OPINION

નવી સરકારનું બદલાયેલું વલણ આવકાર્ય છે. ડૉ. અરવિંદ સુબ્રમણ્યન્ નરેન્દ્રમોદીની સરકારમાં કેટલોક વખત આર્થિક સલાહકાર હતા. તેમની નિમણૂક નરેન્દ્ર મોદીની સરકારે ૨૦૧૪ના ઑક્ટોબરમાં ત્રણ વરસ માટે કરી હતી. ૨૦૧૭માં તેમની મુદ્દત પૂરી થયે મુદ્દત વધારી આપવામાં આવી હતી, પરંતુ તેઓ મુદ્દત પૂરી થાય એ પહેલાં ભારત સરકારના આર્થિક સલાહકારના પદેથી રાજીનામું આપીને અમેરિકન યુનિવર્સિટીમાં ભણાવવા જતા રહ્યા હતા. ભારતના ઇતિહાસમાં નરેન્દ્ર મોદીની સરકાર એક અનોખો વિક્રમ ધરાવે છે. આર્થિક બાબતે મેનેજમેન્ટ કે સલાહ આપવાનું કામ કરતા અને જાગતિક ખ્યાતિ ધરાવતા છ છ ચાવીરૂપ માણસો મુદ્દત પૂરી કર્યા વિના જતા રહ્યા છે. રિઝર્વ બેંકના ગવર્નર રઘુરામ રાજન મુદ્દત પૂરી થયે જતા રહ્યા હતા. તેઓ વધુ સમય રહેવા માગતા હતા, પરંતુ તેમની પાછળ શ્વાન છોડીને તેમને જતા રહેવા મજબૂર કરવામાં આવ્યા હતા.

આ બધો નજીકનો ઇતિહાસ છે ત્યારે કેન્દ્ર સરકારનું બદલાયેલું વલણ સુખદ સમાધાન પેદા કરનારું છે. ડૉ. અરવિંદ સુબ્રમણ્યને્ હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીના જર્નલ માટે એક લાંબો લેખ લખ્યો છે જેમાં તેમણે કહ્યું છે કે ભારતના વિકાસદર વિષે ભારત સરકાર સાત ટકા જી.ડી.પી.ના દાવાઓ કરે છે એ ખોટા છે, ૨૦૧૧થી ૨૦૧૬નાં વર્ષો દરમ્યાન ભારતનો વિકાસદર જી.ડી.પી.ના સાડા ચાર ટકા જેટલો જ રહ્યો છે. સરકારને માફક ન આવે એવા તેમના કથન વિષે પ્રતિક્રિયા આપતા ભારત સરકારના નાણા મંત્રાલયના પ્રવક્તાએ કહ્યું છે કે સરકાર આનો અભ્યાસપૂર્ણ પ્રતિવાદ કરશે. જે સુખદ સમાધાન થઈ રહ્યું છે તે આ વાતે.

અર્ણવ ગોસ્વામીઓ અને શ્વાનો છોડી મૂકવાની જગ્યાએ સરકારે કહ્યું છે કે તે અભ્યાસપૂર્ણ પ્રતિવાદ કરશે. માત્ર ડૉ. સુબ્રમણ્યન્ શા માટે? આ ધરતી પર જેટલા પ્રશ્નો છે તેમાં અભ્યાસપૂર્ણ પ્રતિવાદ થઈ શકે છે. થવો જોઈએ અને તેનું નામ જ સભ્યતા છે. સરકારે અરવિંદ સુબ્રમણ્યન્ પાછળ અર્નવો અને શ્વાન છૂટા નહીં મુક્યા એનું એક કારણ કદાચ અરવિંદ સુબ્રમણ્યને્ ગણતરીમાં લીધેલાં વરસો હોઈ શકે છે. તેમણે ૨૦૧૧થી ૨૦૧૬ સુધીનાં છ વરસના ભારતના અર્થતંત્રનો અભ્યાસ કર્યો છે જેમાં પહેલાં ત્રણ વસર યુ.પી.એ. સરકારનાં છે.

મૂળભૂત સમસ્યા જી.ડી.પી. નિર્ધારિત કરવાના માપદંડોની છે. કોઈ પડકારી ન શકે એવા શાસ્ત્રશુદ્ધ માપદંડ જી.ડી.પી. નક્કી કરવા માટેના નથી. જે માપદંડો છે એ એક તો કાચા છે અને ઉપરથી તેની સાથે ઘાલમેલ કરી શકાય છે. નરેન્દ્ર મોદીની સરકારે માપદંડો બદલીને આગલી યુ.પી.એ. સરકારનો જી.ડી.પી. ઘટાડી નાખ્યો હતો. એ પછી વળી પાછા માપદંડો બદલીને પોતાની મુદ્દતનો જી.ડી.પી. વધારી દીધો હતો. એટલું જ નહીં, એ માટે જે સો કંપનીના કામકાજનો (ઉત્પાદન, વેચાણ, નિકાસ, રોજગારી, નફો વગેરે) સેમ્પલ તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો તેમાંથી ત્રીજા ભાગની કંપનીઓ અસ્તિત્વ જ નહોતી ધરાવતી.

એ સમયે કેટલાક અર્થશાસ્ત્રીઓએ ભારત સરકારને ચેતવણી આપી હતી કે એક તો જી.ડી.પી. માપવાના માપદંડો જ અસંદિગ્ધ નથી અને તેમાં જો તેની સાથે ઘાલમેલ કરવામાં આવશે તો દેશને આર્થિક લાભ થવાની જગ્યાએ નુકસાન થશે. આધેડ વયની સ્ત્રી ૪૦ની જગ્યાએ ૩૫ વરસની આસપાસની નજરે પડે અથવા ૪૨ કે ૪૫ વરસની આસપાસની નજરે પડે ત્યાં  સુધી ઠીક છે, પરંતુ તેને વીસની બતાવવામાં આવે તો વિશ્વાસાર્હતાના પ્રશ્નો પેદા થાય છે.

વિશ્વદેશો, જાગતિક નાણાસંસ્થાઓ, કોર્પોરેટ કંપનીઓ, જાગતિક રોકાણકારો, જે તે દેશોની સેન્ટ્રલ બેંકો (રિઝર્વ બેંકો) વગેરે ભલે ખામીગ્રસ્ત પણ વિશ્વાસાર્હ્ય જી.ડી.પી. પર ભરોસો મૂકીને નિર્ણયો લે છે. જી.ડી.પી.ના આધારે કોર્પોરેટ અને વ્યક્તિગત રોકાણ અને બેન્કોના તેમ જ શરાફી વ્યાજના દર નક્કી થતાં હોય છે. એમાંથી રોજગારી અને સુખાકારી પેદા થતી હોય છે. આમ જી.ડી.પી.ના માપદંડ ખામીગ્રસ્ત ભલે હોય, પણ ભરોસાપાત્ર હોવા જોઈએ. જો તેની સાથે ઘાલમેલ કરવામાં આવે તો ભરોસાનો સવાલ પેદા થાય જેમાં સરવાળે નુકસાન થાય. ચાલીસ વરસની સ્ત્રી વીસ વરસની કન્યા જેવી તો ન જ દેખાય એ સમજવા માટે નિષ્ણાતોની જરૂર નથી પડતી. કલ્પના કરી જુઓ, ખોટા જી.ડી.પી.ના આધારે ખોટા વ્યાજના દર ઠરાવાય તો અર્થતંત્રને કેટલું નુકસાન પહોંચે?

આમ તો જી.ડી.પી.ની માપણીની સમસ્યા એની જગ્યાએ, પણ જો આર્થિક વિકાસ હરણફાળ ભરતો હોય તો તે લોકોના આત્મવિશ્વાસ અને ઉલ્હાસમાં નજરે પડતો હોય છે. ૧૯૯૫-૨૦૦૮નાં વર્ષોમાં ભારતમાં પ્રજાની અંદર ઉલ્હાસ નજરે પડતો હતો. અરવિંદ સુબ્રમણ્યને્ જ એ વરસોમાં ‘ઇન્ડિયાઝ ટર્ન : અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ ધ ઇકોનોમિક ટ્રાન્સફોર્મેશન’ નામનું પુસ્તક લખ્યું હતું. ૨૧મી સદી એશિયાની છે, ખાસ કરીને ચીન અને ભારતની છે એમ આખું જગત કબૂલ કરતું હતું. એમાં ભારત માટે હજુ ઉજ્વળ ભવિષ્ય છે કારણ કે ચીન સામ્યવાદી રાજકારણ અને મૂડીવાદી અર્થકારણની વિસંગત ઢાંચો ધરાવે છે જે આજે ભલે ચીનને ફાયદો કરાવતો હોય, પણ લાંબા ગાળે ચીનને તે ભારે પડવાનો છે. ૧૮૦ ડિગ્રીની વિસંગતિ યુગો સુધી ચાલતી નથી.

આમ હવે ભારતનો વારો છે એવું પુસ્તક અરવિંદ સુબ્રમણ્યને્ લખ્યું હતું, પરંતુ એ પ્રકાશિત થાય એ પહેલાં લેહમન બ્રધર્સ નામની અમેરિકન કંપની કાચી પડી હતી અને ૨૦૦૮ના અંતમાં જગત આખું ખાસ કરીને અમેરિકા અને યુરોપ ઉપર મંદીએ ભરડો લીધો હતો. જગત એક દાયકાથી મંદીનો સામનો કરી રહ્યું છે અને તેમાંથી મુક્તિના કોઈ આસાર હજુ સુધી તો નજરે પડતા નથી. એ સ્થિતિમાં ચીન માટે તેનો વિરોધાભાસી ઢાંચો વધારે લાભકારી સાબિત થયો હતો એ જોઇને ડૉ. સુબ્રમણ્યને્ ૨૦૧૧માં બીજું પુસ્તક લખ્યું હતું; ‘એક્લીપ્સ : લીવીંગ ઇન ધ શેડો ઓફ ચાઈનાઝ ઇકોનોમિક ડોમિનન્સ’. જાગતિક મંદીમાં ચીન પોતે માર ખાઈ રહ્યું છે અને એમાં ચીન સામે ભારત માર ખાઈ રહ્યું છે.

૨૦૦૮ પછીથી ઉલ્હાસ અને ઉત્સાહ મંદ પડવા લાગ્યો. લોકોની અંદર હતાશા વધવા લાગી. લોકો એવા કોઈ જાદુગરની પાછળ દોડે છે જે હતાશાની અંદર આશા પેદા કરી આપે. ૨૦૧૧નું અણ્ણા આંદોલન, ૨૦૧૨નું નિર્ભયા આંદોલન, ૨૦૧૪માં નરેન્દ્ર મોદીનો ઉદય વગેરે આનું પરિણામ છે. લોકો આખા જગતને બાથમાં લેવાની જગ્યાએ અને આખા જગતમાં વિહરવાની જગ્યાએ જે છે એને પકડી રાખવા માગે છે. દાયકા પહેલાં જે ભારતીય નાગરિક કોસ્મોપોલિટન ગ્લોબલ હતો એ અત્યારે દેશપ્રેમી રાષ્ટ્રવાદી બની ગયો છે. આખા જગતમાં આવી સ્થિતિ છે, ભારત આવો એકલો દેશ નથી.

ડૉ. સુબ્રમણ્યન્‌નાં બે પુસ્તકોનાં શિર્ષકનો ઉપયોગ કરીને કહીએ તો ઇન્ડિયાઝ ટર્ન ચાઇનીઝ એક્લીપ્સનો ભોગ બની ગયો. પ્રજા હતાશ થવા લાગી ત્યારે એક બાજુ દેશપ્રેમ તેમ જ રાષ્ટ્રવાદનાં ઈન્જેકશનો અને તેની સાથે સંદિગ્ધ જી.ડી.પી.નો વાયગ્રા તરીકે ઉપયોગ કરવાનું શરૂ થયું. કોનો વિકાસદર વધારે છે? ચીનનો કે ભારતનો? ભગવાન જાણે? ભારતનો ખરેખર વિકાસદર કેટલો છે? ભગવાન જાણે. આપણે એટલું જાણીએ છીએ કે ભારતના યુવાનો પાસે કામ નથી, ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન ઘટી રહ્યું છે, નિકાસ ઘટી રહી છે, ખેડૂતો દુઃખી છે અને દેશમાં ઉલ્હાસનો અભાવ છે.

13 જૂન 2019

સૌજન્ય : ‘નો નૉનસેન્સ’, નામક લેખકની કટાર, ‘રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 16 જૂન 2019

Category :- Opinion / Opinion

કાળચક્રની ફેરીએ

૧૮૫૭ના વર્ષની ત્રણ યાદગાર ઘટનાઓ કઈ? ઘણાખરાને પહેલી ઘટના તો તરત યાદ આવશે: અંગ્રેજો જેને સિપાઈઓનો બળવો કહેતા અને આપણે જેને આપણા દેશનું પહેલું સ્વાતંત્ર્ય યુદ્ધ કહીએ છીએ તેની શરૂઆત ૧૮૫૭ના ફેબ્રુઆરીની ૨૬મી તારીખે થયેલી. જેઓ કેળવણી સાથે સંકળાયેલા હશે તેમને બીજી ઘટના પણ યાદ આવશે. ૧૮૫૭ના વર્ષમાં હિન્દુસ્તાનમાં પહેલી ત્રણ યુનિવર્સિટી – યુનિવર્સિટી ઓફ બોમ્બે, યુનિવર્સિટી ઓફ કલકત્તા, અને યુનિવર્સિટી ઓફ મદ્રાસની સ્થાપના થયેલી. અને ત્રીજી યાદગાર અને મહત્ત્વની ઘટના? આજે ભાગ્યે જ કોઈને યાદ આવશે કારણ તવારીખમાં, ઇતિહાસની ઝીણી વિગતોમાં આપણને બહુ ઓછો રસ છે. ત્રીજી ઘટના તે એ કે ૧૮૫૭ના જાન્યુઆરીની પહેલી તારીખે આપણા દેશની બધી જ ભાષાઓમાં સૌથી પહેલું સ્ત્રીઓ માટેનું માસિક પ્રગટ થયું. અને એ પ્રગટ થયું હતું આપણી ગુજરાતી ભાષામાં, મુંબઈથી. એ માસિકનું નામ સ્ત્રીબોધ. બીજાં અનેક ક્ષેત્રોમાં પહેલ કરનાર પારસીઓએ આ પહેલ પણ કરેલી. સમાજ સુધારાની પ્રવૃત્તિ શરૂઆતમાં મુખ્યત્વે પુરુષો પૂરતી જ મર્યાદિત રહી હતી. પણ પારસી સમાજ સુધારકોના ધ્યાનમાં એ વાત ઝટ આવી ગઈ કે આ પ્રવૃત્તિમાં સ્ત્રીઓને ભાગીદાર નહિ બનાવીએ તો સુધારો ઊંડાં મૂળ નાખી નહિ શકે. એટલે તેમણે ખાસ સ્ત્રીઓને ધ્યાનમાં રાખીને પુસ્તકો લખ્યાં અને આ સ્ત્રીબોધ જેવું માસિક શરૂ કર્યું. આ માસિક શરૂ કરવા માટે પહેલાં તો એક મંડળી સ્થાપી. તેના સભ્યો હતા ડોસાભાઈ ફરામજી કામાજી, ખુરશેદજી નસરવાનજી કામાજી, સોરાબજી શાપુરજી બંગાળી અને બેહરામજી ખરશેદજી ગાંધી. પહેલા સેક્રેટરી જાંગીરજી બરજોરજી વાચ્છા અને પછી જજ નાનાભાઈ હરિદાસ.

જરા વિચાર કરો: એ વખતે આપણા દેશમાં માંડ એક ટકો સ્ત્રીઓ વાંચી-લખતી શકતી. દેશમાં નહોતી વીજળી આવી, વાહન વહેવાર અને સંદેશ વ્યવહારનાં સાધનો બહુ જ ટાંચાં. એવે વખતે સ્ત્રીઓ માટેનું માસિક? નફાનો તો સવાલ જ નહોતો, પણ ખોટ જાય એ કેમ કરી પૂરવી? ડોસાભાઈ ફરામજી કામાજીએ કહ્યું કે ખોટની ચિંતા ન કરો. આ ચોપાનિયું ચલાવવા માટે પહેલાં બે વર્ષ હું દર વર્ષે ૧૨૦૦ રૂપિયા આપીશ. ૧૮૫૭ના બાર સો એટલે આજના નહિ નહિ તો ય બાર લાખ. અને ૧૮૫૭ના જાન્યુઆરીની પહેલી તારીખે પહેલો અંક બહાર પડ્યો. તેમાં લખાણનાં વીસ પાનાં. કેટલાંક લખાણો સચિત્ર – એ વખતે ચિત્રો લંડનમાં તૈયાર કરાવવાં પડતાં હતાં છતાં. તે ચિત્રો કાગળની એક જ બાજુ છાપેલાં છે અને એ પાનાંનો કુલ પાનાંની ગણતરીમાં સમાવેશ કર્યો નથી. બને તેટલી વધુ સ્ત્રીઓ સુધી પહોંચી શકે એ હેતુથી વરસના બાર અંકનું લવાજમ રાખ્યું હતું માત્ર એક રૂપિયો! પહેલા અંકની ૧૧૦૦ નકલ છાપીને મફત મોકલેલી. સાથે જણાવેલું કે જો લવાજમ ભરવા ન ચાહતા હો તો આ નકલ પાછી મોકલવી. જે લોકો પાછી નહિ મોકલે તેમને ગ્રાહક ગણી લેવામાં આવશે અને તેમણે લવાજમનો એક રૂપિયો મોકલી આપવો. લવાજમ બીજા અંકથી શરૂ થયેલું ગણાશે.

પહેલા અંકના દિબાચામાં લખ્યું છે: “એ ચોપાંનીઊં વાંચનારીઓને લાએકનું તથા દીલપશંદ કરવા શારૂ તેમાં ગનાનનો વધારો કરનારી તથા નીરદોશ રમૂજ આપનારી બાબદો શાદી એબારતમાં અને કવેતોમાં લખવામાં આવશે અને તે બીના વધારે શારી પઠે શમજ પડવા શારૂં તેમની શાથે કેટલાએક અછા ચિતારો દર વેલા એ ચોપાંનીઆમાં દાખલ કરવામાં આવશે. અને તે શોભઈતું તથા શદગુણોનું વધારનારૂં કરવાને મેહનતની કશી ક્શુર કરવામાં આવશે નહીં. (અવતરણ ચિહ્નોમાં બધે જોડણી મૂળ પ્રમાણે.) આ પહેલા અંકમાં શું શું હતું? સૌથી પહેલાં બે પાનાંનો દિબાચો. પછી પાંચ પાનાંનો લેખ (સરળતા ખાતર બધે જોડણી બદલી છે) મા દીકરાની અરસપરસની ફરજો. પહેલા જ અંકથી એક લેખમાળા શરૂ થઇ હતી: લાયકીવાળી ઓરત. જેમાં જાણીતી સ્ત્રીઓનો પરિચય અપાતો. પહેલા અંકના લેખમાં રાણી વિક્ટોરિયાનો પરિચય લગભગ ત્રણ પાનાંમાં આપ્યો છે ઉપરાંત એક પાનાનું તેમનું રેખાંકન પણ મૂક્યું છે. પછી એક કથા છાપી છે, મારા દોસ્તારની બાયડી. પછીનો લેખ છે માહોમાહેના ફિસાદથી થતી ખરાબી: પંજાબનું રાજ. તેની સાથે મહારાજા દુલિપસિંહનું એક પાનાનું રેખાંકન છાપ્યું છે. પછીનો લેખ છે રેતીનાં રણ, અને તેની સાથે પણ એક પાનાનું રેખાંકન છાપ્યું છે. પછી પરચૂરણ બીનાઓ એવા મથાળા નીચે ઉપદેશાત્મક ફકરાઓ છાપ્યા છે. કોઈ લેખ સાથે તેના લેખકનું નામ છાપ્યું નથી, પણ એ જમાનામાં ઘણાંખરાં સામયિકો તેમ કરતાં. છેલ્લે કવિ દલપતરામે સ્ત્રીબોધ માટે ખાસ લખેલા ગરબા/ગરબી છાપ્યાં છે. તેમાંની પહેલી કૃતિમાં મુંબઈ શહેર અને તેના વિકાસમાં પારસીઓએ આપેલ ફાળાની પ્રશંસા કરી છે અને પારસીઓ માટે કહ્યું છે: “એ તો હેમ જડેલા હીરા છે.”

પહેલા વર્ષના છેલ્લા અંકમાં સ્ત્રીબોધની વાર્ષિક આવક-જાવકનો હિસાબ છાપ્યો છે તે પણ રસપ્રદ છે. વરસના બાર અંકના રૂપિયા એક લેખે લવાજમની આવક ૧૧૯૭ રૂપિયા. એક જરથોસ્તી ગૃહસ્થ પાસેથી મળેલા દાનના રૂપિયા ૧૨૦૦. સાથે નોંધ છાપી છે કે ૧૮૫૮ના વર્ષ માટેના ૧૨૦૦ રૂપિયા પણ મળી ચૂક્યા છે. ૧૨૦૦ના દાનમાંથી ખર્ચ કાઢતાં વધેલી રકમના અડધા ટકાના વ્યાજના દરે આવક ૬૫ રૂપિયા ૪ આના ૧૦ પાઈ. (એ વખતે દેશમાં રૂપિયા, આના, પાઈનું ચલણ અસ્તિત્ત્વમાં હતું.) એટલી આવકની સામે ખર્ચ: ૧૨ અંકની છપામણીનો ખર્ચ ૭૧૦ રૂપિયા ૮ આના ૯ પાઈ. ૧૫૮ રૂપિયા ચિત્રો તૈયાર કરાવવાના તથા તેની છપામણીના. બાર અંક માટે કાગળ ખરીદવાના ૭૬૮ રૂપિયા ૪ પાઈ. ૬૨ રૂપિયા અખબારો, સામયિકો અને પુસ્તકોની ખરીદીના. ગરબીઓ લખવા માટેનો પુરસ્કાર (કવિ દલપતરામને) ૨૫ રૂપિયા. (બીજાં કોઈ લેખકને પુરસ્કાર અપાયો નહોતો.) વહેંચણી, ઉઘરાણી વગેરે કામ કરવા માટે રાખેલા માણસનો પગાર (એક વરસનો) ૧૯૬ રૂપિયા. “માસ નવેમબર તથા ડીશેમબરના ચોપાનીઆ લખનારનો પગાર” ૬૦ રૂપિયા. જાહેર ખબર છપામણીના ૧૮ રૂપિયા. ટપાલ ખર્ચ ૧૦ રૂપિયા ૧૦ આના, અને પરચૂરણ ખર્ચ ૪ રૂપિયા ૧૦ આના. કુલ ખર્ચ ૨૦૨૨ રૂપિયા ૧૩ આના ૧ પાઈ. વર્ષને અંતે ૪૩૯ રૂપિયા ૧૨ આના ૮ પાઈની ઉઘરાણીની રકમ બાકી નીકળતી હતી તેની વિગતો પણ આપી છે.

પહેલાં બે વરસ તો આ રીતે ગાડું ગબડ્યું. પણ ત્રીજા વરસથી ૧૨૦૦ રૂપિયાનું દાન મળવાનું નહોતું. અને તે વગર માસિક ચાલી શકે તેમ હતું નહિ. પહેલા અંકથી જ સ્ત્રીબોધ મુંબઈના દફતર આશકારા પ્રેસમાં છપાતું હતું. તેના માલિકો બહેરામજી ફરદુનજીની કંપનીને સ્ત્રીબોધ સોંપી (વેચી નહિ) દેવામાં આવ્યું. આ દફતર આશકારા પ્રેસ એટલે માત્ર ગુજરાતી છાપકામ કરતા પહેલવહેલા પ્રેસની ૧૮૧૨માં મુંબઈમાં સ્થાપના કરનાર ફરદુનજી મર્ઝબાનજીના ત્રણ દીકરાઓનું ૧૮૪૧માં શરૂ થયેલું છાપખાનું. તેની શરૂઆત તો નાને પાયે થઇ હતી, પણ વખત જતાં તે મુંબઈનું એક અગ્રણી છાપખાનું બન્યું હતું. સ્ત્રીબોધના પહેલા તંત્રી બેહરામજી ખરશેદજી ગાંધી. પછી થોડા થોડા વખત માટે સોરાબજી શાપુરજી બંગાળી, જાંગીરજી બરજોરજી વાચ્છા, જજ નાનાભાઈ હરિદાસ, કરસનદાસ મુળજી, નાનાભાઈ રૂસ્તમજી રાણીના તંત્રી બન્યા. પણ સ્ત્રીબોધને એક આગવું સામયિક બનાવ્યું તે તો કેખુશરૂ કાબરાજી(૧૮૪૨-૧૯૦૪)એ. ૧૮૬૩થી જિંદગીના અંત સુધી (વચમાં થોડાં વર્ષો બાદ કરતાં) તેઓ સ્ત્રીબોધના તંત્રી રહ્યા. ૧૯૦૩માં તેમણે દફતર આશકારા પાસેથી સ્ત્રીબોધ ખરીદી લીધું. કાબરાજીના અવસાન પછી તેમનાં દીકરી શિરીન, તેમના પછી પુત્રવધૂ પૂતળીબાઈ, અને પૂતળીબાઈના અવસાન પછી તેમનાં દીકરી જરબાનુ તંત્રી બન્યાં.

કેખુશરૂ કાબરાજી એટલે એ જમાનાના એક અગ્રણી નાટ્યલેખક અને નવલકથાકાર. પારસી રંગભૂમિ પર સક્રિય, સમાજ સુધારાના ટેકેદાર, હિન્દુસ્તાની શાસ્ત્રીય સંગીતના જાણકાર. અલબત્ત, તેમની ઘણીખરી કૃતિઓ મૌલિક નહિ, પણ અંગ્રેજી કૃતિઓનાં રૂપાંતર રૂપ હતી. પણ પારસી કે હિંદુ સમાજના પરિવેશમાં તેઓ એવી સિફતથી રૂપાંતર કરતા કે સામાન્ય વાચકને તો આ રૂપાંતર છે એવો ખ્યાલ પણ ન આવે. કાબરાજીનું પહેલું નાટક શેરના સવાશેર ૧૮૬૩માં સ્ત્રીબોધમાં પ્રગટ થયું અને છેલ્લું નાટક ધીરજનું ધન ૧૮૭૧માં. પણ ઐતિહાસિક દૃષ્ટિએ તેમનાં નાટકો કરતાં પણ તેમની નવલકથાઓ વધુ મહત્ત્વ ધરાવે છે. કારણ એ નવલકથાઓ દ્વારા કાબરાજીએ ગુજરાતી સામયિકમાં ધારાવાહિક નવલકથા છાપવાની પહેલ કરી. તેમની પહેલી નવલકથા ભોલો દોલો (૧૨૦ પ્રકરણ) ઓગસ્ટ ૧૮૭૧થી ડિસેમ્બર ૧૮૭૩ દરમ્યાન સ્ત્રીબોધમાં પ્રગટ થઇ હતી. તે આપણી ભલે રૂપાંતરિત, પણ પહેલી ધારાવાહિક નવલકથા. ત્યાર બાદ પરણવું કે નહિ પરણવું,  આગલા વખતની બાયડીઓ અને હાલના વખતની છોકરીઓ, પાતાલ પાણી ચલાવે, મિજાજી હોસ્નઆરા કેમ ઠેકાણે આવી, પૈસા! પૈસા! પૈસા!, દુખિયારી બચુના દુઃખનાં પહાડ, સોલીને સુધારનાર સુની, ગુમાસ્તાની ગુલી ગરીબ, વેચાયલો વર, ભીખો ભરભરિયો, હોશંગ બાગ, ખોહવાયલી ખટલી, મીઠી મીઠ્ઠી, ચાલીસ હજારનો ચાનજી, અને ખૂનનો બદલો ફાંસી, જેવી નવલકથાઓ સ્ત્રીબોધમાં હપ્તાવાર પ્રગટ થઇ. છેલ્લી નવલકથા સોલી શેઠની સુનાઈ ૧૯૦૪માં. આમ, ૧૮૬૩થી ૧૯૦૪ સુધી, સતત ૪૧ વર્ષ સુધી સ્ત્રીબોધ ધારાવાહિક નવલકથાઓ પ્રગટ કરતું રહ્યું. આજે તો આપણાં સામયિકો અને અખબારોની સાપ્તાહિક પૂર્તિઓ માટે ધારાવાહિક નવલકથા એક અનિવાર્ય અંગ બની ગઈ છે. પણ આ દિશામાં સ્ત્રીબોધ દ્વારા પહેલ કરી હતી કેખુશરૂ કાબરાજીએ.

કાબરાજીની જેમ તેમનાં પુત્રવધૂ પૂતળીબાઈ કાબરાજીએ પણ તંત્રી તરીકે લાંબો વખત સ્ત્રીબોધને સંભાળ્યું. ૧૯૧૨થી ૧૯૪૨ સુધી તેઓ તેના તંત્રી રહ્યાં, અને તેમણે પણ સ્ત્રીબોધ માટે પુષ્કળ લખ્યું, પણ તેમાંનું ભાગ્યે જ કશું પછીથી ગ્રંથસ્થ થયું. પૂતળીબાઈનું ૧૯૪૨માં અવસાન થયું તે પછી તેમનાં દીકરી જરબાનુ તંત્રી બન્યાં. અલબત્ત, પૂતળીબાઈના વખતથી જ કેશવપ્રસાદ છોટાલાલ દેસાઈ જોડિયા તંત્રી બન્યા હતા. પાછલાં વર્ષોના અંકો જોતાં જણાય છે કે એ જમાનાના જાણીતા પ્રકાશક જીવનલાલ અમરશી મહેતા સ્ત્રીબોધના પ્રકાશન સાથે સંકળાયા હતા. કનૈયાલાલ મુનશીનાં શરૂઆતનાં કેટલાંક પુસ્તકો આ પ્રકાશકે પ્રગટ કરેલાં. આ લખનારને સ્ત્રીબોધના ૯૪મા વર્ષના, ૧૯૫૦ના, બાર અંક જોવા મળ્યા છે. તે પછીના અંકો જોવા મળ્યા નથી. જો કે ૧૯૫૦ના ડિસેમ્બર અંકમાં ૧૯૫૧ના લવાજમ વગેરે અંગે જાહેરાત છે, એટલે ૧૯૫૧માં પણ તે ચાલુ રહ્યું હશે. સ્ત્રીબોધ ક્યારે બંધ થયું તે કોઈ જાણકાર જણાવશે તો આભાર થશે.

૧૮૫૭માં સ્ત્રીબોધ શરૂ થયું ત્યારથી આજ સુધીમાં આપણે કેટલી પ્રગતિ કરી છે? જ્યારે ભણેલી સ્ત્રીઓનું પ્રમાણ માંડ એક ટકો હતું ત્યારે આવું સામયિક શરૂ થયું અને સારી રીતે લાંબુ જીવ્યું. આજે સ્ત્રી-સાક્ષરતાનું પ્રમાણ ૭૧ ટકા જેટલું હોવાનું કહેવાય છે. ત્યારે આપણી ભાષા પાસે સ્ત્રીલક્ષી સામયિકો કેટલાં છે? સ્ત્રીબોધના પહેલા જ અંકથી તેના માસ્ટ હેડ નીચે નેપોલિયન બોનાપાર્ટનું એક વાક્ય છપાતું: “દેશની હાલત સુધારવાની સરવેથી સરસ રીત એ કે માતાઓ જ્ઞાની થાએ તેમ કરવું.” ૧૬૨ વર્ષ પછી આજે પણ આપણે ઠેર ઠેર સૂત્રો લખવાં પડે છે: બેટી પઢાવ, બેટી બચાવ, મુલગી શીકલી, પ્રગતિ ઝાલી. સમાજમાં ખરેખર સ્ત્રી-બોધ થયો છે ખરો?

સંદર્ભ:

૧. સ્ત્રીબોધની ઉપલબ્ધ ફાઈલો ૧૮૫૭-૧૯૫૦ (તૂટક)

૨. કાબરાજી સ્મારક ગ્રંથ, ૧૯૦૪

૩. સ્ત્રીબોધ જુબીલી ગ્રંથ: સ્ત્રીબોધ અને સંસાર સુધારો, ૧૯૦૮    

xxx xxx xxx

Flat No. 2, Fulrani, Sahitya Sahavas, Madhusudan Kalelkar Marg, Kalanagar, Bandra (E), Mumbai 400 051

Email: [email protected]

પ્રગટ : “શબ્દસૃષ્ટિ”, જૂન 2019

Category :- Opinion / Opinion