OPINION

બિકમીંગ : મિશેલ ઓબામા

આરાધના ભટ્ટ
23-02-2020

પુસ્તકની શરૂઆત સંગીતના સૂરોથી થાય છે. શિકાગોના એક શ્રમજીવી વિસ્તારમાં વસતી નાનકડી મિશેલ પિયાનો શીખે છે. પુસ્તક આગળ વાંચતા જઈએ ત્યારે વિચાર આવે છે કે પહેલા જ લેસનમાં મિશેલને મળેલા મધ્ય સપ્તકના ‘સી’ સૂરની સફેદ પટ્ટી શોધીને યાદ રાખવાના પાઠે મિશેલને જિંદગીભરનું ભાથું આપ્યું હશે. કદાચ એ પાઠ એ જ એમની નિયતિ હશે. આગળના એમના જીવનને જીવવાની ચાવી કદાચ મધ્યવર્તી ષડ્જને પકડવાની એ શીખમાં રહેલી હતી. મધ્ય - સપ્તકનો આ સૂર, મંદ્ર અને તાર સપ્તકને જોડતી કડી છે, પિયાનો પર ફરતા ડાબા- જમણા હાથ માટેનો મધ્યવર્તી પડાવ છે. આ આખીયે જીવનકથામાં મિશેલ કદાચ આ જ કરે છે - જીવનના અંતિમો વચ્ચે સંતુલન સાધવાની મથામણ.

એક તરફ પતિની રાજકીય કારકિર્દીની શરૂઆત છે, તો બીજી તરફ હાર્વર્ડ અને પ્રિન્સ્ટન જેવી યુનિવર્સિટીઓની ડિગ્રીઓ મેળવી  શિકાગોની પ્રતિષ્ઠિત પ્રેક્ટિસમાં વકીલાતની પોતાની કારકિર્દી છે. એક તરફ પોતાનું માતૃત્વ છે, તો બીજી તરફ આખા અમેરિકાના બાળકો માટેની નિસ્બત છે. એક તરફ પરિવાર માટે સમય ફાળવવાની જરૂરત વિષે સજાગતા છે, તો બીજી તરફ દેશ માટે કઈંક એવું કરવાની આકાંક્ષા છે જેનાથી પોતાના જેવા મધ્ય્મવર્ગી પરિવારોના જીવન સુધરે. એક તરફ સામાન્યતાની કામના છે, કોઈ પોતાને ન ઓળખે એવું સામાન્ય જીવન જીવવું છે અને મુક્ત આકાશમાં ઉડવું છે. પણ જીવનની વાસ્તવિકતા એ છે કે અમેરિકી પ્રમુખના પરિવારે ચારે બાજુથી અભેદ્ય સુરક્ષા કવચથી ઘેરાયેલા રહેવું પડે છે. બગીચામાં ફરવા જવું કે દુકાનમાં ખરીદી માટે જવું કે પતિ સાથે ડીનર લેવા જવું  હેલીકોપ્ટર અને મોટરગાડીઓના કાફલા વિના તેમ જ સુરક્ષાકર્મીઓ સાથે ચર્ચા વિચારણા અને લાંબા જહેમતભર્યા આયોજન વિના શક્ય નથી.  આ દ્વંદ્વોમાં એક અથવા બીજી બાબતની પસંદગી કરવાના અવસર વારંવાર આવે છે. શિકાગોની ગગનચુંબી ઇમારતના ઉપલા માળે બેસીને કોર્પોરેટ કાયદાની આંટીઘૂંટી કરવી મિશેલને ખૂબ જ જલદી નિરર્થક જણાવા લાગે છે. એમને લાગે છે કે આવા કામથી દેશના જનસામાન્યને કોઈ ફરક પડતો નથી. આમજનતા માટેની એમની નિસ્બત અને પોતાનું માતૃત્વ એ બે પરિબળો કાયદાની એમની કારકિર્દીને તિલાંજલિ આપવાના એમના નિર્ણયના મૂળમાં છે. ત્યાર પછી એ જુદીજુદી સામાજિક સંસ્થાઓ સાથે સંકળાઈને નાના-મોટાં કાર્યો તરફ વળ્યાં. આખી ય આત્મકથા દરમ્યાન ક્યાં તો પતિની કારકિર્દી અર્થે અથવા પારાવારિક કારણોથી અનેક નાના-મોટા અંગત ત્યાગ એ ખૂબ સહજતાથી કરતાં દેખાય છે.

મિશેલની કથાના તળ સુધી જઈએ તો એમાં આપણા સૌનાં જીવનની દ્વિધાઓ, ધર્મસંકટો અને સંઘર્ષો છે. જે કુશળતાથી મિશેલ એમાંથી પોતાનો માર્ગ કાઢે છે, એમાંથી આપણે પણ બોધ મેળવી શકીએ એવી એ કથા છે. અમેરિકાનાં ફર્સ્ટ લેડી માટે કોઈ આચારસંહિતા અથવા કોઈ કર્તવ્યો નિર્ધારિત નથી. છતાં પ્રમુખપદનું એક આભૂષણ બનીને, સરસ તૈયાર થઈને સમારંભોમાં હાજરી આપવામાં એ પોતાની ભૂમિકાની સાર્થકતા જોતાં નથી. એમને સામાન્ય જન સુધી પહોંચવું છે, રંગભેદના પ્રશ્ન સાથે પોતાનું બાળપણ વીત્યું છે તેથી એ પ્રશ્ન માટે પોતે રચનાત્મક કાર્ય કરવું છે, એમની અંદર રહેલી માતા એમને બાળકો માટે કામ કરવા પ્રેરે છે. અમેરિકામાં ઘર કરીને બેઠેલો બાળકોની મેદસ્વિતાનો પ્રશ્ન એમને સ્પર્શી ગયો છે, એટલે બાળકોને આરોગ્યપ્રદ આહારની ટેવ પડે અને સાથે મોજમસ્તી મળે એ હેતુથી એ વ્હાઇટ હાઉસના એક તરફના બગીચામાં શાકભાજી ઉગાડવાની શરૂઆત કરે છે, સ્કૂલના બાળકોને એ બગીચો ઉછેરવામાં સહભાગી કરે છે. અને એમના કાર્યકાળની અવધિ પૂરી થાય છે ત્યારે એ બગીચાની ખાસ્સી પેદાશ થાય છે. ૨૦૧૨માં પ્રગટ થયેલું વ્હાઈટ હાઉસના કિચન ગાર્ડન અને અમેરિકાના બગીચાઓ વિષયક એમનું પુસ્તક ‘અમેરિકન ગ્રોવ્ન’, આ બગીચામાં મિશેલ કેટલાં ઓતપ્રોત હતાં અને એ પ્રકલ્પ એમના હૃદયની કેટલો નજીક હતો તે દર્શાવે છે.

‘બિકમિંગ’ દળદાર પુસ્તક છે પણ એનો પ્રવાહ નવલકથાની જેમ વહે છે અને વાચકને તાણે એવો એ પ્રવાહ છે. મિશેલ પોતાની કથા, આપણી બાજુમાં બેસીને કોફીની ચુસ્કી લેતાં સજહપણે કહેતાં હોય એવો ભાસ થાય છે -  સ્કૂલના દિવસો, પારિવારિક સંબંધો, શિકાગોના આફ્રિકન-અમેરિકન સમુદાયની જીવનશૈલી અને એમના સંઘર્ષો, પિતાએ મલ્ટીપલ સ્ક્લેરોસિસ જેવી ગંભીર બીમારીનો કરેલો સંપૂર્ણ સ્વીકાર અને કોઈપણ ફરિયાદ વિના કે પરિવારને એમની સ્થિતિનો અણસાર ન આવે એ રીતેનું એમનું રોજીંદુ જીવન, અમેરિકી માનવ અધિકાર ચળવળમાં અને રાજકારણમાં સક્રિય જેસિ જેક્સનની દીકરી સાથેની મૈત્રી, ટીનેજર મિશેલનું સ્કૂલના છોકરા સાથેનું પ્રથમ ચુંબન, બરાક સાથેનું પહેલું મિલન અને પછીનો રોમેન્સ, દીકરીઓ સાશા અને માલિયાના જન્મ, પ્રમુખપદ માટે ચૂંટણી લડવા સુધીની બરાકની રાજકીય કારકિર્દીના ઉતાર-ચડાવ, પહેલી પ્રમુખીય ચૂંટણીનો વિજય અને વ્હાઇટ હાઉસમાં પ્રથમ આફ્રિકી-અમેરિકી પરિવારનો પ્રવેશ, ત્યાંનું જીવન, શરૂઆતના દિવસોમાં લંડનના મહારાણી એલિઝાબેથ સાથેની મુલાકાત, નેલ્સન મેન્ડેલાના અંતિમ દિવસોમાં એમનાં દર્શન, ૨૦૧૧માં ઓસામા મરાયાના સમાચાર, બીજી વખતની પ્રમુખીય ચૂંટણીમાં પતિનો વિજય, છેલ્લે હિલરી ક્લિન્ટનનો પરાજય અને ત્યાર બાદ વ્હાઇટ હાઉસમાંથી વિદાય.

બે-ત્રણ ઘટનાઓનું વર્ણન સવિશેષ ધ્યાન દોરે એવું છે - મિશેલ અને મોટો ભાઈ ક્રેઇગ મા-બાપ સાથે કોઈક સગાં-સંબંધીને ત્યાં જાય છે. ત્યાં બાળકોની મંડળી જામે છે. લગભગ મિશેલની વયની એક અશ્વેત છોકરી તિરસ્કારથી મિશેલને પૂછે છે કે ‘તું ગોરા લોકોની જેમ કેમ બોલે છે?’ એ પ્રશ્ન પોતાની ઓળખ વિશે, શ્વેત-અશ્વેત પ્રજાઓ વિશેના બીબાંઢાળ ખ્યાલો વિશે, બંને પ્રજાઓ વચ્ચેના સદીઓ જૂના વૈમનસ્ય વિશે મિશેલના ચિત્તમાં સવાલો ઉઠાવે છે. પોતાના મા-બાપની અત્યંત સામાન્ય આર્થિક સ્થિતિ છતાં સંતાનો સ્પષ્ટ અને સારું અંગ્રેજી બોલે એ માટે એમણે ઘરમાં વસાવેલાં પુસ્તકો, કોશો વગેરેની કદર મિશેલને એ ઘટનાએ પાછળથી કરાવી. આ આખીયે ઘટનાનું અને એણે જન્માવેલી વિચારપ્રક્રિયાનું નિરૂપણ ભારે સંવેદનશીલતા અને નજાકતથી મિશેલ કરે છે.

અમેરિકામાં સમલૈંગિક લગ્નોને કાયદાકીય મંજૂરી મળી ત્યારે વ્હાઈટ હાઉસને મેઘધનુષી રંગોની લાઈટથી શણગારાયું. એ જોવાની અને બહાર જશ્ન મનાવી રહેલા લોકો પાસે પહોંચી જવાની અદમ્ય ઈચ્છાથી પ્રેરાઈને મિશેલ, પતિ પણ ન જાણે એમ, દીકરીને લઈને, ચોરની જેમ સુરક્ષાકર્મીઓની નજર ચોરાવીને બહાર પહોંચી ગયાં. આ કૃત્યને એ પોતાની અંદર સતત ચાલતી પોતાની મુક્તિ માટેની ચળવળનો નાનકડો વિજય માને છે. ૧૪ ડિસેમ્બર ૨૦૧૨માં કનેક્ટિકટની સેન્ડી હૂક એલિમેન્ટરી સ્કૂલમાં એક બંદૂકધારીએ ૨૮ બાળકોની હત્યા કરી. ઓબામા દંપતીનું વાત્સલ્ય અને પ્રમુખીય જવાબદારીની ભાવના એમને આ સમયે હલાવી નાખે છે. સમાચાર આવ્યા ત્યારે ઓવલ ઓફિસમાં એકલા બેઠેલા પ્રમુખ પતિનું મિશેલને તેડું આવે છે. ઓવલ ઓફિસમાં બંને મૌન રહીને ભેટે છે, રડે છે.

પ્રમુખીય કાર્યકાળની શરૂઆતમાં જી-૨૦ શિખર પરિષદ માટેની લંડનયાત્રા એ ઓબામા દંપતીનો પહેલો મોટો સત્તાવાર પ્રવાસ હતો. બ્રિટનનાં મહારાણી એલિઝેબેથ સાથે બકિંગહમ પેલેસમાં મુલાકાત કર્યા પછી વિશ્વભરના રાજકીય નેતાઓના સમારંભમાં મિશેલ અને મહારાણી ફરી એકવાર મળે છે. કલાકો સુધી ઊભાં રહીને હળવા-મળવાનું ચાલે એમાં ઊંચી એડીના પગરખાંથી થતી તકલીફ દુનિયાની બે મહાસત્તાઓની મોવડી મહિલાઓ વચ્ચે સ્ત્રીસહજ સખ્યનો સેતુ રચે છે. એમને અહીં કોઈ જોતું નથી એમ સમજી, ‘પગ દુ:ખે છે, આ મિલન સમારંભ હવે ક્યારે પૂરો થશે?’ જેવા ભાવ બંને વ્યક્ત કરે છે, હસે છે, અને મિશેલ સહજભાવે મહારાણી એલિઝાબેથના ખભે ઘડીક હાથ મૂકે છે. પણ વિશ્વનાં માધ્યમોના કેમેરની આંખો આ ક્ષણને કેદ કરવા તૈયાર છે. બીજા દિવસે દુનિયાભરનાં સમાચારપત્રોમાં મહારાણીનો સ્પર્શ કરીને શિષ્ટાચારનો ભંગ કરવા બદલ મિશેલ પર ટીકાની ઝડી વરસાવતી હેડલાઈન છપાય છે. પોતે હવે સતત સ્પોટલાઈટ હેઠળ છે, અંગતતાની ક્ષણો હવે દુર્લભ છે એનો આ પહેલો પાઠ હતો, એવું મિશેલ કબૂલે છે.

આત્મકથાની પ્રસ્તાવનામાં મિશેલ કહે છે કે જ્યારે જ્યારે બાળકને ‘મોટો / મોટી થઈને તું શું બનશે?' (What will you be, when you grow up?) એવું કોઈ પૂછે છે ત્યારે એ પ્રશ્ન એમને નિરર્થક લાગ્યો છે. જીવનમાં કઈંક બનીને અટકાતું નથી. સંજોગો સતત વ્યક્તિ ઘડતા રહે છે, જેવું ફર્સ્ટ લેડી બન્યાં તેથી એમના કિસ્સામાં બન્યું. તેથી ‘બીઇંગ મિશેલ’ કરતાં એ પોતાની યાત્રાને ‘બિકમીંગ મિશેલ’ કહેવાનું પસંદ કરે છે. 2018માં પ્રગટ થયા પછી પહેલા જ અઠવાડિયામાં 'બિકમીંગ'ની 14 લાખ નકલ વેચાઈ હતી અને માર્ચ 2019 સુધીમાં એની 10 મિલિયન નકલ વેચાઈ ચૂકી છે. કહેવાય છે કે પુસ્તક પ્રસિદ્ધ થયા પછીના સમયમાં મિશેલ ઓબામાની લોકપ્રિયતા એટલી હતી કે ઓપિનિયન પોલ અનુસાર એ પ્રમુખીય ચૂંટણી જીતી શકે. વૈશ્વિક સ્તરે રાજકારણ જ્યારે સંશય, સ્વાર્થ અને ગંદકીના સંદર્ભો સાથે સંકળાયું છે, અને સામાન્ય પ્રજા રાજકારણીઓથી નિરાશ અને નિર્ભ્રાંત છે ત્યારે માનવીયતાથી ધબકતી મિશેલની આત્મકથા એક ઉજળું કિરણ બનીને આવે છે. 'બિકમીંગ' એ ફર્સ્ટ લેડીની સ્મરણકથા કરતાં વધુ એક સ્ત્રીની, એક માતાની, એક પત્નીની અને એક સહૃદય નાગરિકની કથા છે.

e.mail : [email protected]

પ્રગટ : “નવનીત સમર્પણ”, જાન્યુઆરી 2020; પૃ. 73-77

Category :- Opinion / Opinion

ભારતીય સંસ્કૃતિ પ્રાચીન, સાતત્યપૂર્વકની અખંડ અને અતિ સમૃદ્ધ છે એ વાત ખરી; પરંતુ યુરોપિયનો અને અંગ્રેજો ભારતમાં આવ્યા ત્યારે તેમને પહેલી નજરે જ તેની પ્રતીતિ થાય એવી સ્થિતિ ભારતમાં નહોતી. ઊલટું ભારતની એવી અવદશા હતી કે કોઈ પણ વિદેશી મુલાકાતીને એમ જ લાગે કે ભારત સાંસ્કૃતિક રીતે પછાત દેશ છે. યુરોપિયનોને અને અંગ્રેજોને પણ એમ જ લાગ્યું હતું. એટલે તો ઝટ તેમને ખ્રિસ્તી બનાવો અને તેમનો ઉદ્ધાર કરો, અથવા ઝટ તેમને આપણા જેવો પાશ્ચત્ય બનાવીને તેનું કલ્યાણ કરો કે પછી જે અવસ્થામાં સડે છે એમ સડવા દો એવા યુરોપિયનોના ભારત પરત્વેના મુખ્યત્વે ત્રણ અભિગમ વિકસ્યા હતા. ભારતને સહાનુભૂતિપૂર્વક સમજવાનો અને ભારત પાસેથી શીખવાનો અભિગમ તો પાછળથી વિકસ્યો હતો, જ્યારે તેમને ભારતનો વધુ પરિચય થયો હતો.

એવું નહોતું કે ભારત પર અંગ્રેજોએ કબજો કર્યો એ પહેલાં કોઈ શિક્ષણ જ આપવામાં નહોતું આવતું. મહેતાઓની પાઠશાળાઓ હતી જેમાં લખતા-વાંચતા શીખવવામાં આવતું હતું. રોજિંદા જીવનવ્યવહાર માટે વિદ્યાર્થીઓને થોડુંક ગણિત શીખવવામાં આવતું હતું. બાકી ભારત વિશે જેટલી માહિતી તેઓ ધરાવતા હતા એટલી માસ્તરો આપતા હતા જેમાં પુરાણકલ્પિત વાતો વધારે હતી. ચાર યુગો અને એમાં અત્યારે ચાલી રહેલા કલિયુગની નિરાશાજનક વાતો શીખવવામાં આવતી હતી. આ યુગમાં સારાં જીવનની આશા રાખવા માટે જાણે કે કોઈ કારણ જ ન હોય. દરેક અનર્થને કલિયુગના નામે અનિવાર્ય સમજવામાં આવતો હતો, એટલે અર્થની ખોજ નિરર્થક હતી. બીજું, પાઠશાળાઓ પણ માત્ર બ્રાહ્મણ અને વાણિયા-કાયસ્થ જેવા કેટલાક સવર્ણો માટે જ ઉપલબ્ધ હતી. બહુજન સમાજને પાઠશાળાઓમાં પ્રવેશ નહોતો. સવર્ણોની સ્ત્રીઓને શિક્ષણનો અધિકાર નહોતો. 

સાંપ્રદાયિક મઠોમાં સંસ્કૃત અને શાસ્ત્રો શીખવવામાં આવતાં હતાં, પરંતુ એ પોતાના મતના પ્રચાર-પ્રસાર માટે. આમ સંસ્કૃત શિક્ષણ કેવળ સાંપ્રદાયિક હતું. મઠોમાં શંકર, રામાનુજ, મધ્વ, વલ્લભ, નિમ્બાર્ક વગેરે આચાર્યોની વેદાંત શાખાઓ અને પ્રશાખાઓનું શિક્ષણ આપવામાં આવતું હતું અને એમાં જય-પરાજય અને પોતાના મતની સર્વોપરિતાની જ વાત કહેવામાં આવતી હતી. તેમાં ન્યાય, વૈશેષિક, યોગ વગેરેનું શિક્ષણ પણ પોતાના મતની સ્થાપના માટેના હેતુને ધ્યાનમાં રાખીને જ આપવામાં આવતું હતું. હા, કાવ્યશાસ્ત્રની ધારા ઉત્તરોત્તર વિકસતી રહી હતી એની નોંધ લેવી જોઈએ. આમ થવાનું કારણ કેટલીક વ્યક્તિઓમાં રહેલી અંગત સોંદર્યાનુભૂતિ હોવી જોઈએ.

આમ જે પંડિતાઈ હતી એ સાંપ્રદાયિક હતી. જે સેક્યુલર શિક્ષણ હતું એ નહીં જેવું વ્યવહાર પૂરતું હતું અને એમાં પુરાણકલ્પિત ડોળણ વધારે હતું અને ઉપરથી કલિયુગના નામે દરેક પ્રકારના અનર્થોને - અંધકારને અનિવાર્ય સમજવામાં આવતા હતા. અને સ્ત્રીઓ તેમ જ પછાત સમાજ તો આનાથી પણ વંચિત હતો. આને કારણે એ યુગમાં કેવો હિંદુ પેદા થતો હશે, વિદેશીઓ કેવા હિંદુના સંપર્કમાં આવ્યા હશે અને હિંદુ વિશેની તેમની કેવી છાપ પડી હશે તેનો વિચાર કરી જુઓ.

હિંદુઓની જેમ મુસ્લિમ છોકરાઓ મદરસામાં જતા હતા જ્યાં તેમને પર્શિયન અને અરેબિક ભાષા શીખવવામાં આવતી હતી. એ યુગમાં પર્શિયન ભાષા સરકારી સત્તાવાર ભાષા હતી અને અરેબિક ધાર્મિક ભાષા હતી. મદરસામાં પણ તમામ સ્તરના મુસલમાનોને પ્રવેશ નહોતો અને સ્ત્રીઓને તો બિલકુલ નહોતો, પછી તે ભલે ઉચ્ચ વર્ગની હોય. કુરાન કંઠસ્થ થઈ જાય અને હદીસનાં વ્યવહાર પૂરતાં ખપનાં વચનો મોઢે થઈ ગયા એટલે મુસલમાન દીક્ષિત થઈ જતો. હિંદુની જેમ વ્યવહાર પૂરતું ગણિત શીખવવામાં આવતું હતું.

તમને આશ્ચર્ય થશે કે પર્શિયન ભાષા ભદ્ર વર્ગના મુસલમાનો શીખતા હતા તેનાં કરતાં નાગર અને કાયસ્થ જેવા હિંદુઓ વધારે શીખતા હતા. આનું કારણ સરકારી નોકરી હતું. મુસ્લિમ શાસકોની સત્તાવાર ભાષા પર્શિયન હતી અને મુખ્યત્વે નાગરો અને કાયસ્થોના હાથમાં મુસલમાન શાસકોનું વહીવટીતંત્ર હતું. તેમાંના કેટલાકે વધારે મોટા હોદ્દા માટે ધર્મપરિવર્તન પણ કર્યું હતું. હિંદી કવિ અને પોતાને કાયસ્થકુલોત્પન્ન તરીકે ઓળખાવનારા હરિવંશરાય બચ્ચને પોતાની આત્મકથામાં લખ્યું છે કે બાદશાહોના દરબારમાં લાભ ખાતર કાયસ્થ નોકરો  મુસલમાન જેવાં કપડાં પહેરતા, તેમના જેવી ટોપી પહેરતા અને નામ પણ થોડાંક મુસ્લિમ ભાસે એવાં રાખતા હતા.

આમ ભારતમાં એ યુગમાં સૌથી વધુ દબદબો પર્શિયન ભાષાનો હતો. હિંદુ શાસકોની સત્તાવાર ભાષા પણ પર્શિયન જ રહેતી, તે ત્યાં સુધી કે ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીની પણ કામકાજની ભાષા પર્શિયન હતી. એક તો પર્શિયન ભાષા સમૃદ્ધ છે. સેંકડો વરસથી ભારતમાં તે શાસનની ભાષા હોવાને કારણે પ્રશાસકીય ભાષા તરીકે તેનું ખેડાણ થયું હતું અને સૌથી વધુ તો અમલદારો મળતા હતા. આમ પર્શિયનને કારણે મુસલમાનો, પેશ્વાઓ અને અંગ્રેજો વચ્ચે સત્તાંતર થયું હોવા છતાં ભારતનું વહીવટીતંત્ર ખોરવાયું નહોતું. આખરે રોજી-રોટીની ભાષા જ પસંદગી પામે છે. ભારતમાં જો અંગ્રેજ નામનો અકસ્માત ન થયો હોત તો આજે ભારતમાં જે સ્થાન અંગ્રેજીનું છે તે પર્શિયનનું હોત. પાછી પર્શિયન ભાષા તો ખૂબ સમૃદ્ધ પણ છે.

સંસ્કૃત ભાષા તો ક્યાં ય પાછળ છૂટી ગઈ હતી. સંસ્કૃતમાંથી વિકસેલી પાલી અને પ્રાકૃત જેવી ભાષાઓ અપભ્રંશના માર્ગે પ્રાદેશિક ભાષા તરીકે વિકસવા લાગી હતી. પ્રજાનો વ્યવહાર આવી પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં ચાલતો હતો, પછી તે હિંદુ હોય કે મુસલમાન હોય. જેમ હિંદુને કારકિર્દી ખાતર પર્શિયન ભાષાને અપનાવવામાં વાંધો નહોતો અને તેમ આમ મુસલમાનને રોજી રળવા પ્રાદેશિક ભાષા સામે વાંધો નહોતો. કોઈ ભાષાકીય ઝઘડો નહોતો. હકીકતમાં હિંદુ અને મુસલમાનનું ભાવવિશ્વ એક સમાન હતું, કારણ કે તે એક જ માટીના ફરજંદ હતા. પ્રાદેશિક ભાષાઓ અપનાવેલી ભાષા નહોતી, પણ હિંદુ અને મુસલમાનોને વારસામાં મળેલી પોતીકી ભાષા હતી.

વિધિની વિચિત્રતા જુઓ! ભારત પર અંગ્રેજી લાદનારા વિદેશીઓએ જ ભારતની પ્રાદેશિક ભાષાઓને સમૃદ્ધ કરવાનું કામ કર્યું છે. મિશનરીઓને ખ્રિસ્તી ધર્મનો પ્રચાર કરવો હતો અને કંપનીએ ભારતની પ્રજાનું શોષણ કરવું હતું. આ બંને માટે લોકો સુધી પહોંચવું જરૂરી હતું અને તે પર્શિયન દ્વારા શક્ય નહોતું; તે કેવળ પ્રાદેશિક ભાષા દ્વારા જ શક્ય હતું, પછી હિંદુસ્તાની હિંદુ હોય કે મુસલમાન હોય. જમીની સ્તરે (ગ્રાઉન્ડ લેવલે) માત્ર પ્રાદેશિક ભાષા જ લોકોને પટાવવા માટેનું, લોકોની અંદર અરમાન પેદા કરવા માટેનું, નફરત પેદા કરવા માટેનું, ઝઘડવા માટે કારણ આપવાનું, ડરાવવાનું, પ્રેમ કરતા શીખવાડવાનું, લલચાવવાનું પ્રબળ માધ્યમ હતું. જો લોકોના હ્રદય સુધી પહોંચવું હોય તો તે તેમની ભાષા દ્વારા જ પહોંચી શકાય, પછી એજન્ડા ધર્માન્તરણનો હોય, શોષણનો હોય કે કલ્યાણનો હોય.

મિશનરીઓને અને અંગ્રેજ શાસકોને સમજાઈ ગયું હતું કે જો લોકો સુધી પહોંચવું હોય અને પોતાના ગમે તેવા હેતુ માટે ગમે તે માર્ગે લોકોને વાત મનાવવી હોય તો લોકોની ભાષા અપનાવવી પડશે. મિશનરીઓએ સ્થાનિક લોકોની ભાષા શીખવા માંડી. તેઓ તેમની ભાષામાં બોલતા હતા અને સેવા કરતા હતા. તેમણે બાઈબલના અનુવાદ પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં કરાવવા માંડ્યા. ચર્ચમાં પાદરીઓ સ્થાનિક ભાષામાં ઈશુના સંદેશ આપતા હતા. તેમણે ભારતની લગભગ તમામ સ્થાનિક ભાષાનું વ્યાકરણ તૈયાર કર્યું હતું. ગુજરાતી ભાષાનું વ્યાકરણ પણ રેવરન્ડ ટેલરે સૌ પહેલાં તૈયાર કર્યું હતું. આવું જ બાકીની ભાષાઓનું. ગીર્વાણ ભારતી સંસ્કૃતનું વ્યાકરણ પાણિનીનું છે, પણ ભારતની લગભગ તમામ પ્રાદેશિક ભાષાઓનાં વ્યાકરણ વિદેશીઓએ તૈયાર કર્યાં છે. ભારતની મોટાભાગની પ્રાદેશિક ભાષાઓના પહેલા અથવા શરૂઆતના શબ્દકોશ મિશનરીઓએ તૈયાર કરીને આપ્યા છે.

અને છેલ્લે છાપખાનાં. ભારતમાં ખ્રિસ્તી ધર્મના પ્રચાર માટે સાહિત્ય છપાવવું જરૂરી હતું એટલે પ્રિન્ટીંગ પ્રેસ તેમણે સ્થાપ્યાં હતાં. પ્રિન્ટીંગ માટે લિપિ તેમણે વિકસાવી હતી અને બીબાં તૈયાર કર્યાં હતાં. કલકત્તા નજીક શ્રીરામપોરમાં પહેલો પ્રેસ સ્થાપવામાં આવ્યો હતો અને જોતજોતામાં વીસ કરતાં વધુ ભાષામાં બાઈબલના અનુવાદ કરીને છાપવામાં આવ્યા હતા.

આને કહેવાય ખંત. ધ્યેયનિષ્ઠા અને ખંત માટે મિશન શબ્દ પ્રયોજવામાં આવે છે એ આ કારણે! પ્રજા સુધી પહોંચવા માટે અને પ્રજાને પોતાની કરવા માટે તેમણે શું નહોતું કર્યું? જો સવર્ણોએ દલિતો સુધી પહોંચવા માટે અને હિંદુઓ અને મુસલમાનોએ એકબીજા સુધી પહોંચવા માટે અને પહોંચીને પોતાનાં કરવા માટે આનાથી દસમાં ભાગની જહેમત લીધી હોત તો દેશનો ઇતિહાસ જુદો હોત.

તમને આવું નથી લાગતું?

e.mail : [email protected]

પ્રગટ :  ‘દૂધનું દૂધ, પાણીનું પાણી’ નામક લેખકની સાપ્તાહિક કટાર, ‘સંસ્કાર’ પૂર્તિ, “સંદેશ”, 23 ફેબ્રુઆરી 2020

Category :- Opinion / Opinion