OPINION

દેશમાં ઉદ્ધારકોની બોલબાલા થાય ત્યારે સમજવું કે સક્રિય નાગરિકો અણુમતીમાં આવી ગયા છે

ભારતનું રાજકારણ મુખ્યત્વે બે પક્ષમાં વહેંચાયેલું છે : ના, ભાજપ અને કૉંગ્રેસ નહીં, સત્તાધારી પક્ષ અને વિરોધ પક્ષ. દેખાડાબાજી માટે થતા હાકોટા અવગણીને શાંતિથી વિચારી જુઓ : નીતિવિષયક બાબતોમાં કૉંગ્રેસ અને ભાજપ વચ્ચે અથવા બીજા રાજકીય પક્ષો વચ્ચે પણ શો ફરક છે? અરુણ શૌરીએ આપેલા ચબરાક છતાં ચોટદાર આકલન પ્રમાણે, ‘એન.ડી.એ. એટલે યુ.પી.એ. પ્લસ કાઉ.’ યુ.પી.એ. નીતિમાં આક્રમક હિંદુત્વનો- સંકુચિત રાષ્ટ્રવાદનો આથો ચડાવો એટલે એન.ડી.એ. આ મૂલ્યાંકનમાં આત્યંતિકતા હોવા છતાં, તત્ત્વાર્થમાં એ સાચું છે. બન્ને પક્ષના ‘વફાદારો’ જો કે તેને નહીં સ્વીકારે. કારણ કે તેમના પ્રિય પક્ષોના બ્રાન્ડિંગનો સવાલ છે.

બ્રાન્ડિંગની એટલે કે પોતે જેવા છે નહીં, પણ જેવા દેખાવા કોશિશ કરે છે એની બાબતમાં કૉંગ્રેસ-ભાજપ સરખાં નથી. તેમની વચ્ચે મોટો ફરક છે. કૉંગ્રેસ ગરીબતરફી, બિનસાંપ્રદાયિકતાતરફી- સાંપ્રદાયિકતાવિરોધી દેખાવા ઇચ્છે છે, જ્યારે ભાજપ રાષ્ટ્રવાદી, ત્રાસવાદવિરોધી, પાકિસ્તાનવિરોધી અને બેશક, કૉંગ્રેસવિરોધી-પરિવારવિરોધી દેખાવા ઇચ્છે છે. તેમના આ બ્રાન્ડિંગથી ઘણા લોકો જાણેઅજાણે ભોળવાઈ જાય છે. અમુક ટૂથપેસ્ટ ઘસવાથી કે તમુક ડીઓડરન્ટ લગાડવાથી યુવતીઓ મોહિત થઈ જશે, એવું ઠસાવતી જાહેરખબરોની જેમ, આ પક્ષો પણ પોતાના બ્રાન્ડિંગથી ગ્રાહકોને લલચાવવા પ્રયાસ કરે છે. પેલી જાહેરખબરોની જેમ રાજકીય પક્ષોની જાહેરાતોથી પણ ઘણા લોકો લલચાય છે - લપેટાય છે અથવા પોતાની આકાંક્ષાઓ-કુંઠાઓ-પૂર્વગ્રહોનું પ્રતિબિંબ કે મોક્ષ એ જાહેરાતોમાં જુઓ છે. અલબત્ત, પક્ષોનું પેકેજિંગ વ્યાપારી ચીજવસ્તુઓ કરતાં વધારે ભવ્ય હોય છે. એ ગરીબોના કે રાષ્ટ્રના કે હિંદુઓના કે મુસ્લિમોના ઉદ્ધારથી ઓછી વાત કરતા નથી.

જરા વિચારો : જેમના મનમાં સેક્યુલરિઝમનો ખ્યાલ કૉંગ્રેસની સગવડિયા બિનસાંપ્રદાયિકતા જોઈને કે દેશભક્તિનો ખ્યાલ ભાજપનો તકલાદી-તકવાદી રાષ્ટ્રવાદ જોઈને બંધાયેલો હોય, એવા લોકોનું શું થાય? મોટે ભાગે, તે એક યા બીજા પક્ષના ભક્ત બને. (ઘણા વખતથી જો કે વિચારધારા કરતાં ફાયદાની ગણતરી પક્ષીય વફાદારી માટે મુખ્ય પરિબળ બની છે) પોતાના મનમાં રહેલા ખ્યાલો કે દ્વેષનો પડઘો તેમને કોઈ પક્ષના પ્રચારમારામાં - તેના બ્રાન્ડિંગમાં સાંભળવા મળે, એટલે પક્ષોની વાસ્તવિક વર્તણૂંક ગૌણ બની જાય છે. બ્રાન્ડિંગના આધારે જે લોકો કૉંગ્રેસ ભણી ઢળે, તેમને સોનિયા ગાંધી રાહુલ ગાંધીમાં ઉદ્ધારકનાં દર્શન થાય છે.

તેમને લાગે છે કે દેશને બચાવવો હશે તો કૉંગ્રેસ લાવવી પડશે. આવી જ રીતે, જે લોકો બ્રાન્ડિંગથી મોહાઈને ભાજપ - સંઘ તરફ ઢળતા હોય તો તેમને નરેન્દ્ર મોદી ઉદ્ધારક લાગશે. બે વર્ષ પહેલાં અને હજુ પણ ઘણા માને છે કે આ દેશનો ઉદ્ધાર ફક્ત નરેન્દ્ર મોદી જ કરે એમ છે. નરેન્દ્ર મોદી રાહુલ ગાંધી કરતાં ઘણા વધારે ચબરાક હોવા છતાં, ઉદ્ધારક તરીકે એ બન્ને (જુદાં જુદાં કારણોસર) એકસરખા નકામા છે. કોઇ પણ રાજકારણીને - નેતાને, મહાત્મા ગાંધીને પણ, ઉદ્ધારક ગણવામાં સાર નથી.

સારો નેતા માણસના મનમાં રહેલી શુભ લાગણીઓને ઢંઢોળી શકે, તેને જગાડી શકે અને કદાચ સક્રિય કામગીરી માટે પણ પ્રેરી શકે. ગાંધીજીમાં એ ગુણ હતો. તેમણે પોતાના સાથીદારોની મર્યાદાઓ કોરે રાખીને, તેમનામાં રહેલાં ઉત્તમ તત્ત્વોને બહાર આણ્યાં અને તેને રાષ્ટ્રના કામમાં ખપમાં લીધાં. પણ ઉદ્ધારક? તારણહાર? એવું બધું રાજાશાહીમાં સરમુખત્યારશાહીમાં, ટૂંકમાં એકહથ્થુ શાસનમાં હોય. લોકશાહીમાં નાગરિકો પોતે જાગતા ન રહે, તો તેમનો ઉદ્ધાર કોઈ ન કરી શકે. એવો દાવો કોઈ નેતા કરે, તો એને બ્રાન્ડિંગનો એટલે કે તેમના ધંધાદારી પ્રચારજૂઠાણાનો ભાગ ગણી લેવો.

‘તમે સૂઈ જાવ ને હું જાગીશ’ એવું કોઈ કહે ત્યારે, દિલ્હી જેવા કોઈ સ્ટેશન પર ‘તમે તમારે બાથરૂમ જઈ આવો. હું તમારી બૅગ સાચવીશ’ એવું કહેનારા કોઈ ગઠિયાને યાદ કરી લેવો. કોઈને ‘ઉદ્ધારક’ ગણી લેનારા મૂળભૂત રીતે નિષ્ક્રિય અથવા મજબૂર અથવા બન્ને હોય છે. તેનો પૂરેપૂરો ફાયદો ‘ઉદ્ધારકો’ ઉઠાવે છે. દેશમાં ઉદ્ધારકની બોલબાલા થાય ત્યારે સમજવું કે સક્રિય નાગરિકો અણુમતીમાં આવી ગયા છે અને પક્ષની કંઠી (અથવા તેની વફાદારીના નામે આંખે પાટા) બાંધનારાની બહુમતી થઈ છે.

રાજકીય પક્ષોમાં જોડાયેલા કેટલાક લોકો મૂળભૂત રીતે, માણસ તરીકે સારા હોય છે. તેમનામાં વિચારધારાકીય સ્પષ્ટતા હોય કે ન હોય, બીજા માટે કંઈક કામ કરવાની વૃત્તિ હોય છે. એવા લોકો એક યા બીજા પક્ષની કહેવાતી વિચારધારામાં સામેલ થયા પછી, એ પક્ષ સાથે છેડો ફાડી શકતા નથી. સાથોસાથ, પોતાની મૂળભૂત સારપ પણ છોડી શકતા નથી. લાંબા સમય સુધી ભાજપના સભ્ય - ધારાસભ્ય (અને બહુ મોડેથી આમઆદમી પક્ષમાં જોડાયેલા) સેવાભાવી ડૉક્ટર કનુભાઈ કળસરિયા આવું એક ઉદાહરણ છે. એમના જેટલા જાણીતા કે એ કક્ષાના નહીં, એવા બીજા દાખલા પણ હશે, જેમની મૂળભૂત સારપને વિચારધારાના નામે ફેલાવાતું નાગરિકવિરોધી-મનુષ્યવિરોધી ઝેર ચડ્યું ન હોય.

પોતીકી સારપ છતાં પક્ષનાં અનિષ્ટ આચરણો સામે એ લોકો અવાજ ન ઉઠાવે, તેના પ્રત્યે આંખ આડા કાન કરે અને બને ત્યાં સુધી પક્ષ સાથે છેડો ન ફાડે તેનું એક કારણ : ભૂતના ભાઈ પલિત જેવી સ્થિતિ હોય અને ‘લેસર એવિલ’ના નામે સરખેસરખાં અનિષ્ટો વચ્ચે જ પસંદગી બચી હોય, ત્યારે ઘણાને લાગે છે કે અજાણ્યા અનિષ્ટ કરતાં જાણીતા અનિષ્ટ સાથે પનારો પાડવો સારો. આવા લોકો અંગત વાતચીતમાં પોતાના પક્ષનાં અનિષ્ટો વિશે ખુલ્લાશથી વાત કરે છે, પણ જાહેરમાં ઊભા રહેવાનું આવે ત્યારે એ પક્ષના ટોળામાં, બીજાં અનેક અનિષ્ટોની સાથે જોવા મળે છે.

ભાજપની ટીકા કરે, તેમને કૉંગ્રેસી તરીકે ખપાવી દેવા એ પણ પક્ષીય બ્રાન્ડિંગની જ વ્યૂહરચના છે. પરંતુ એ પ્રચારને પડકારીને, ખોંખારીને કહેવું પડે કે આ દેશમાં એક ત્રીજો પણ ‘પક્ષ’ છે. રૂઢ અર્થમાં તે પક્ષ નથી. તેમનું કોઈ ઔપચારિક સંગઠન નથી, કોઇ રાજકીય હિત નથી. તે ધબકતી લોકશાહી અને સ્વસ્થ રાષ્ટ્ર ઇચ્છતા નાગરિકોનો સમૂહ છે. સત્તાપક્ષનાં જૂઠાણાંનો પ્રતિકાર વિરોધપક્ષો ન કરે કે સામસામા પક્ષો એકબીજાના ગોટાળા આગળ ધરીને એક જ માળાના મણકા તરીકે ખુલ્લા પડી જાય, ત્યારે પક્ષીય વફાદારીની કે અંગત સ્વાર્થની સાંકળે બંધાયેલા ન હોય એવા નાગરિકો પોતપોતાની રીતે પહેલ કરે છે. તેમના માટે દેશ એ કોઈ નેતા કે પક્ષ નહીં, પણ દેશના સામાન્ય લોકો અને તેમનું હિત છે.

આ એ સમૂહ છે, જેમાંથી ઘણાએ ઇંદિરા ગાંધીની નીતિરીતિનો વિરોધ કરવા બદલ ગાળ ખાધી હતી ને નરેન્દ્ર મોદીના શાસનની ટીકા બદલ પણ. તેમને કૉંગ્રેસ-ભાજપ તરફથી પ્રમાણપત્રોની જરૂર નથી. તેમની સૌથી મોટી ચિંતા ભારતમાં રહેલી સહઅસ્તિત્ત્વની સંસ્કૃિતને-બંધારણના હાર્દને ટકાવી રાખવાની અને તેની સામે ઊભા થતા પડકારોનો શક્ય એટલો સામનો કરવાની છે. આ સમૂહને હડધૂત કરનારો કે તેમને દેશહિતવિરોધી ઠરાવનારો અવાજ મોટો થઈ જાય ત્યારે દેશની ચિંતા થવી જોઇએ.

e.mail : [email protected]

સૌજન્ય : ‘પ્રચાર એ જ કલ્યાણ ?’, “દિવ્ય ભાસ્કર”, 22 માર્ચ 2016

http://www.divyabhaskar.co.in/news/ABH-politics-third-party-civil-party-5280913-NOR.html

Category :- Opinion / Opinion

સદીઓથી, અરે, હજારો વર્ષથી લોકો પોતપોતાના જીવન વ્યવહારમાં ગૂંથાયેલાં રહેતાં. સહુને પોતાની ફરજો હતી, અધિકાર હતા અને ભાગે પડતાં સુખ દુ:ખ માણતાં મોટા ભાગની પ્રજા આરામથી જીવ્યે જતી હતી. આ તમે કયા ધર્મના, તમે કેવા (એટલે કે કઈ જ્ઞાતિના), કયા દેશના નાગરિક, મૂળ ક્યાંથી આવ્યા, તમારો દરજ્જો કયો એવા પ્રશ્નો પહેલાં કોઈએ ક્યાં ય પૂછ્યાનું ઓસાણ નથી.

વસતી ગણતરી થાય કે પાસપોર્ટ જેવા મહત્ત્વના દસ્તાવેજ લેવાના હોય ત્યારે અમુક માહિતીઓ એકઠી કરવી અત્યંત જરૂરી છે અને એની સામે વાંધો નથી. પરંતુ આજે તો ડોક્ટર પાસે સારવાર લેવા જાઓ, હોસ્પિટલમાં દાખલ કરે, કોઈ તાલીમ લેવા કે કોઈ પરિષદમાં હાજરી આપો, સાંસ્કૃિતક કાર્યક્રમ જોવા જાઓ, વિદેશ ફરવા જાઓ, અરે, કાર કે ઘર જેવી મોટી મિલકત ખરીદો કે તરત તમારા હાથમાં એક ‘સર્વે’ પકડાવી દેવામાં આવે છે, જેમાં ઉપર કહી તે તમામ વિગતો પૂછવામાં આવે છે. તે ક્યારેક જે તે કાર્ય માટે સુસંગત નથી હોતી. અને કારણ અપાય છે, ‘સમાન અધિકાર અને તકો મળી રહે તે માટે’. આ સાંભળીને હસવું કે રડવું એમ થાય. જો ડગલે ને પગલે દરેક માણસની બધી વિગતો મેળવી લેવાય છે તો હવે શાની આટલી બધી અસમાનતા, અન્યાય અને અધિકાર વંચના ચાલી રહી છે, કોઈ તો સમજાવે ભલા!

તમે કયા ધર્મના, કઈ જ્ઞાતિના એમ પૂછાય, કહેવાય, એકબીજા પ્રત્યે અણગમો અને નફરત કેળવાય, તેનો વાણી-વર્તનમાં પડઘો પડે. લોકો બુલંદ અવાજે ‘અન્ય’ ગણાતી પ્રજા સામે પોતાનો વિરોધ નોંધાવે, લડાઈ કરે, મારા મારી થાય, ખૂન કરે, આતંક ફેલાવે, સરકાર એ બધું ડામવા તેમની સામે લડાઈ જાહેર કરે. આમ ચારે તરફ બૂમરાણ મચી રહ્યું છે. મારો-કાપો, ભાગો-કાઢી મૂકો, જેલમાં પૂરો, શીરચ્છેદ કરો. આ અને આના જેવાં કેટલાં ય ઘૃણિત કૃત્યો રોજ બરોજ બને છે. પૃથ્વી જાણે લોહીલુહાણ થઈ ગઈ છે. બધી બાજુથી આવા એક નહીં ને બીજી ઓળખ માગતા પ્રશ્નોની ઝડી વરસે અને વચ્ચે પેલો ‘માનવ’ સાત કોઠામાં ખોવાયેલ અભિમન્યુની જેમ મોતના મોમાં ધકેલાઈ જાય છે. હવે તો ભારે ગુંગળામણ થાય છે. આઠેય દિશાઓમાંથી જાણે Religion (ધર્મ) અને Faith(ધર્મનો પર્યાય જ તો વળી)નાં ગાણાં ગવાય છે. દિલ દિમાગ આ બલામાંથી છૂટવા એક શાંત જગ્યાએ જઈને મનન કરવા પ્રેરાયું. તે વિચાર વલોણાંમાંથી જે સાર નીકળ્યો એ વાચકો સાથે વહેંચવા બેઠી છું.

માનવ આમ તો પશુ યોનિનો જ ભાગ છે. દરેક પ્રકારનાં પ્રાણીઓની ફરજ (એટલે કે ધર્મ) શ્વસન કરવું, પોષણ લેવું, ભોજક પ્રાણીઓના આક્રમણથી બચાવ કરવો અને બીજી પેઢીને જન્મ આપવો એ જ છે. માનવ એ યોનિમાં સર્વોચ્ચ સ્થાને છે એટલે તેના ઉત્પત્તિ કાળથી તેનો ધર્મ (એટલે કે ફરજ) અન્ય પ્રાણીઓ કરતાં જુદો હોવાનો કેમ કે તેને સર્જનહાર તરફથી બુદ્ધિ અને ભાષા જેવાં અનોખાં તંત્રો મળ્યાં. આથી જ ઉપલી ચાર ફરજો ઉપરાંત એક માનવીનો ધર્મ સ્વતંત્ર રીતે સારાસારનો વિચાર કરવાનો, પોતાના ઉપરાંત અન્યનો કોઈ પણ પ્રકારના જોખમો સામે બચાવ કરવાનો, પરસ્પરની સ્વતંત્રતા જાળવવાનો, દયા અને કરુણાના ભાવોને વિકસાવીને એક સુગઠિત સમાજ બનાવવાનો રહે છે. કોઈ પણ પ્રકારના સંશોધન અને પ્રગતિ પાછળ તેના મનમાં માનવ હિત સતત જળવાતું હશે. અને તેને જ આપણે માનવ ધર્મ તરીકે ઓળખીએ છીએ. આથી એમ ધારવાનું સુગમ પડે કે માનવની ઉત્ત્પત્તિ સમયે માત્ર આવો એક માનવ ધર્મ જ અસ્તિત્વમાં હશે.

જેમ જેમ માનવોની સંખ્યામાં વધારો થયો અને ધરતીના જુદા જુદા પડો પર નાના સમૂહોમાં રહેવા લાગ્યો તેમ તેમ તેણે આ માનવ ધર્મના સ્થાનક સુધી પહોંચવા જુદા માર્ગ લીધા. એ બે મુખ્ય પથને આપણે જ્યુડાઈઝમ અને સનાતન ધર્મ તરીકે ઓળખતા થયા. સનાતન ધર્મ આગળ જતાં હિંદુ ધર્મ તરીકે પ્રચલિત થયો એમ કહેવાય. હવે એ બે પથ ઉપર ચાલતાં ચાલતાં મારગમાં પથિકો વચ્ચે હું મોટો, તું નાનો, ઈશ્વરને ખુશ કરવા અમુક ક્રિયાકાંડ જરૂરી, તે માટેનું જ્ઞાન હું લઉં, તારે માટે તે નિષિદ્ધ કરું વગેરે વિતંડાવાદ ઊભા થયા. આથી કરીને જુઇશ ધર્મની છાયામાં ખ્રિસ્તી ધર્મ ઉદ્ભવ્યો અને આગળ જતાં તેના મોટા ભાગના સિદ્ધાંતોને માન્ય રાખી, થોડો ફેરફાર કરીને ઇસ્લામ પેદા થયો. એવી જ રીતે પૂર્વ દેશોમાં હિંદુ પથ પર બેહિસાબ વધેલા રૂઢિગત રિવાજો, ક્રિયાકાંડ અને ભેદાભેદ યુક્ત અન્યાયી વ્યવસ્થાને પરિણામે એ ધોરી રસ્તાને કાંઠેથી બૌદ્ધ, જૈન અને સીખ ધર્મો કાળક્રમે ઉદ્દભવ્યા. પહેલા ત્રણ ધર્મો ‘એબ્રાહમિક ફેઈથ’ તરીકે અને બાકીના ચાર ‘ધાર્મિક ફેઈથ’ તરીકે ઓળખાવા લાગ્યા. હવે મજાની વાત તો એ છે કે પેલા બે મુખ્ય પથ ખરું જોતાં માનવ જાતને તેના માનવ ધર્મ ભણી દોરીને લઈ જવાના હેતુથી જ ઉદ્દભવેલા, પણ કાશીએ જતો સંઘ જેમ વાટમાં આવેલ જંગલ ઝાડીમાં અટવાઈ જાય તેમ આપણે ધાર્મિક પથ પર ચાલીને ઉત્તમ માનવ બનવાને બદલે પરસ્પર કરતાં પોતાને ચડિયાતા અને અન્યને ઉતરતા સાબિત કરવાની હોડમાં પથને જ ગંતવ્ય સ્થાન માનીને આડા અવળા નાના નાના વાડાઓમાં, કહોને કે પેટા ધર્મો કે પંથોમાં વિખેરાઈ ગયા.

એક શહેરથી બીજા શહેર પહોંચવા કોઈ ધોરી માર્ગ પસંદ કરે, કોઈ નાના રસ્તે જાય તો કોઈ સાંકડી કેડીઓ પર પ્રવાસ કરે. એ વિષે કોઈને કોઈ પ્રકારનો વાંધો ન હોઈ શકે. મૂળ વાત પોતાના ધારેલ સ્થળે ભલે વહેલા મોડા પણ પહોંચવાનું છે. માનવીએ ઉત્તમ માનવ બનવા માનવ ધર્મની વિભાવના ઘડી કાઢી, પછી તમે મૂળ જુઇશ અને સનાતન ધર્મ નામના બે મુખ્ય ધોરી માર્ગે ચાલો કે તેમાંથી ફંટાયેલા અન્ય ચાર-છ નાના રસ્તાઓ પકડો કે પછી ભલે તેની ય નાની નાની શાખાઓ સમાન પંથને અનુસરો. જો આખર તમે એક ઉત્તમ માનવ તરીકે જીવો અને બીજાને જીવવા દો તો તમે સ્વીકારેલ રસ્તાઓ વિષે કોઈ તકરાર નથી અને સાથે સાથે જો અમારી સાથે અમારા જ માર્ગ પર ચાલતા હો અને ઉત્તમ માનવી તરીકે વિચારીને વર્તવાની ગુંજાઈશ ન હોય તો બહેતર છે માનવ જમાતનું સભ્યપદ મેળવવા યોગ્ય તાલીમ લેવી. આખર દરેક સંસ્કૃિત, તત્ત્વજ્ઞાન અને આધ્યાત્મિક મૂલ્યો એક જ સંદેશ કહો કે ઉપદેશ જે કહો તે આપે છે. તો પછી આ નાહકની જીભાજોડી, તકરાર, સંઘર્ષ, યુદ્ધ અને માનવ સંહાર શાને માટે?

દુનિયા આખીમાં પ્રસરી રહેલ સંકુચિતતા અને અસહિષ્ણુતાની અસર ભારત પર પણ જોરદાર પડી રહી છે. નાની નાની બાબતો પર નાના બાળકોની માફક તકરાર થાય અને MLA હોય કે વિશ્વવિદ્યાલયનો વિદ્યાર્થી, પોતાના ધ્યેયને અનુસરવાને બદલે અર્થહીન દલીલબાજીમાં ઉતરી પડીને સમય બરબાદ કરે છે જેની સાથે સમાજનું પોત પણ પાતળું થતું જાય છે. સાંપ્રત રાજ્કારણીઓ અને ધર્મ ગુરુઓએ અકબરની જેમ ધર્મનું આજના સમાજમાં શું કર્તવ્ય-સ્થાન છે તે ચકાસચાનો સમય પાકી ગયો છે. સમ્રાટ અકબરે સેક્યુલર એટલે કે ધર્મ નિરપેક્ષ રાજ્ય રચવા એવું તારણ કાઢેલું કે કોઈ વ્યક્તિના જીવનમાં ધર્મને નામે દખલગીરી ન કરવી અને દરેક માણસ પોતાને પસંદ પડે, સુખ આપે એ ધર્મમાં શ્રદ્ધા ધરાવે એ માન્ય રાખવું જોઈએ. કેવો ઉદાર મત ધરાવતો એ વિચાર હતો? આજે આ નીતિની પુન:સ્થાપનની તાતી જરૂર છે. ધર્મની બાદબાકી કરવાથી અને સમાજજીવનમાં તેની ગેરહાજરીથી તો પશુતા જન્મી એના પુરાવાઓ સમયાંતરે મળતા રહ્યા. અકબર હંમેશ તર્કની શોધમાં રહેતા, તેઓ રીત-રીવાજોના બંધનમાં ફસાવા નહોતા માંગતા. તેમનો હંમેશ એવો પ્રયત્ન રહ્યો કે નીતિમત્તા પર ધર્મનું પ્રભુત્વ ઘટાડીને વિશ્લેષ્ણાત્મક તાર્કિક કાર્યકારણની દોરવણીથી જીવન અને રાજ્ય કારભાર કરવો નહીં કે માત્ર પરંપરા પાછળ ખેંચાવું.

આજે જયારે માનવી સફેદ, લીલા, ભગવા કે કાળા રંગોના ધ્વજ નીચે ઢંકાઈ રહ્યો છે ત્યારે ધર્મને દરેક વ્યક્તિની પસંદગી પર છોડીને તેને પોતાની રીતે માનવ ધર્મ તરફ ગતિ-પ્રગત્તિ કરવાની મોકળાશ આપવી હિતકારી છે. ધર્મને રાજકારણ, વેપાર, શિક્ષણ વગેરેમાંથી અળગું કરીએ તો કોમી એખલાસ સ્થપાય. ગાંધીજીએ કહેલું: “રાજકારણમાં ધર્મ લાવો ધર્મમાં રાજકારણ નહીં।” ‘ધર્મ’ શબ્દની વ્યખ્યા તેના ઉદ્દભવ સમયે હતી તે એટલે કે માનવ તરીકેની ઉત્તમ માનવ બનવાની ફરજ એ સમજી સ્વીકારીને શીખવવી રહી. દુનિયાના દરેક શાસક વર્ગે એક સૂરે કહેવાની જરૂર છે કે અમારા દેશમાં દરેકને પોપોતાનો ધર્મ પાળવાની છૂટ છે જ્યાં સુધી એ માનવ ધર્મની પરિસીમામાં હોય અને અન્યને પણ માનવ તરીકે જીવવાનો અધિકાર બક્ષતો હોય.

e.mail : [email protected]

Category :- Opinion / Opinion