OPINION

જાહેર જીવનના સમીક્ષક હેમન્તકુમાર શાહનું તાજેતરમાં પ્રસિદ્ધ થયેલું 'આમુખ' પુસ્તક અત્યારના સમયમાં અચૂક વાંચવા-વસાવવા જેવું પુસ્તક છે.

તેના નામમાં સૂચવાયેલ આમુખની એટલે કે ભારતીય બંધારણના આરંભે મૂકાયેલી ચાવીરૂપ સંક્ષિપ્ત ઉદ્દેશનોંધની બધાને સમજાય તેવી ભાષામાં લેખકે માત્ર 72 પાનાંમાં સમજૂતી આપી છે.

આજીવન કર્મશીલ ચુનીભાઈ વૈદ્યે સ્થાપેલાં સંઘટન 'ગુજરાત લોકસમિતિ'એ 23 નવેમ્બર 2021માં પ્રકાશિત કરેલા આ પુસ્તકની એક મહિનામાં બીજી આવૃત્તિ થાય તે હકીકત પુસ્તકની જરૂરિયાત અને માંગ સૂચવે છે.

ભારતના સંવિધાનના આરંભે જ, સુંદર ભાષામાં લખાયેલા 85 જેટલા શબ્દો ધરાવતાં આમુખમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે ભારતની સ્થાપના સાર્વભૌમ, સમાજવાદી, ધર્મનિરપેક્ષ, લોકશાહી અને પ્રજાસત્તાક દેશ તરીકે કરવામાં આવી છે; અને તેમાં ન્યાય, સ્વતંત્રતા, સમાનતા, ભ્રાતૃત્વ, વ્યક્તિનું  ગૌરવ તેમ જ રાષ્ટ્રની એકતા અને અખંડતાના આદર્શો સિદ્ધ કરવાના છે.

આ 11 શબ્દો, એક યા બીજી રીતે ભારત નામના દેશની સરકારો, સમાજ અને નાગરિકોના ઉદ્દેશો કે આદર્શો જણાવે છે. લેખક કહે છે : 'પરંતુ કેટલીક સંબંધિત જોગવાઈઓને બાદ કરતાં આ શબ્દોની સમજૂતી બંધારણમાં આપવામાં આવી નથી. આ પુસ્તક આ 11 શબ્દોની સીધી-સાદી ભાષામાં સમજૂતી આપવાનો એક નમ્ર પ્રયાસ છે.' 

અગિયાર શબ્દોમાંથી દરેક શબ્દ માટે એક-એક પ્રકરણ આ પુસ્તકમાં છે. એટલું જ નહીં, દરેક શબ્દને લગતા મહત્ત્વનાં પાસાં પણ પ્રકરણનાં પેટાં શીર્ષકો હેઠળ સમજાવવામાં આવ્યા છે. જેમ કે, સમાજવાદ પ્રકરણમાં લેખક મૂડીવાદ, સમાજવાદ અને સામ્યવાદ એ ત્રણેયની સમજૂતી આપે છે. તે જ રીતે  લોકશાહી શબ્દ પરના પ્રકરણમાં કાયદાનું શાસન અને કાયદા દ્વારા શાસન, કાયદાના શાસન વિશે પશ્ચિમના ત્રણ ચિંતકોનાં મંતવ્યો પણ સમજાવવામાં આવ્યાં છે. 'ન્યાય' શબ્દ સમજાવ્યા પછી જૉન રોલ્સ અને અમર્ત્ય સેનના ન્યાય વિશેનાં મંતવ્યોને સમજાવવામાં આવ્યા છે. પહેલાં પ્રકરણમાં આમુખના પાઠ અને અર્થ ઉપરાંત 'સર્વોચ્ચ અદાલત અને આમુખ' નામનાં પેટાશીર્ષક હેઠળની છણાવટ પણ છે.

રાજ્ય એટલે સામાજિક કરાર, રાજાશાહી અને લોકશાહી વચ્ચેનો ભેદ, માનવ અધિકાર અને માનવ ગૌરવ, લોકો અને લોકમતની સર્વોપરિતા, કોઈ પણ પ્રકારના દૈવી તત્ત્વ કે ધાર્મિક પરિબળ સાથેના દેશ/બંધારણના જોડાણનો વિચ્છેદ જેવા મુદ્દા એક કરતાં વધુ વખત પ્રગટ થાય છે. લેખકે આપેલા દાખલા સચોટ અને સમકાલીન છે.

બંધારણના માત્ર આમુખને વરેલાં કેટલાંક પુસ્તકો અંગ્રેજીમાં છે, જેમાં પૂર્વ ન્યાયાધીશો રમેશચન્દ્ર લાહોટીના 'પ્રિઍમ્બલ; ધ સ્પિરિટ ઍન્ડ ધ બૅકબોન ઑફ ધ ઇન્ડિયન કન્સ્ટિટ્યૂશન'  અને  લીલા શેઠે બાળકો માટે લખેલાં ચિત્રો સાથેનાં પુસ્તક 'વિ ધ ચિલ્ડ્રન ઑફ ઇન્ડિયા' ઉપરાંતનાં પણ પુસ્તકોનો સમાવેશ થાય છે.

બંધારણ પર ગુજરાતીમાં લખાયેલાં અગિયાર જેટલાં પુસ્તકો કાર્યક્ષમ ગ્રંથપાલ તોરલબહેન પટેલ કાઢી આપે છે. પણ તેમાં કેવળ બંધારણના આમુખ વિશે વિસ્તારપૂર્વક સમજૂતી આપતું  પુસ્તક નથી.

એ રીતે હેમંતકુમારનું પુસ્તક સંભવત: પહેલવહેલું છે. વળી, આમ આદમીની સમજ માટે તે જેટલું વાચનીય છે, તેટલું જ જાહેર જીવન સાથે સંકળાયેલ લોકપ્રતિનિધિઓ, સનદી અધિકારીઓ, કર્મશીલો, અધ્યાપકો, વિદ્યાર્થીઓ, જાહેર પરીક્ષાઓ આપનાર ઉમેદવારો એમ અનેક વર્ગના લોકો માટે ઉપયોગી પણ છે. અગત્યના સાંપ્રત રાજકીય બનાવોથી લોકોને માહિતગાર કરવાના હેતુથી હેમંતકુમારે બરાબર બે વર્ષ પહેલાં કલમ 370 અને નાગરિકતા ધારા પર લખેલાં પુસ્તકોને પણ અહીં યાદ કરવા ઘટે.    

'આમુખ' પુસ્તકની આવકાર-નોધમાં લોકસમિતિનાં યુવા કાર્યકર મુદિતા વિદ્રોહી લખે છે : 'આઝાદી પછી ભારતમાં કદાચ આટલી વ્યાપક રીતે અને આટલી તીવ્રતાથી બંધારણ વિશે ચર્ચા, અને બંધારણનો ટેકો લેવા માટેની હિલચાલ પહેલાં ક્યારે ય થઈ ન હતી ... જ્યારે જ્યારે અંધારામાં હોવાનો અનુભવ થાય ત્યારે પગદંડી શોધવા માટે બંધારણનો જ આશરો હોય. દેશના કોઈ પણ પ્રશ્ને આખરી સત્ય શું સમજવું એવો પ્રશ્ન આવે છે ત્યારે બંધારણે એના વિશે જે  કહ્યું હોય  તે જ સર્વમાન્ય ગણાય છે. બંધારણ આપણો પ્રકાશ છે, આપણી ઢાલ છે અને આપણું પથદર્શક પણ છે.' 

બંધારણની આ મહત્તાનો નિર્દેશ હેમંતકુમાર શાહનું પુસ્તક સુપેરે આપે છે. 

26 જાન્યુઆરી 2022

સૌજન્ય : સંજયભાઈ ભાવેની ફેઇસબૂક દિવાલેથી સાદર

Category :- Opinion / Opinion

અમેરિકામાં ૧૦માંથી ૯ માણસો એવું માને છે કે તેમનો દેશ માનસિક સ્વાસ્થ્યના સંકટમાંથી પસાર થઇ રહ્યો છે. બોસ્ટન સ્થિત સફોલ્ક યુનિવર્સિટી અને પ્રતિષ્ઠિત યુ.એસ. ટુડે સમાચારપત્રએ મળીને કરેલા લેટેસ્ટ સર્વેમાં આ જાણવા મળ્યું છે. અનેક સામાજિક કે રાજકીય મુદ્દાઓ પર કર્કશ રીતે વિભાજીત દેશમાં, ૯૦ ટકા લોકો એકમત વ્યક્ત કરે કે અમેરિકનો ડિપ્રેશન, એન્ગ્ઝાઈટી, સ્ટ્રેસ, એડિકશન અને અન્ય માનસિક બીમારીઓનો શિકાર છે, તો એનો અર્થ એ થયો કે દુનિયાના સૌથી સમૃદ્ધ અને વિકસિત દેશમાં કંઇક ગડબડ છે.

આ સર્વે મર્યાદિત લોકો વચ્ચે હતો, પણ તેનાં તારણો નવાં નથી. ગયા મહિને, અમેરિકાના સર્જન જનરલ વિવેક મૂર્તિએ, 'સંકટ' શબ્દનો ઉલ્લેખ કરીને કહ્યું હતું કે કોરોનાની મહામારી આવી તે પહેલાંથી, દેશનાં બાળકો, કિશોરો અને વયસ્ક યુવાનોમાં હતાશા, ઉદાસી અને આત્મઘાતી વિચારોનો ચિંતાજનક વધારો થયો છે. "છેલ્લા એક દાયકામાં તેમાં ઉત્તરોત્તર વધારો થઇ રહ્યો છે અને તેના માટે ઝડપી અને સહિયારા પ્રયાસની જરૂર છે," એમ તેમણે કહ્યું હતું.

વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠનનો એક અભ્યાસ પણ કહે છે કે દાયકાઓથી સૌથી સમૃદ્ધ દેશ હોવાનું ગૌરવ ભોગવતો અમેરિકા સૌથી વધુ ડિપ્રેશનવાળો દેશ પણ છે. એમાં ભારત પહેલા નંબરે છે, ચીન બીજા નંબરે છે અને ત્રીજા નંબરે અમેરિકા છે. જો કે, એમાં યાદ રાખવા જેવી બાબત એ છે કે સમૃદ્ધિના મામલે અમેરિકા બંને કરતાં આગળ છે. ભારત અને ચીનમાં તો આર્થિક સિવાયની બીજી સામાજિક-પારિવારિક સમસ્યાઓ ડિપ્રેશનમાં યોગદાન આપે છે, પણ અમેરિકા એક અલગ જ પ્રશ્ન ઊભો કરે છે : આર્થિક સમૃદ્ધિ માનસિક સ્વાસ્થ્યની ગેરંટી છે?

આ પ્રશ્ન આપણા માટે વધુ પ્રાસંગિક છે, કારણ કે આપણે આર્થિક વિકાસનું અમેરિકન મોડેલ અનુસરી રહ્યા છીએ. આપણે એવું માની લીધું છે કે દેશ ત્યારે જ સુખી થાય જ્યારે તેની પાસે આર્થિક તાકાત હોય. એ વાત સાચી કે દેશની પ્રગતિનો મજબૂત સંકેત તેનું જી.ડી.પી. છે, પરંતુ આપણે એ ભૂલી જઈએ છીએ કે એક સીમાથી આગળ, વધુ સમૃદ્ધિ વધુ સુખ ન લાવે.

અમેરિકાની જ પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટીનો એક અભ્યાસ કહે છે કે લોકોના રોજીંદા સુખમાં ત્યાં સુધી જ વધારો થતો રહે છે, જ્યાં સુધી તેની આવક ૭૫ હજાર ડોલર સુધી પહોંચે, તે પછી તેની વૃદ્ધિ અટકી જાય છે. આ અભ્યાસ મુજબ, ૧ લાખ ડોલર કમાતી વ્યક્તિનું સુખ ૭૫ હજાર ડોલર કમાતી વ્યક્તિ કરતાં વધુ નથી હોતું.

પૈસો સુખ જરૂર લાવે છે, પણ એક સીમા સુધી જ. વધુ પૈસો વધુ સુખ ના આપે. તમે એક ચોક્કસ પ્રકારની લાઈફ સ્ટાઇલ જીવવા સક્ષમ થઈ જાવ અને તમારી બુનિયાદી જરૂરિયાતો સંતોષાતી હોય, તે પછી વધારાના પૈસા તે સુખમાં વધારો ના કરે. સુખનો અહેસાસ જરૂરિયાતો સંતોષવા પૂરતો જ હોય છે. એટલા માટે લખપતિમાંથી કરોડપતિ બનેલા માણસનું સુખ 50,000ની નોકરીમાં જીવતા માણસ કરતાં બેવડાઈ ના જાય.

તમે અમેરિકન પોપ સ્ટાર માઈકલ જેક્શનનું નામ સાંભળ્યું હશે. માઈકલ જેક્શન અમેરિકન સમૃદ્ધિ અને સંસ્કૃતિનું પ્રતીક છે. ૨૦૦૯માં તેનું અવસાન થયું ત્યારે તેની નેટ વર્થ ૫૦ કરોડ અમેરિકન ડોલરની હતી. ૧૯૫૮માં, તે એક મજદૂર અશ્વેત પરિવારમાં જન્મ્યો હતો, પરંતુ વિટિલિગો નામની ચામડીની બીમારીના કારણે તે શ્વેત થઇ ગયો હતો. એ ચામડીને તડકાથી બચાવવા માટે તે મેક-અપ અને સ્કીન-ક્રીમ લગાવતો હતો.

તેના માથામાં અને પીઠમાં ઈજા થઇ હોવાથી તે આજીવન પેઈનકિલર દવા પર રહેતો હતો. માઈકલને મૃત્યુનો ડર લાગતો હતો. તેને ૧૫૦ વર્ષ જીવવું હતું. તે પોતાને જે.એમ. બેરીના કાલ્પનિક પાત્ર પીટર પાન જેવો ગણતો હતો, જે ક્યારે ય મોટો થતો ન હતો. મોત અને રોગને હાથતાળી આપવા માટે તેણે શક્ય હોય તેટલી ગોઠવણ કરી રાખી હતી. તે કોઈને હાથ મિલાવતી વખતે પણ ગ્લોવ્સ પહેરતો હતો.

પગના નખથી લઈને માથાના વાળ સુધી શરીરનું રોજે રોજ ધ્યાન રાખવા માટે તેણે એકાદ ડઝન ડોકટરોની એક ફૌજ રાખી હતી. તેનો ખોરાક લેબોરેટરીમાં ટેસ્ટ થઈને તેના ટેબલ પર આવતો હતો.

શરીરને ચુસ્ત રાખવા માટે તેની આસપાસ ૧૫ ટ્રેઈનરો રહેતા હતા. તે રોજ રાતે ઓક્સિજન-બેડ પર સુઈ જતો હતો. બેડની ટેકનોલોજી આખી રાત તેના ઓક્સિજન સ્તરને સતત નિયંત્રિત કરતી હતી. તે નિયમિતપણે એવા લોકોને પૈસા દાનમાં આપતો હતો, જેઓ તેને કોઈ ઈમરજન્સી આવી પડે તો કીડની, ફેફસાં, આંખો વગેરે દાનમાં આપી શકે.

તેણે તેના નાક પર વે વખત સર્જરી કરાવી હતી. તેની આત્મકથા ‘મૂનવોક’માં જેક્શને લખ્યું છે કે તેણે ગાલમાં નકલી ખંજન પડાવ્યાં હતાં. એ સિવાય, કપાળ, ગાલનાં હાડકાં અને હોઠ પર પણ તેણે સર્જરી કરાવી હતી. મૃત્યુના સમયે, ડોકટરોએ તેની ચામડીને યુવાન રાખવા માટે બુટોક્સનાં ઈન્જેકશન આપેલાં હતાં.

જે માણસ સાથે ડોકટર ન હોય તો ઘરની બહાર પગ મુકતો ન હતો, તેનું હૃદય ૨૫મી જૂન ૨૦૦૯ના રોજ અટકી ગયું. તે વખતે તેની ઉમર માત્ર ૫૦ વર્ષની હતી. આજુબાજુમાં ડઝન ડોકટરો હતા, પણ તેના કાર્ડિયાક એરેસ્ટને રોકી ન શક્યા. ૨૫ લાખ લોકોએ માઈકલ જેક્શનની અંતિમ વિદાય ટી.વી. પર જોઈ હતી.

છેલ્લાં ૨૫ વર્ષમાં તેણે ડોકટરોને પૂછ્યા વગર કશું ખાધું ન હતું, પણ એના મોત પછી તેના લોહીમાંથી પ્રોપોફોલ અને બેન્ઝોડાયેઝેપાઈન નામની દવાનો હેવી ડોઝ મળી આવ્યો હતો. એ છેલ્લા ૬૦ દિવસથી ઊંઘ્યો ન હતો, અને તેના ડોકટર કોર્નાડ મૂરીએ તેને પ્રોપોફોલનાં ઇન્જેક્શન આપ્યાં હતાં, જે ચેતના અને સ્મૃતિને મંદ કરી નાખવાની દવા છે. બેન્ઝોડાયેઝેપાઈન એન્ટી-ડિપ્રેશન્ટ દવા હતી, જે ઊંઘ લાવી દે. એ ઉપરાંત, તેના શરીરમાં એન્ગ્ઝીઓલીટિક, મિડાઝોલમ, ડાઈઝેપામ, લિડોકેઈન અને ઇફીડ્રીન નામની દવાઓના અંશ પણ હતા. માઈકલ જેક્શન કદાચ પહેલો માણસ હતો જે બે મહિના સુધી સૂતો ન હતો.

તેની ઓટોપ્સી વખતે, તેનું શરીર હાડપીંજર બની ગયું હતું, માથામાં વાળ ઉતરી ગયા હતા, હાંસડીનાં હાડકાં તૂટેલાં હતાં અને આખા શરીરમાં ૨૦ જેટલાં ઈન્જેકશનનાં કાણા હતાં.

પ્રશ્ન એ છે કે એક વ્યક્તિ કે એક દેશ, સમૃદ્ધિથી કેટલો સુખી થઇ શકે?

પ્રગટ : ‘બ્રેકિંગ વ્યૂઝ’ નામક લેખની સાપ્તાહિક કોલમ, ‘સંસ્કાર’ પૂર્તિ, “સંદેશ”, 23 જાન્યુઆરી 2022

સૌજન્ય : રાજભાઈ ગોસ્વામીની ફેઇસબૂક દિવાલેથી સાદર

Category :- Opinion / Opinion