OPINION

ભારત માતા કી જય પોકારવાથી જ કોઈ માણસની રાષ્ટ્રભક્તિ પુરવાર થતી હોય તો વિજય માલ્યાથી મોટો રાષ્ટ્રભક્ત બીજો કોઈ ન હોઈ શકે

દુનિયામાં 50 જેટલી ભાષા કે દેશોમાં પિતૃભૂમિ અથવા તો તેનો  સમકક્ષ શબ્દ વપરાય છે. મોટાભાગે પિતૃભૂમિ શબ્દ યુરોપિયન દેશોનો છે. બાકીના દેશો માતૃભૂમિ શબ્દ વાપરે છે. જર્મન લોકો એમના દેશને ફાધરલેન્ડ કહે છે. રશિયામાં મધરલેન્ડ છે. આપણે ભારત માતા કી જય કહીએ છીએ, એના પરથી ભારત માતૃભૂમિ છે, તે સ્પષ્ટ થાય છે.

મજલિસ-એ-ઇત્તેહાદુલના નેતા અસદુદ્દીન ઓવૈસીએ આ કારણથી જ ‘ગર્દન પર છુરી મૂકો તો પણ ભારત માતા કી જય નહીં બોલું’ એવું નિવેદન કર્યું હતું. પાકિસ્તાનના (જેના માટે ‘વતન’ શબ્દ છે, જે પિતૃભૂમિનો દ્યોષક છે) મશહૂર ઇસ્લામિક સ્કોલર અને રાજનેતા તાહિર ઉલ કાદરીએ કહ્યું છે કે, ‘વતનની સરજમીનને માતાનો દર્જા આપવો એ ઇસ્લામની વિરુદ્ધ નથી.’ પયગમ્બર-એ-ઇસ્લામની એક હદીસમાં હજરત પયગમ્બર મોહમ્મદે કહ્યું છે કે, ‘હુલ્બલ વતની મિનલ ઇમાન’ અર્થાત્ વતનને મોહબ્બત કરવી એ ઇમાન(ધર્મ)નો ભાગ છે.

વંદે માતરમ્ ગાવાને લઈને મુસ્લિમોમાં ઘણાં વર્ષોથી બહસ ચાલે છે, જેમાં (કેટલાક) મુસ્લિમોનો વિરોધ એ બાબતને લઇને છે કે આ રાષ્ટ્રગીતમાં ભારત માતા સામે નમન કરવાનું આહ્્વાન છે, જ્યારે કુરાનમાં સ્પષ્ટ આદેશ છે કે અલ્લાહની જમાતમાં બીજા કોઈને સામેલ કરવાની મનાઈ છે. મતલબ કે ઇસ્લામમાં અલ્લાહ સિવાય બીજા કોઈની ઇબાદત કરવાની ઇજાજત નથી. ‘ભારત માતા કી જય’માં માતૃભૂમિ ભારતના જય જયકારની વાત છે કે પછી ભારત માતા નામની ‘દેવી’ના પૂજનનું ઇજન છે તેની અસ્પષ્ટતાને લઈને મુસ્લિમોના એક વર્ગમાં વિરોધ અને વિવાદ ચાલે છે.

ભારતની ભૂમિને માતા તરીકે જોવાની કલ્પના બહુ જૂની છે, અને મોટાભાગે એ સાંસ્કૃિતક પરંપરામાંથી આવે છે. બીજી તરફ એને દેવીની કક્ષાએ મૂકવામાં આવી છે તે પણ હકીકત છે, અને મોટા ભાગે એમાં રાજનૈતિક ચળવળોની હિસ્સેદારી છે. વારાણસીમાં ભારતઅંબા (અંબા એટલે માતા)નું મંદિર છે, જેમાં ભારતના નકશા સાથેની ભારત માતાની માર્બલની પ્રતિમા છે. ગાંધીએ 1936માં આ મંદિર ખુલ્લું મૂકતાં કહ્યું હતું કે, ‘મને આશા છે કે આ મંદિર હરિજન સહિતની તમામ જાતિઓ અને દરેક ધર્મ અને પંથના લોકો વચ્ચે ધાર્મિક એકતા, શાંતિ અને પ્રેમનું સ્થાન બની રહેશે.’

જન્મભૂમિને માતા તરીકે જોવાની વાત સર્વકાલીન છે, પરંતુ માત્ર ભારતના કિસ્સામાં જ આઝાદી આંદોલનને કારણે એ માતાએ દુર્ગાનું સ્વરૂપ પણ ધારણ કર્યું છે. મુસ્લિમોને આ દેવત્વારોપણ સામે વાંધો છે, કારણ કે ઇસ્લામમાં મૂર્તિપૂજા વર્જિત છે. આજથી 100 વર્ષ પૂર્વે 1905માં કનૈયાલાલ મુન્શીએ અરવિંદ ઘોષને પૂછેલું, ‘દેશપ્રેમી કેવી રીતે બનાય?’ ત્યારે અરવિંદે બ્રિટિશ ઇન્ડિયાનો નકશો બતાવીને જવાબ આપેલો, ‘આ નકશો દેખાય છે? આ નકશો નથી, પણ ભારત માતાનું ચિત્ર છે. એનાં શહેરો, પર્વતો, નદીઓ ને જંગલોથી અને શરીર બને છે. ભારતને એક જીવતી માની જેમ ધારી લો, અને નવવિધા ભક્તિથી એની પૂજા કરો.’

બંગાળમાં આ જ સમયગાળા દરમિયાન ભારતને માતા તરીકે આગળ ધરીને બંગાળના વિભાજનનો વિરોધ થયો હતો, અને એ પછી સ્વદેશી ચળવળમાં પણ માતાની છબી આગળ વધી હતી. રવીન્દ્રનાથ ટાગોરના ભત્રીજા અને પ્રસિદ્ધ ચિત્રકાર અવનીન્દ્રનાથ ટાગોરે 1905માં પહેલી વખત ભારત માતાની આ કલ્પનાને ચિત્ર સ્વરૂપે ઉતારી હતી, જેનો સ્વદેશી ચળવળમાં ખૂબ ઉપયોગ થતો હતો. દિલચસ્પ વાત એ છે કે અવનીન્દ્રનાથે જ્યારે સૌ પ્રથમ ચિત્ર દોર્યું ત્યારે તેમણે અવિભાજિત બંગ માતા તરીકે એની કલ્પના કરી હતી.

બંગાળના વિભાજનમાંથી બિહાર, આસામ, બંગાળ અને ઓરિસ્સા રાજ્યની રચના થઈ તે પછી બંગ માતાનો ભારત માતા તરીકે પુનર્જન્મ થયો હતો. આ અગાઉ 1882માં આવેલી બંકીમચન્દ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયની નવલકથા ‘આનંદમઠ’માં આ માતાની શિવજીની છાતી પર નૃત્ય કરતી કાલિકા અને દસ હાથવાળી દુર્ગા તરીકે કલ્પના કરવામાં આવી હતી. અવનીન્દ્રનાથે એમના ચિત્રમાં વૈભવ અને સમૃદ્ધિની દેવી લક્ષ્મી તરીકે એની કલ્પના કરી હતી. ભારત માતાનો બીજો એક અવતાર ભારતીય ગૃહિણી તરીકેનો છે.

પશ્ચિમની દુનિયાને ભારતીય કળાનો પરિચય કરાવનાર તમિળ ઇતિહાસકાર કુમાર સ્વામીએ એક કહાનીમાં ‘ઊંચી, ગોરી અને યુવાન સ્ત્રી’ તરીકે ભારતમાતાનું ચિત્રણ કર્યું હતું. આ એ જ સમય હતો, જ્યાંથી કેલેન્ડર, લિથોગ્રાફ, સાડી અને ધોતીની બોર્ડર, મેચ બોક્સ અને કાર્ટૂનમાં ભારત માતાનો પ્રભાવ છવાઈ ગયો હતો. 1935માં ચિત્રકાર અમૃતા શેરગિલે ભારત માતાને આદિવાસી સ્ત્રી તરીકે દોરી હતી. ગુલામી અને પછાતપણાની માનસિકતામાં સબડતા ભારતીય સમાજમાં ચેતના જગાવવા માટે ભારત માતાની કોરી કલ્પના એક સશક્ત પ્રતીક તરીકે ઊભરી આવી તે સાચું, પરંતુ એ (33 કરોડ પૈકીની) એક દેવી ન બની જાય અને બહુમતી હિન્દુઓના પ્રભુત્વની લાકડી ન બની જાય તેની ચિંતા ત્યારે પણ થઈ હતી. 1920માં એક લેખમાં રાષ્ટ્રપ્રેમી અરવિંદ ઘોષે લખેલું,

‘કૉંગ્રેસની જે ભારત માતાની આપણે પૂજા કરીએ છીએ તે કૃત્રિમ છે અને બ્રિટિશરોની રાખેલી છે, આપણી મા નથી. જે દિવસે આપણે અખંડ ભારતમાનાં દર્શન કરીશું ત્યારે ભારતની સ્વતંત્રતા, એકતા અને વિકાસનો માર્ગ ખૂલી જશે, પણ આપણે હિન્દુ માતા કે હિન્દુ રાષ્ટ્રવાદનાં દર્શન પર ભાર મૂકીશું તો એ ભયાનક ભૂલ હશે, અને આપણું રાષ્ટ્રત્વ પૂરેપૂરું ખીલી નહીં શકે.’ 1937માં વંદે માતરમમાં ભારત માતા સામે સજદા કરવાનો વિવાદ થયો ત્યારે રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે સુભાષચન્દ્ર બોઝને એક પત્ર લખીને વંદે માતરમ્્ને રાષ્ટ્રગીત નહીં બનાવવાની સલાહ આપી હતી, કારણ કે (ટાગોરના શબ્દોમાં), ‘વંદે માતરમના કેન્દ્રમાં દુર્ગા દેવીનું સ્તવન છે.

આ એટલું દેખીતું છે કે એમાં કોઈ શંકા નથી કે કોઈ પણ મુસલમાન દસ હાથવાળી દેવીની પૂજા નહીં કરે. ‘આનંદમઠ’ એક કાલ્પનિક કહાની છે, એટલે એમાં આ ગીત ઉચિત લાગે, પરંતુ સંસદ તમામ ધાર્મિક સમુદાયોના મેલજોલનું સ્થળ છે ત્યાં આ ગીત યોગ્ય નથી.’ ટાગોરની આ ટકોરના કારણે જ કૉંગ્રેસે વંદે માતરમ્્માંથી એ પંક્તિ હટાવી દીધી હતી, જેમાં રાષ્ટ્રને દુર્ગાના અવતાર તરીકે પેશ કરવામાં આવ્યું હતું.’ અત્યારે જે વિરોધ અને વિવાદ થયો છે તેની  પાછળ પણ પેલો ધાર્મિક લહેજો જ કારણભૂત છે.

રાષ્ટ્રધ્વજને સલામી કરવા માત્રથી જ, કે પછી ભારત માતા કી જય પોકારવાથી જ કોઈ માણસની રાષ્ટ્રભક્તિ પુરવાર થતી હોય તો વિજય માલ્યાથી મોટો રાષ્ટ્રભક્ત બીજો કોઈ ન હોઈ શકે, જેણે એની ઑફિસો અને મહેફિલોમાં ‘રાષ્ટ્રભક્તિની સંવેદના’ની બરાબર દરકાર કરી હતી. આપણને આવા દેશના લૂંટારા-પીંઢારાથી કોઈ સમસ્યા નથી (ઇનફેક્ટ, લાખો નવજવાનોના તો એ આદર્શ પણ છે) અને કપોળ કલ્પનાઓના મુદ્દે તલવારો લઈને નીકળી પડીએ છીએ!

આપણે કઈ ભારત માતાના જયની વાત કરીએ છીએ? એ માતાની જેણે ખજુરાહો અને કોણાર્ક મંદિરોની દીવાલો પર સ્ત્રી-પુરુષોના મૈથુનની રચનાઓને મંજૂરી આપી હતી? કે પછી એ ભારત માતાની જે 350 વર્ષ સુધી મુઘલોની ગુલામ રહી હતી અને જેમણે અંતે આપણને તાજમહાલ નામના ચમત્કારની ભેટ આપી હતી? આ એ જ માતાની જય છે જે એક સદી સુધી બ્રિટિશરોની એડીઓ નીચે કચડાતી રહી અને જે રજવાડાંઓને હાથમાં હાથ પરોવાવીને એક સશક્ત પક્ષ તરીકે ઊભરી હતી? કે પછી આ એ ભારત માતાનો જય જયકાર છે, જે કાશ્મીર અને હૈદરાબાદ અને પંજાબ જેવાં ‘છોરાં-છૈયાં’ વગર 15મી ઑગસ્ટ, 1947ના દિવસે આઝાદ થઈ હતી?

શું આ એ જ ભારત માતાને નમન છે જેના ખોળામાં બેઠેલાં આસામ, નાગાલેન્ડ, મણિપુર, અરુણાચલ, મિઝોરામ, ત્રિપુરા અને સિક્કિમ માતાની સ્થિરતા અને એકતાને સતત પડકારી રહ્યાં છે? આ જય એની જ છે, જેની છત્રછાયામાં આજે પણ દલિત કે હરિજનની હત્યા સહજ અને સામાન્ય છે અને જ્યાં સ્ત્રી હજુ ય ચાર દીવાલો વચ્ચે મનોરંજન અને ઇજ્જતનું સાધન છે?

ભારત માતા એટલે, એક્ઝેક્ટલી, કોણ?

e.mail : [email protected]

સૌજન્ય : ‘બ્રેકીંગ વ્યૂસ’ નામક લેખકની કોલમ, ’રસરંગ પૂર્તિ’, “દિવ્ય ભાસ્કર”, Mar 27, 2016

http://www.divyabhaskar.co.in/news/MAG-breaking-views-by-raj-goswami-in-sunday-bhaskar-5284417-NOR.html

Category :- Opinion / Opinion

ફાંસીના માંચડે ચડતાં પૂર્વે ભગતસિંઘે જેલના સફાઈ કામદારના હાથે રાંધેલું ભોજન ખાવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરેલી!

ભારતના સ્વતંત્રતા સંગ્રામની ગાંધી-નહેરુ-સરદારની સ્વરાજ ત્રિપુટીની જેમ જ ભગતસિંઘ-સુખદેવ-રાજગુરુની શહાદત ત્રિપુટી લોકમાનસમાં બરાબર અંકાઈ ગઈ છે. આ ૨૩મી માર્ચે ભગતસિંઘ અને સાથીઓની શહાદતને ૮૫ વરસ પૂરાં થયાં તો ય પેલા ભોજપુરી લોકગીતની પંક્તિની જેમ, ‘ભગતસિંઘ કી યાદમેં અંચરિયા ભીગ જાતી હૈ’

ભગતસિંઘને કુટુંબ તરફથી દેશપ્રેમનો વારસો તો મળ્યો જ હતો. શાળા-કોલેજનો શૈક્ષણિક માહોલ અને જલિયાંવાલા બાગકાંડ એમને આઝાદીની લડતમાં ખેંચી જવા પર્યાપ્ત હતાં. આમ તો ભારતના આમ આદમી માટે ભગતસિંઘ ‘શહીદે આઝમ’ના રૂપમાં લોકનાયક તરીકે વધુ જાણીતા છે પરંતુ  એ બૌદ્ધિક નેતા પણ હતા. માંડ સાડા ત્રેવીસ વરસની આવરદામાં એમણે જે બે વરસ જેલમાં ગાળ્યા ત્યાં ગહન અધ્યયન કર્યું.

સરકારી રેકર્ડ મુજબ જેલવાસ દરમિયાન ભગતસિંઘે અંગ્રેજી, હિંદી, ઉર્દૂ, પંજાબી અને બંગાળી ભાષાનાં ૩૦૨ પુસ્તકો વાંચ્યા હતા. અગાઉ લાહોરની નેશનલ લો કોલેજ  કહેતાં ‘તિલક સ્કૂલ ઓફ પોલિટિક્સ’ના વાચનસંસ્કાર તો હતા જ. ભગતસિંઘે જેલવાસમાં માર્કસથી ગાંધી અને ગોર્કીથી રવિન્દ્રનાથ સુધીના અગિયારેક લેખકોના પુસ્તકોનું વાચન કર્યું  અને મૂડીવાદ, સમાજવાદ, સામ્યવાદ, નાસ્તિકતા, શોષણ જેવા વિષય પર ગંભીર ચિંતન કર્યું હતું. ૭૧૬ દિવસોના જેલવાસ દરમિયાન તેમણે ૪૦૪ પૃષ્ઠોની જેલડાયરી, અસંખ્ય પત્રો અને લેખો તથા ‘મેં નાસ્તિક ક્યોં હૂં’ પુસ્તિકા લખી હતી.

આરંભે રશિયન અરાજકતાવાદી બાકુનિનથી પ્રભાવિત ભગતસિંઘ અભ્યાસ અને અનુભવથી સમાજવાદ તરફ ખેંચાયા. એ સમયના સશસ્ત્ર ક્રાંતિવીરો ઈશ્વર, ધર્મ અને રહસ્યવાદમાં રત હતા ત્યારે ભગતસિંઘે નવી દિશા પકડી. એ રીતે ક્રાંતિકારી આંદોલનનો દિશાદોર નક્કી કરવામાં તેમનો સિંહફાળો હતો. ૧૯૨૫માં ‘નૌજવાન ભારત સભા’ મારફતે દેશના યુવાનોને અંગ્રેજોની ગુલામીમાંથી મુક્ત કરવા પ્રેરનાર ભગતસિંઘના વિચાર અને પ્રયત્નોને કારણે જ ‘હિંદુસ્તાન રિપબ્લિક એસોસિએશન’નું “હિદુસ્તાન સોશ્યલિસ્ટ ડેમોક્રેટિક એસોસિએશન’માં રૂપાંતર થઈ શક્યું.

લોકનાયક અને ક્રાંતિવીર ભગતસિંઘ તો લોકનજરમાં અંગ્રેજ અફસરની હત્યા કરનાર કે એસેમ્બલી પર બોંબ ફેંકનાર તરીકે જ જાણીતા  છે. પરંતુ તે પાછળનાં કારણોથી લોકો પૂરતા વાકેફ નથી. સાયમન કમિશનના વિરોધમાં નીકળેલા સરઘસની આગેવાની લેનાર લાલ લજપતરાય પર બેસુમાર લાઠીમાર કરી તેમને મોતને ઘાટ ઉતારવાને લીધે અંગ્રેજ અફસરની તેમણે હત્યા કરી હતી.

કામદાર આંદોલનને કચડી નાંખતા પબ્લિક સેફ્ટી બિલ અને ટ્રેડ ડિસ્પ્યુટ બિલ વિપક્ષ, લોકો અને પત્રકારોના વિરોધની અવગણના  કરીને અંગ્રેજ સરકારે પસાર કર્યા. એ જ ક્ષણે સરકારની આ મનમાની ન સાંખી લેવા ભગતસિંઘ અને બટુકેશ્વર દત્તે, ૮મી એપ્રિલ ૧૯૨૯ના રોજ દિલ્હીની સેન્ટ્રલ એસેમ્બલીમાં બોંબ ફેંક્યો હતો. એટલે આ હિંસા અંગ્રેજોના અન્યાયની વિરુધ્ધમાં હતી.

ક્રાંતિ એ ભગતસિંઘ માટે ન તો કોરો આદર્શવાદ હતો કે ન તો હિંસક ઉદ્વેગ. ‘જીવતાં ભગતસિંઘ કરતાં મૃત ભગતસિંઘ અધિક બળવાન છે’ એમ કહેનાર ભગતસિંઘ માટે ‘ક્રાંતિ એટલે અન્યાય પર આધારિત વર્તમાન સમાજવ્યવસ્થામાં આમૂલ પરિવર્તન.’ ક્રાંતિકારીઓએ ૧૯૧૩માં સ્થાપેલી ગદ્દર પાર્ટીના એજન્ડામાં જાતિગત ભેદભાવ સ્થાન પામ્યો હતો. ધર્મનિરપેક્ષતાની જેમ અસ્પૃશ્યતા નિર્મૂલન પણ ગદ્દર પાર્ટીનો સંકલ્પ હતો. એટલે ૧૬ વરસના ભગતસિંઘ ‘અછૂત સમસ્યા’ લખે તો આશ્ચર્ય થતું નથી. ૨૫ વરસના ભીમરાવ આંબેડકરે અમેરિકામાં રજૂ કરેલા ‘કાસ્ટ ઈન ઈન્ડિયા’ શોધ નિબંધમાં જે વિદ્વતા, પાકટતા અને અભ્યાસ દેખાય છે તેનો અહીં અભાવ છે.

પરંતુ એક ક્રાંતિકારી કિશોરની પ્રબળ ભાવનાશીલતાની રીતે એ બહુ અસરકારક છે. આ લેખમાં ભગતસિંઘે અછૂતોને સલાહ આપતાં કહ્યું હતું કે, ‘તુમ દૂસરોં કી ખૂરાક મત બનો, દૂસરોંકી મુખકી ઔર ન તાકો.’ તેમણે મૂડીવાદી બાબુશાહીના સકંજામાં ન આવવા, સંગઠિત બની વર્તમાન વ્યવસ્થા વિરુધ્ધ બગાવત કરવા, સામાજિક આંદોલનથી ક્રાંતિ પેદા કરવા અને રાજકીય-આર્થિક ક્રાંતિ પેદા કરવા માટે કમર કસવા આહ્વાન કર્યું હતું.

ભગતસિંઘ અને ડો. આંબેડકરના મિલનના કોઈ પુરાવા તો મળતા નથી, પણ માર્કસવાદી દૃષ્ટિકોણથી આંબેડકરના વિચારોનું મૂલ્યાંકન કરતા જાણીતા આંબેડકરવિદ આનંદ તેલતુંબડેનું ‘આંબેડકર ઓન ભગતસિંઘ’ લખાણ હાલ ઇન્ટરનેટ પર જોવા મળે છે, તેમાં જણાવ્યા મુજબ ડૉ. આંબેડકરે ‘જનતા’ સામયિકના ૧૩મી એપ્રિલ ૧૯૩૧ના અંકના અગ્રલેખમાં ભગતસિંઘની શહાદતની વિગતો આપી બ્રિટિશ સરકારની ન્યાય પ્રણાલીની  ઝાટકણી કાઢી હતી. ૧૪ વરસના ભગતસિંઘે ૧૪મી નવેમ્બર ૧૯૨૧ના રોજ દાદા અર્જુનસિંઘને લખેલા પત્રમાં જણાવ્યું હતું,‘મંગૂ ચમાર અભી તક તો નહીં આયા.’ જાણે કે એનું જ અનુસંધાન એમની અંતિમ ઈચ્છામાં જોવા મળે છે.

પત્રકાર સાથી જિજ્ઞેશ મેવાણીએ ચંદીગઢના એડવોકેટ મલવિન્દર જિતસિંઘ બડૈચના પુસ્તક ‘ભગતસિંઘ - ધી ઇટર્નલ રેબેલ’ ના  આધારે લખ્યું હતું કે ફાંસીના માંચડે ચડતા પૂર્વે અંતિમ ઈચ્છામાં ભગતસિંઘે જેલના દલિત સફાઈ કામદાર બોઘાના હાથે રાંધેલું ભોજન ખાવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરેલી! ભગતસિંઘની દલિત પ્રતિબદ્ધતા આમ અમલ સુધી પહોંચનારી હતી.

આજે તો ડો. આંબેડકરની જેમ ભગતસિંઘની  પણ રાજકીય ગીધડાંઓ ઝૂંટાઝૂંટ કરવા માંડ્યા છે. નાસ્તિક ભગતસિંઘે લાંબા વાળ અને પાઘડીનો ત્યાગ કરી દીધો હતો, પણ આજે લાલ-કેસરી-વાદળી પાઘડીવાળા ભગતસિંઘ રાજકીય પક્ષો દેખાડી રહ્યા છે. ખરા ભગતસિંઘ અને તેમના વિચારોને ભૂલાવામાં નાંખી માત્ર દેશભક્ત ભગતસિંઘની જ પૂજા થયા કરે છે. ‘ભગતસિંઘ ઈસબાર ન લેના કાયા ભારતવાસીકી/ દેશભક્તિકે લિયે આજ ભી સજા મિલેગી ફાંસીકી’ એ શંકર શૈલેન્દ્રના ગીત ‘ભગતસિંઘ સે’ પર આઝાદી બાદ તુરત જ પ્રતિબંધ મુકાઈ ગયો હતો.

હજુ ૨૦૧૩માં ભાજપાશાસિત દક્ષિણ દિલ્હીની મહાનગરપાલિકા સમક્ષ ડો. આંબેડકર, રાજગુરુ અને સુખદેવના નામો જાહેર સ્થળો સાથે જોડવાની દરખાસ્ત આવી તો નિર્લજ્જ વહીવટી તંત્રે પૂછાવ્યું, ‘તેમણે એવા ક્યા કાર્યો કર્યા હતા કે જેને કારણે તેમનાં નામો આ જાહેર સ્થળો સાથે જોડવામાં આવે.’ આના કરતાં પણ વધુ નફ્ફટ એવી એક ઘટના થોડાં જ વરસ પહેલાં બની હતી. લખનૌના શહીદ મેળામાં એક રેસ્ટોરન્ટ લાહોર જેલની પ્રતિકૃતિ હતી.

તેના વેઈટરોને ભગતસિંઘ, સુખદેવ અને રાજગુરુના  જેલકેદીના ડ્રેસ પહેરાવવામાં આવ્યા હતા અને રેસ્ટોરન્ટમાં સ્વરાજ ચિકન, કાકોરી કબાબ અને કાલા પાની પીરસવામાં આવતા હતા! ભગતસિંઘે કહેલું કે પ્યારા દેશવાસીઓ ત્યારે તમને મારી યાદ આવશે. યાદ ત્યારે એટલે ક્યારે અને કેવી એ વૈશ્વિકીકરણના વાયરે વ્યસ્ત અને મસ્ત ભારતના ભદ્રવર્ગને જેટલું ઝટ સમજાય એટલી ભગતસિંઘની શહાદત સાર્થક!

e.mail : [email protected]

સૌજન્ય : ‘સમાનતાનો આતશ’, “દિવ્ય ભાસ્કર”, 24 માર્ચ 2016

http://www.divyabhaskar.co.in/news/ABH-shaheed-bhagatasingh-away-beyond-politics-5282482-NOR.html

Category :- Opinion / Opinion