામ સંકીર્તન’ની ઘેરી અસર જોવા મળે છે. આ બે પ્રવૃત્તિઓ જ્યાં જ્યાં થતી જોવાં મળતી ત્યાં ત્યાં જીતુભાઈની હાજરી અવશ્ય જોવા મળતી.

ભારતના રાષ્ટૃપિતા મહાત્મા ગાંધીના જીતુભાઈ પરમ ઉપાસક અને અનુયાયી. ગાંધીજીવન અને સાહિત્યનું અનુશીલન અને પ્રવૃત્તિઓનું અનુસરણ જીવનમાં સાર્થક કરવા એ સતત પ્રયત્નશીલ રહેતા. ગાંધીજીની જેમ એ સર્વધર્મ સમભાવમાં માનતા હતા. એમને સાંપ્રદાયિક કેડી અથવા મઝહબી જડતા − પાગલપણું ક્યારે ય સ્પર્શ્યાં નથી. જીતુભાઈ સામાજિક નાતજાતના ભેદભાવથી પર હતા. એમનામાં વૈચારિક - વ્યાવહારિક જડતા ક્યારે ય જોવા મળી નથી. જીવનમાં દશે ય દિશાઓમાંથી આવતા શ્રેષ્ઠ અને ભદ્ર વિચારોને એમણે સદાય આવકાર્યા અને સંઘર્યા છે. વેદ, ઉપનિષદ, ગીતા, રામાયણ, મહાન પુરુષોનાં જીવનચરિત્રો એમના જીવનનું ભાથું હતું. અન્યને ઉપયોગી થવામાં જીતુભાઈએ ક્યારે ય પાછી પાની કરી નથી.

જીતુભાઈને મળવું એટલે काव्यशास्त्र विनोदेन कालोगच्छति धीमताम्। જીતુભાઈની હાજરી એટલે કાવ્ય, સાહિત્ય, કલા, અધ્યાત્મશાસ્ત્ર, સેવા આદિ વિષયોની ચર્ચા અને પ્રવૃત્તિ. ‘મહાત્મા ગાંધી ફાઉન્ડેશન’ની સભા હોય કે પછી ‘ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી’ની સભા હોય, ત્યાં જીતુભાઈની હાજરી અચૂક હોય જ. આવી અનેકવિધ પ્રવૃત્તિઓમાં એમણે અનેકોને પ્રોત્સાહિત અને પ્રેરિત કર્યા છે. પ્રાર્થના અને યોગ એમના જીવનનો નિત્યક્રમ. મને યાદ છે ત્યાં સુધી જીતુભાઈ પંચોતેર વર્ષની ઉંમરે પણ નિયમિત રીતે યોગાસનો કરતા ! તેમાં મુખ્યત્વે શીર્ષાસન રહેતું.

વિદ્વાન, મહામના અને ભવ્યસુલભા જીતુભાઈનાં પત્ની મંદાકિનીબહેન − જીતુભાઈના જીવનનાં અઘરાં અને આકરાં અનેક ચઢાણ-ઊતારમાં જીતુભાઈના પડખે શિલાની જેમ ઊભાં રહ્યાં છે. મંદાકિનીબહેન જીતુભાઈના અનેક સાર્થક અર્થમાં છાયા જ રહ્યાં. छायैवान्वगच्छत, મંદાકિનીબહેન !

જીવનમાં માનવીય મર્યદાઓ કરતાં शांताकृति उदारधी-मना જીતુભાઈ માનવીય સદ્દગુણોના ભંડાર હતા. પરમ ગહન સેવાધર્મ એમને સહજ સુલભ હતો. ઓશોના શબ્દોમાં કહીએ તો ‘આત્માની અનંત યાત્રામાં જીતુભાઈનો જીવાત્મા આ પૃથ્વી નામક ગૃહ ઉપર ગૂજરી ગયો - પસાર થઈ ગયો.’ સદ્દગત જીતુભાઈને માટે ક્યારેક કેવું કેટલું અને કેવી રીતે કહેવું એ મારે માટે શક્તિ બહારને અને અતિ મુંઝવણભર્યો વિષય છે. અંતમાં આટલું કહી વિરમીશ : ‘મંગલ મંદિર ખોલો દયામય’ એમ કહેવા કરતાં જીતુભાઈને માટે આમ કહેવું વધારે ઉચિત લાગશે.

પધારો મંદિર મંગલે હરિ તરસ્યા;
હરખ્યા હરિ હરખે હરખે સંભારે.

કારણ : જીતુભાઈએ આ જીવન હવે ભૂતમાં જ મંગલ મંદિરનાં દ્વાર ખોલી નાખ્યાં હતાં. જીતુભાઈનું પ્રતિગમન - મૃત્યુ એ શોક નહીં પરંતુ શાંતિ અને આનંદની અનુભૂતિ અને અભિવ્યક્તિ છે.

बादले गुलिस्ताँ बन कर जहाँ में
आप बरशे अौर बिखर गये,
हवाओं में महेंकती हुई रुह
आज भी कराती है एहसास आपका।

[37 Berkley Road, Kingsbury, LONDON NW9 9DH, U.K.]

Category :- Opinion / Opinion

નેહરુ કે બોઝ, કોનાથી પ્રભાવિત હતા ભગતસિંહ?

અપૂર્વાનંદ [અનુવાદ : દિવ્યેશ વ્યાસ]
16-03-2016

સુભાષચંદ્ર બોઝ અંગે ફરી ચર્ચા શરૂ થઈ છે. છેલ્લાં ૭૦ વર્ષોમાં ન જાણે કેટલી વખત બોઝની ‘ઘરવાપસી’ના અનુમાન લગાવાયાં છે. સુભાષબાબુ હવે દુનિયામાં નથી રહ્યા, એ સ્વીકારવું કેટલાક લોકોને મન દેશદ્રોહથી કમ નથી. આખરે આ દેશમાં ઋષિઓએ હજારો વર્ષ તપસ્યા કરી હોય એવાં વર્ણનો ય મહાભારત અને રામાયણ જેવા ‘ઇતિહાસ-ગ્રંથો’માં મળે જ છે ને!

સુભાષચંદ્ર બોઝ ભારતને અંગ્રેજોથી આઝાદ કરાવવા માગતા હતા, એમાં કોઈને શક ન હોઈ શકે. તેમના વિચારોમાં સમાજવાદી વલણ પણ જોઈ શકાય છે, પરંતુ તથ્ય એ છે કે આખરે હિટલર, મુસોલિની અને તોઝો સાથે હાથ મિલાવતી વખતે ખચકાટની વાત તો જવા દો તેમણે હોંશે-હોંશે સક્રિય સહયોગ લીધો હતો.

આપણે એ પણ ન ભૂલવું જોઈએ કે હિટલર પણ એક પ્રકારનો સમાજવાદી જ હતો. આ તથ્યને મોટા ભાગના ભારતીયો બહુ ગંભીરતાથી લેતા નથી, કારણ કે ફાસીવાદી વિભીષિકાની તેમણે માત્ર કહાણીઓ જ વાંચી-સાંભળી છે. યુરોપમાં સ્વસ્તિકનું ચિહ્‌ન ધારણ કરવું શા માટે સભ્યતાની વિરુદ્ધ મનાય છે, એ સમજવા માટે શું દરેકે આશ્વિત્ઝની (કૉન્સન્ટ્રેશન કૅમ્પ) મુલાકાત લેવી જ પડે, એ જરૂરી છેે?

તમને જાણીને આશ્ચર્ય થઈ શકે પણ એક વ્યક્તિ એવી હતી, જેને સુભાષચંદ્ર બોઝના ફાસીવાદ તરફના ઝુકાવનો અંદાજ આવી ગયો હતો. તે એક નવયુવાન હતો, માંડ એકવીસ વર્ષનો. તેનું નામ હતું ભગતસિંહ. તે ન તો કૉંગ્રેસી હતા અને ન કમ્યૂિનસ્ટ પાર્ટીના સભ્ય. તેમની ક્રાંતિકારિતામાં કોઈને શક નથી. તે સુભાષચંદ્ર બોઝ અંગે શું વિચારતા હતા? જોઈએ ...

૧૯૨૮માં ભગતસિંહ માંડ ૨૧ વર્ષના યુવાન હતા. ‘કિરતી’ નામના અખબારમાં તેમણે ‘નવા નેતાઓના અલગ-અલગ વિચાર’ શીર્ષક તળે એક લેખ લખ્યો હતો. તેઓ અસહયોગ આંદોલનની નિષ્ફળતા અને હિંદુ-મુસ્લિમ દંગા-ફસાદોની નિરાશાના માહોલમાં નવા આંદોલન માટે પાયાનું કામ કરે, એવા આધુનિક વિચારોની શોધમાં હતા. તેમણે આ લેખમાં બે નવા ઊભરતા નેતાઓ ‘બંગાળના પૂજનીય શ્રી સુભાષચંદ્ર અને માનનીય પંડિત શ્રી જવાહરલાલ નેહરુ’ના વિચારોનું વિશ્લેષણ કર્યું હતું.

ભગતસિંહના જણાવ્યા મુજબ સુભાષ ‘ભારતની પ્રાચીન સંસ્કૃિતના ઉપાસક’ અને નેહરુ ‘પશ્ચિમના શિષ્ય’ મનાય છે. પહેલા ‘કોમળ હૃદયવાળા ભાવુક’ અને બીજા ‘પાક્કા યુગાંતરકારી’ ગણાય છે. જો કે, ખુદ ભગતસિંહ સુભાષ અને નેહરુ વિશે શું માને છે, તે રસપ્રદ છે. ભગતસિંહ અમૃતસર અને મહારાષ્ટ્રમાં કૉંગ્રેસના અધિવેશનોમાં તેમનાં ભાષણોને વાંચીને કહે છે કે આમ તો બન્ને પૂર્ણસ્વરાજના સમર્થક છે, પરંતુ તેમના વિચારોમાં ‘જમીન’ આસમાનનું અંતર’ છે.

મુંબઈની એક જનસભાનો તેઓ ખાસ ઉલ્લેખ કરે છે, જેની અધ્યક્ષતા નેહરુ કરી રહ્યા હતા અને ભાષણ સુભાષબાબુએ આપેલું. આ બન્નેનાં ભાષણોને વાંચીને તેઓ સુભાષને એક ‘ભાવુક બંગાળી’ ગણાવે છે. સુભાષબાબુએ ભાષણની શરૂઆતમાં જ કહેલું કે દુનિયાને આપવા હિંદુસ્તાન પાસે એક વિશેષ સંદેશ છે. હિંદુસ્તાન દુનિયાને આધ્યાત્મિક શિક્ષણ આપશે. પરંતુ ભગતસિંહ સુભાષના ભાષણને ‘દીવાના’નો પ્રલાપ ગણાવીને ટિપ્પણી કરે છે, ‘‘આ પણ એ જ છાયાવાદ છે. કોરી ભાવુકતા છે. તેઓ (સુભાષબાબુ) દરેક બાબતમાં પૌરાણિક યુગની મહાનતા જુએ છે. તેઓ દરેક ચીજને પ્રાચીન ભારતમાં શોધી કાઢે છે, પંચાયતી રાજને પણ અને સામ્યવાદને પણ.’’

ભગતસિંહને સુભાષના રાષ્ટ્રવાદના વિચારો પણ ગળે ઊતરતા નથી. વળી, હિંદુસ્તાનનો રાષ્ટ્રવાદ કોઈ અનોખી (નાયાબ) ચીજ છે અને અન્ય રાષ્ટ્રવાદો ભલે સંકીર્ણ-સંકુચિત હોય, ભારતીય રાષ્ટ્રવાદ એવો ન હોઈ શકે, એવી સુભાષની વાત સાથે ભગતસિંહ બિલકુલ સહમત નથી. સુભાષચંદ્ર બોઝથી ઊલટું ભગતસિંહ નેહરુથી વધારે પ્રભાવિત થયા હોય એવું (તેમના લખાણ પરથી) જણાય છે. તેઓ કહે છે, ‘સુભાષ પરિવર્તનકારી છે, જ્યારે નેહરુ તો યુગાંતરકારી છે.’ ભગતસિંહનું માનવું હતું કે એકના વિચારમાં આપણી પૌરાણિક બાબતો બહુ જ સારી છે અને બીજાના મતે તેની વિરુદ્ધ વિદ્રોહ કરી દેવો જોઈએ. એક ભાવુક ગણાશે અને બીજા યુગાંતરકારી અને વિદ્રોહી.

૨૧ વર્ષીય ક્રાંતિકારી ભગતસિંહની આ ટિપ્પણી તો કેટલી સટિક છે, ‘‘સુભાષબાબુ દુનિયાના રાજકારણમાં હિંદુસ્તાનના સંરક્ષણ અને વિકાસનો સવાલ હોય ત્યાં સુધી રાષ્ટ્રીય રાજનીતિ પર ધ્યાન આપવાનું મુનાસિબ માને છે, જ્યારે પંડિત નેહરુ રાષ્ટ્રીયતાના સંકીર્ણ દાયરામાંથી નીકળીને ખુલ્લા મેદાનમાં આવી ગયા છે.’’

સુભાષ અને નેહરુમાંથી કોની પસંદગી કરી શકાય?

ભગતસિંહ પોતાનો નિર્ણય જણાવે છે,‘‘સુભાષ આજે કદાચ દિલને થોડુંઘણું ભોજન આપવા ઉપરાંત બીજો કોઈ માનસિક ખોરાક આપી રહ્યા નથી ... આ સમયે પંજાબને માનસિક ખોરાકની સખત જરૂર છે અને તે પંડિત જવાહરલાલ નેહરુ પાસેથી જ મળી શકે છે.’’ જો કે ભગતસિંહ નેહરુના આંધળા તરફદાર બનવાની વિરુદ્ધ છે. વિચારોની વાત કરીએ તો તેઓ તેમની સાથે જોડાવાની સલાહ આપે છે, જેથી નવયુવાનો ઇન્કિલાબનો વાસ્તવિક અર્થ, હિંદુસ્તાનના ઇન્કિલાબની જરૂરિયાત, દુનિયામાં ઇન્કિલાબનું સ્થાન વગેરે અંગે જાણી શકે. નેહરુ નવજવાનોની એ રીતે મદદ કરી શકે કે તેઓ ‘‘સમજી-વિચારીને પોતાના વિચારોને સ્થિર કરે, જેથી નિરાશા, હતાશા અને પરાજયના સમયમાં પણ ભટકાવના શિકાર ન બને અને એકલપંડે ઊભા રહીને દુનિયા સામેના મુકાબલામાં મક્કમ રહી શકે.’’

પોતાનો આ લેખ લખ્યાના લગભગ ત્રણ વર્ષ પછી ભગતસિંહે ફાંસીના ફંદાને પોતાના ગળે લગાડ્યો હતો.

આશરે તેર વર્ષ પછી સુભાષબાબુનો ભાવુક અને સંકીર્ણ-સંકુચિત રાષ્ટ્રવાદ તેમને હિટલર સુધી લઈ ગયો. વીસમી સદીમાં માનવતાના સૌથી મોટા ગુનેગારોમાંના એક સાથે હાથ મિલાવવામાં સુભાષને કોઈ દ્વિધા થઈ નહોતી. ભગતસિંહ ત્યારે જીવતા હોત તો કહેત કે મેં તો વર્ષો પહેલાં નવયુવાનોને સાવધ કરી દીધા હતા.

ભગતસિંહની ચેતવણી કે નવયુવાનો સુભાષચંદ્ર બોઝના જેવા સાંકડા ભાવુકતાવાદી રાષ્ટ્રવાદના વિચારોથી સાવધાન રહે, એ શું ૧૦૦ વર્ષ પહેલાંના નવયુવાનો માટે જ હતી, શું આજના યુવાનો માટે નહીં?             

[www.bbc.com/hindi પરથી અનુવાદ]

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 માર્ચ 2016; પૃ. 12

મૂળ લેખકના અંગ્રેજી લેખનો આધાર આ કડીએ જવાથી મેળવી શકાશે :

http://scroll.in/article/758379/netaji-bose-or-nehru-which-one-did-bhagat-singh-believe-was-the-greater-revolutionary

Category :- Opinion / Opinion