FEATURES

આજે સવારે જ નાનો દીકરો કોલેજમાંથી ક્રિસમસની રજામાં ઘરે આવ્યો. મેં  હસતાં હસતાં પૂછ્યું  "શું ખાઈશું લંચમાં આજે ? ટાકો બેલ?"
તેણે કહ્યું, "સ્યોર!" … કહી તેના ચહેરા પર સહેજ માર્મિક અને સીમિત આનંદનું સ્મિત ફરક્યું.
... અને મને જાણે અવાજ સંભળાયો .....
"અરે, જા, ફરી અંદર જઈને થોડા વધારે ફાયર સોસ અને હોટ સોસ લઈ આવ ને!"

દરરોજ બાળકોને સ્કૂલમાંથી લઈને ઘરે જતાં પહેલાં 'ટાકો બેલ' મોસાળ પર થઈને જ ઘરે જવું એવો એક શિરસ્તો. ત્યાંથી તેમને ગમતું મેક્સિકન ફાસ્ટ ફૂડ લેવાનું.
આ નિયમ લગભગ બાર વર્ષ ચાલ્યો. વેજિટેરિયન સેવન લેયર બરીટો, જે હવે નથી મળતો, ચીઝ અને નાચો, બિન  બરીટો, વગેરે ના ઓર્ડર બાળકો માટે. બંનેને ખૂબ જ ભાવે!
અગિયારમાં ધોરણમાં જાતે કાર ચલાવી સ્કૂલે જતા થયાં ત્યારથી એ બંને પણ એમ જ કરતા.


એન.આર.આઈ. બાળકોનું અહીં અમેરિકામાં મોસાળ એટલે ટાકો બેલ!
ટાકો બેલને કોઈ ઘંટ સાથે કાંઈ લેવાદેવા નથી. તેના સ્થાપકનું નામ ગ્લેન બેલ હતું. તેણે ૧૯૫૪માં મેક્સિકન ફાસ્ટ ફૂડ રેસ્ટોરન્ટની સ્થાપના કરી. 
જેમાં મેક્સિકન વાનગીમાં ટાકો નામની વાનગી છે, તેથી ૧૯૬૨થી તેનું નામ પાડ્યું 'ટાકો બેલ'. તેની જાણીતી વાનગીઓ જેમ કે ચીઝ-ચિપ્સ, બરીટો, કેસેડિયા, મેક્સિકન પીઝા, કુસેરિટો, ચાપુલાસ, સોફ્ટ ટાકો, ક્રંચ રેપ, વગેરે ઘણી. 
ફાસ્ટ ફૂડ એટલે બહારથી જ ઓર્ડર આપવાનો અને બારીમાંથી જ લઈ લેવાનું. સીધું અને જલદી. જો કે ટાકો બેલમાં અંદર બેસીને પણ ખવાય.
•••

આપણી આ ટાકો બેલની આ વાતના કેન્દ્રમાં અમેરિકન એન.આર.આઈ. છે,  તેને “દેસી”, અને એન.આર.આઈ.ના અમેરિકામાં જન્મેલાં બાળકોને “અમેરિકન દેસી”, એમ હુલામણી રીતે સંબોધીશું.
આ વાત કદાચ શબ્દસહ બધા જ દેસીને લાગુ ન પણ પડે, પણ મોટા ભાગના દેસી 'એગ્રી' થશે જ. થોડાં 'એન્ગ્રી' પણ થશે. એક અંદરની જાણીતી વાત બહાર પાડવાને કારણે.

અમેરિકન દેસી અને દેસી જ્યારે પણ વેકેશન કરીને ભારતથી પાછાં આવે, ત્યારે એરપોર્ટની બહાર પહેલું ટાકો બેલ શોધી તેમાંથી ગમતી વાનગી બાળકો ઘરે પહોંચતાં પહેલાં રસ્તામાં જ ખતમ કરે!
ભારતમાં નાના-નાનીને ત્યાં મોસાળમાં આટ-આટલાં પકવાન અને ફરસાણ ખાઈ ને આવ્યાં પછી પણ, ટાકો બેલ  ખાવા તત્પર!

એકલાં બાળકો જ કેમ? ઘરના બધાં જ વળી!
 સિનિયર બા દાદા પણ. જ્યારે પણ બહારથી કંઈક સાદું ખાવાનું લેવા જવાનું છે, એમ જાણે તો અમારાં બા-દાદા પણ કહેતાં, "અમારા માટે પણ ટાકો બેલમાંથી મેક્સિકન પીઝા - મીટ વગરનો - વેજી લાવજો. અમે પણ છોકરાં સાથે એ જ ખાઈશું. સાંજે બીજું કશું ન બનાવતા. … અને હા, પેલા તીખા ફાયર સોસના પડીકાં પણ ભૂલીશ નહિ, થોડાં વધારે!"
અમને બધાને ફાયર અને હોટ સોસનો ભારી ચટકો! કદાચ સોસને લીધે જ ટાકો બેલ વધુ ભાવે! 
જેમ ચટણી મજેદાર હોય તો ફાફડા જામે, એમ જ!

ટાકોબેલની વિશેષતા એ છે કે દેસી અને ખાસ ગુજ્જુ શાકાહારીઓને તેની વાનગીઓનો સ્વાદ ભારતીય વાનગીઓના સ્વાદને મળતો લાગે. તેમાં પેલો તીખો તમતમતો ફાયર કે હોટ સોસ નાખો એટલે મોઢું મઘમઘી જાય! અરે ભાઈ, શક્કરપારા અને અથાણું  ના હોય તો ખોટ પૂરે ટાકો બેલના આ ચિપ્સ અને હોટ સોસ.

મજાની વાત તો એવી થાય કે આગલા દિવસે લાવેલો વેજી બરીટો, દાદી બીજે દિવસે ફ્રીઝમાંથી કાઢી, માઈક્રોવેવમાં ગરમ કરી, તેનું ટોરટિયા(મકાઈની  રોટલી)નું પડ ખોલીને, તેમાં ખૂબ બધો ફાયર સોસ નાખી ને, એકદમ તમતમતો બનાવી, ચોકઠું મોઢામાં સરસ ગોઠવી ને એ.. ટેસથી ખાય! 
સિનિયર વડીલ દેસીઓએ જેમ આ દેશને અપનાવ્યો તેવી જ રીતે  ટાકો બેલને પણ!
જો કે કેટલાક ચુસ્ત ધાર્મિક સિનિયર ન પણ ખાતા હોય. અરે, અમે કેટલાકને ઉપવાસ પછી પારણાં કર્યા બાદ તરત જ ટાકો બેલ ખાતાં પણ જોયાં છે!

બાળકોની બાસ્કેટ બોલની રમત કે ડાન્સ પ્રેક્ટિસમાંથી નીકળીએ તો ય ટાકો બેલમાં તો જવાનું જ હોય.

સાંજે કોઈને ત્યાં કોઈ પાર્ટી કે પ્રસંગે ગયાં હોઈએ, અને જો ખાવાપીવામાં ઠેકાણું ન હોય, વળી પાછા વળતાં રાત્રે મોડું થયું હોય, તો જેવા કારમાં બેસીએ કે એક સહમતી હોય જ - "ચાલો નજીકમાં ટાકો બેલ હોય તે શોધી કાઢો."
કદીક જો ટાકો બેલ ના મળે તો જ બીજી પસંદગી પિઝાની હોય. પણ મોટે ભાગે ટાકો બેલ બાર વાગ્યા સુધી ખુલ્લું જ હોય.
જો ટાકો બેલ કે  પિઝા બંને ન મળે તો  છેલ્લો આશરો ઘરે જઈ દૂધ અને સિરીઅલ ખાઈને સૂઈ જવું.
આ છે અમારી દેસીની જિંદગી! અમદાવાદમાં તો રાત્રે બે વાગે પણ ગરમ ગરમ ભજિયાં કે પાવભાજી મળે પણ એ સાહ્યબી દેસીને અહીં નથી.

અને ખાસ તો ટાકો બેલની વાનગીઓ જરા ય મોંઘી પણ નહીં. ત્રણ ડોલરમાં પેટ ભરાઈ જાય. સસ્તું ભાડું ને સિદ્ધપુરની જાત્રા!

અરે, એક અગત્યની વાત કહેવાની રહી ગઈ. ફાયર સોસ, હોટ સોસ, કે કેચપ મફતમાં જ મળે. તેના માટે જુદા પૈસા આપવાના હોય નહીં. જેમ ગોટા સાથે જોઈએ તેટલી ચટણી મફત!  

કોઈ પણ દેસી ગુજરાતીના ઘરમાં તમને આવાં મેકડોનાલ્ડના કેચપના, ટાકો બેલના ફાયર સોસ ના, અને હોટ સોસના નાનાં નાનાં  ઢગલાબંધ પડીકાં મળે જ. સંઘરી રાખે. સેન્ડવીચમાં અને ચિપ્સ સાથે વાપરે.
ઘણા અમેરિકનને આ જોઈને જો નવાઈ લાગે, ત્યારે દેસી કહે : " WE INDIANS LOVE SPICIES!”

આ તો થઈ વાત ટાકો બેલથી વાનગીઓ ઘરે લાવવાની. ઘણી વાર સાંજે જો સહેજ હળવું જ ખાવું હોય, અને મોટી રેસ્ટોરન્ટમાં જવાનો મૂડ ન હોય તો આપણા દેસી સહકુટુંબ ટાકો બેલમાં પધારે. 
અંદર બેસીને ખાવાના ફાયદાની વાત તો એ છે કે જો ત્યાં અંદર બેસીને ખાતાં હોઈએ તો સોફ્ટ ડ્રિંક્સના ફક્ત એક જ વાર પૈસા આપવા પડે, અને પછી જેટલી વાર ફરી ફરીને ભરવાં હોય તેટલી વાર મફત!
ભલે સોફ્ટ ડ્રિંક્સ જુદી જુદી સાઈઝમાં આવે, દેસી સામાન્યતઃ SMALL જ ઓર્ડર કરે! અને જેટલી વાર પીવું હોય તે ભર્યા કરે. 
જો કે આમાં કાંઈ જ ખોટું નથી, કાયદેસર છે, વ્યાજબી છે, અને દેસી કોમનસેન્સ છે!

હવે નવી પેઢીના અમેરિકન દેસી આમ નથી કરતાં, અને દેસી માતાપિતાને પણ તેમ કરતાં રોકે છે.

દેસી બીજો ફાયદો એ ગણે કે ટાકો બેલમાં ટીપ આપવાનો શિરસ્તો નથી, ફાસ્ટ ફૂડ છે તેથી.
ઇમિગ્રન્ટ થઇને ખાલી હાથ આવેલ દેસી, જે કરકસર કરીને બે પાંદડે થયા હોય તે, અને તેમનાં સમજુ ઉંમરનાં  બાળકો વચ્ચે એક વિવાદ કાયમ રહે છે, કે રેસ્ટોરન્ટમાં કેટલી ટીપ આપવી. 
પુખ્ત અમેરિકન દેસી બાળકો હંમેશાં એવો આગ્રહ રાખે જ કે ૨૦-૨૫ ટકા ટીપ મૂકવી જ. તેમને હંમેશાં વેઈટર માટે સદ્ભાવ હોય, કારણ કે વેઈટરનો પગાર ખૂબ જ ઓછો હોય અને ટીપ પર જ આધાર હોય. 
સામાન્ય શિરસ્તો ઓછામાં ઓછી ૧૫ ટકાની ટીપનો છે. દેસી ગણીને માત્ર ૧૫ ટકા મૂકે, ત્યારે પુખ્ત અમેરિકન દેસી હસે અને આગ્રહ કરે  કે વધારે  મૂકો, નહીં તો પોતે વધારી ને મૂકી દે.
આ એક મીઠો ઝગડો તો ઘણો જાણીતો છે.

જો કે હવે હાઈટેક દોરડૅશ અને ઉબર-ઇટ્સ આવ્યા પછી થોડું બદલાયું છે.

પરંતુ હજીએ ટાકો બેલનું આધિપત્ય દેસી અને અમેરિકન દેસીના સ્વાદ ઉપર અજેય છે, અને રહેશે.

*************************

(લોસ એન્જલ્સ)

e.mail : [email protected]

Category :- Diaspora / Features

મુકામ નાગરિકતા

કેતન રુપેરા
08-01-2022

‘ઓપિનિયન’માં પ્રકાશિત થયેલા, દાઉદભાઈ ઘાંચીના લેખોમાંથી પસાર થતા થતા એક મુદ્દો સ્પષ્ટ તરી આવે છે : ભાષા પરનો એમનો બેમિસાલ કાબૂ, અને વળી કેટકેટલા અંગ્રેજી શબ્દોને ગુજરાતી સંસ્કરણ આપવું. દાઉદભાઈને ગુજરાતીમાં સરળતાએ વહેતા અનુભવ્યા છે તેમ અંગ્રેજીમાં ય વાચનક્ષમ, વિચારક્ષમ રહ્યા છે. એમનું વાચન વિશાળ છે અને સંસ્કૃત સમેતની એમની જાણકારી સતત અનુભવાયા કરી છે. કેળવણીના આ પ્રકાંડ માણસે શિક્ષણ, કેળવણીનાં વિવિધ પાસાંઓ ખોલી સમજાવ્યા છે, તેમ એમનાં લખાણોમાં અંગ્રેજી શબ્દાવલિઓની છૂટેદોર બિછાત જોવા મળે છે. આટલું ઓછું હોય તેમ આ અંગ્રેજી શબ્દોને, વળી, ગુજરાતીમાં શબ્દો રચી અવતાર્યા છે. પરિણામે, આપણા ગુજરાતીના વિધવિધ કોશો સમૃદ્ધ બનતા ગયા છે.

અદમ ટંકારવીના શબ્દોમાં, ‘વિદ્યાર્થી, શિક્ષક, વ્યાખ્યાતા, પ્રાધ્યાપક, આચાર્ય, ઉપકુલપતિ - આમ આખો જન્મારો શિક્ષણ સાથે સંકળાયેલા રહ્યા. શિક્ષણ એ જ એમનું જીવનકાર્ય. આ કાર્ય એમણે તપોનુષ્ઠાનના તાદાત્મ્યથી કર્યું તેથી એ તપસ્યા થઈ ગયું. દાઉદભાઈ નિષ્ઠા અને નિસબતનો પર્યાય. પોતાના શિષ્યો પ્રત્યેની નિસબત એવી કે એમના વિદ્યાર્થીઓને મન તો દાઉદસાહેબ ઋષિતુલ્ય.’

‘અમે તો પંખી પારાવરનાં’ - પુસ્તકનું ભરપેટ સ્વાગત જ હોય. ... આ પુસ્તકના બાવીસ લેખોની ઊંચાઈ તેમ જ તેનું ઊંડાણ આ પંખીની પેઠે પારાવાર એક સરખું જોવા મળે છે. મૂળ તો આપણા એક વરિષ્ઠ કવિ, બાલમુકુન્દ દવેની ભારે મજબૂત કવિતાનું જ આ ચરણ. કવિ લખે છે :

આપણે તે દેશ કેવા?

આપણે વિદેશ કેવા?

આપણે પ્રવાસી પારાવારના હે... જી.

આ દરેક લેખ પોકારી પોકારીને કહે જ છે : ‘આપણે તે દેશ કેવા? આપણે વિદેશ કેવા? આપણે પ્રવાસી પારાવારના હે... જી.’

ગુજરાતને ઘડનારાઓની યાદીમાં દાઉદભાઈ જેમ સોહે છે તેમ, કેતન રુપેરા-સંપાદિત તેમનું આ રૂમઝુમતું પુસ્તક પણ સોહશે તેની ખાતરી.

— વિપુલ કલ્યાણી 

°°°

ડો. દાઉદભાઈ એ. ઘાંચીના વિદ્યાર્થીઓ, ત્યારનો અને અત્યારનો શિક્ષકગણ, વાચકો, વડીલો અને મિત્રો,

આપ સૌને વિવિધ સમયે દાઉદભાઈનાં વિધવિધ પાસાંનો પરિચય થયો હશે. વિષય શિક્ષણ હોય કે સાહિત્ય, વાત ચૂંટણી ને લોકશાહીની હોય કે ભાષા અને સંસ્કૃતિની, મુદ્દો સ્ત્રી-પુરુષ સમાનતાનો હોય કે મૂડીવાદી અર્થવ્યવસ્થાનો, અભિવ્યક્તિ સંશોધનલેખ તરાહની હોય કે કટારલેખનની, ક્ષેત્ર વિદ્યાનું હોય કે વહીવટ-વ્યવસ્થાપનનું અને હા, આ સર્વે માટેનો મંચ વર્ગખંડ હોય, વ્યાખ્યાન ખંડ, સભાગૃહ કે પછી કાર્યાલય ...  કહો જોઈએ, દાઉદભાઈના વ્યક્તિત્વ અને અભિવ્યક્તિમાંથી કયું તત્ત્વ અવિરત ફોરતું લાગે?

’ઓપિનિયન’ અને ‘નિરીક્ષક’માં પ્રકાશિત એમના લેખો(૧૯૯૫-૨૦૧૦)માંથી વારંવાર પસાર થતાં આ વાચકને જે પકડાયું-અનુભવાયું તે આમ હતું : દાઉદભાઈની અભિવ્યક્તિનો આડછેદ લઈને માઇક્રોસ્કોપમાં જોવામાં આવે તો તેના બાહ્યાવરણ (epidermis), મધ્યાવરણ (mesoderm) અને અંતઃઆવરણ(endodermis)માં જ્ઞાન, કૌશલ્ય અને મૂલ્ય દેખાય તથા તેનો ગર (pith) હર્યોભર્યો હોય નાગરિકતાથી. જાણ્યે-અજાણ્યે, અભ્યાસે-અનુભવે, વિચાર્યે-સ્ફુર્યે દાઉદભાઈના લેખોમાંથી પ્રકટતો મધ્યવર્તી સૂર જ જાણે નાગરિકતા બની રહે છે. આમ પણ, શિક્ષણનો છેવટનો ઉદ્દેશ સારા નાગરિક બનાવવાનો જ ને! દાઉદભાઈ જેવા આજીવન વિદ્યાર્થી અને શિક્ષક એવા એ જીવ-ને નાગરિકતાથી ઓછું કશું ખપે?

ગુજરાતી ભાષામાં ’નાગરિક’ શબ્દ જેના પરથી ઊતરી આવ્યો એ ’નગર’ અંગેની જ એમની અભિવ્યક્તિ જુઓ ને : “નગર એ ફક્ત ભૂગોળ નથી હોતું. એ જીવતો, જાગતો, રચાતો ઇતિહાસ પણ હોય છે. નગર એ ધરતીનો માત્ર એક ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય નિર્જીવ ટુકડો જ નથી હોતું, એ હોય છે એક સદા ધબકતી જીવશાસ્ત્રીય ચેતના! નગરને હોય છે એનું આગવું નૃવંશશાસ્ત્ર, સમાજશાસ્ત્ર અને માનસશાસ્ત્ર. એને હોય છે એની આગવી સંસ્કૃતિ, એનું ચારિત્ર્ય અને એનું વ્યક્તિત્વ!” વર્ષ ૨૦૦૫માં લંડન પર માનવબોમ્બ થકી હુમલો થયો ત્યારે આ લેખકનું હૈયું કકળી ઉઠ્યું. બાળપણથી પોતાને જે લંડનપ્રીતિ થઈ હતી; એમના શબ્દોમાં કહીએ તો લંડન જે રીતે “ભાવવિશ્વમાં પ્રવેશ્યું” ને “દિલનો નાતો બંધાયો” એને વાગોળતાં, એ નગર લંડનને દીર્ઘ પત્ર લખે છે. ’ખમ્મા, લંડન! તને, તારી વિલાયતને’ શીર્ષક તળેના આ પત્રમાં લેખકની કલમેથી લંડનનાં ખમીર અને ખુમારી જેટલાં વ્યક્તપણે પ્રગટે છે, અવ્યક્તપણે લેખકના દિલની અમીરાઈ પણ પ્રગટે છે. લંડનની આન-બાન-શાન પર થયેલા કહેવાતા આ હુમલાની વાત કરતાં બેશક જ, “બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના માંધાતાઓએ” એમના ને આપણા સૌના દેશ પ્રત્યે દાયકાઓ સુધી કરેલા “અડવા વ્યવહાર”નો એમને ખ્યાલ છે જ, પણ અત્યારની વસમી પળોમાં એ વીતકને બાજુ પર રાખીને, લંડનને ‘ખમ્મા’ કહેવામાં જ એમણે આપદ્‌ ધર્મ જોયો છે. આવા સમયે વ્યક્તિએ વ્યક્તિ સાથે, સમાજે સમાજ સાથે ને રાષ્ટ્રે રાષ્ટ્ર સાથે ઊભા રહેવું એમાં જ શિક્ષણની સાર્થકતા, ને એ જ ખરી નાગરિકતા ને!

આ પુસ્તકના લેખો ‘નાગરિક’, ‘નાગરિકતા’, ‘સભ્ય સમાજ’ કે ‘civil society’ શબ્દના ઉલ્લેખ સાથે કે ઉલ્લેખ વગર પણ નાગરિકતાના પાઠ બની રહે છે. ‘સર્જકનો ધર્મ’ નિબંધ આ અનુભૂતિને એક અલગ જ ઊંચાઈ બક્ષે છે. લેખક કહે છે, “સર્જક એક અતિ સંવેદનશીલ વ્યક્તિ છે. ... સંવેદનશીલ અને દિલદાર સર્જક તો સમાજના આત્માનો, એની સ્વતંત્રતા અને પવિત્રતાનો રખેવાળ છે. એનું સર્જનકર્મ માનવીના ગૌરવનું પ્રતિનિધિત્વ કરે, પુરસ્કાર કરે એ અનિવાર્ય છે. આર્થિક, સામાજિક, રાજકીય કે લશ્કરી દબાણો કે ત્રાસથી દુનિયામાં ક્યાં ય અને ક્યારે ય પણ સર્જક ઝૂક્યો નથી.” પછી આગળ ઉમેરે છે, “આમ સમાજને તેથી જ સર્જકમાં એની આશાઓ અને એના ભાવિનો આખરી વિસામો જોવા મળ્યો છે. સાચો સર્જક હંમેશાં ઉદ્‌ઘોષતો રહ્યો છે.” ક્યારેક નાગરિકો મૂક થઈ જાય છે, સમાજ લથડિયાં ખાતો થઈ જાય છે, ત્યારે તેમને જગાડવાની, અવાજ ઉઠાવવા માટે પ્રેરવાની જવાબદારી સર્જકની બની રહે છે એમ પણ લેખક સોય ઝાટકીને કહે છે. છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં સર્જકોએ સેવેલું મૌન લેખકને અકળાવતું રહ્યું છે, એ અંગે લેખકની અકળામણ આ લેખમાં પડઘા પડી પડીને અથડાઈ છે.

‘સામાજિક નિષ્કાસન : વ્યાધિ, વેદના અને વૈદું’ લેખ આ મુદ્દાની પોતાની ગંભીરતા અને લેખકની તેને ચર્ચવાની વ્યાપકતામાં વધે કોણ એ વિચારતા કરી મૂકે એવી છે. સામાજિક ડાર્વિનવાદ, સમાજવાદ, મૂડીવાદ, સામ્યવાદ, માનવાધિકાર, વિશ્વ બૅંકનો અહેવાલ ... અનેક સંદર્ભો આપીને, કહો કે ફુલ ‘બૉડી ચેકઅપ’ કરીને, બ્રિટનથી શરૂ કરેલી ચર્ચા વાયા યુરોપીય સંઘના દેશો ભારત સુધી પહોંચે છે ત્યારે ભારતમાં વ્યાપ્ત સામાજિક નિષ્કાસન(Social Exclusion)નો રિપોર્ટ પણ આપે છે. તે આ શબ્દોમાં : “ભારત જેવા પુરાણા સમાજ માટે આઝાદીનાં પચાસ વર્ષ[૧૯૪૭-૧૯૯૮]ની મજલ તો સાગરમાં બિંદુ સમાન છે. હજારો વર્ષોના વારસાએ એ સમાજને અટપટો બનાવેલ છે. જેટલા જટિલ પ્રશ્નો છે, એટલા મુશ્કેલ એના ઉપાયો છે. કમનસીબે આઝાદીનાં પચાસ વર્ષો દરમિયાન ગાંધીની ભાવના, એની સચ્ચાઈ, એની છેવાડાના માણસ માટેની કરુણા વિસરાઈ ગઈ. પરિણામે, એણે જેનું સ્વપ્ન સેવેલું એવો આવકારતો સમાજ - ઇન્ક્લુઝિવ સોસાયટી - નિર્માણ થવાને બદલે, જાકારો દેતો સમાજ - એક્સક્લુઝિવ સોસાયટી - નિર્માઈ ગયો. એમાંથી નીકળવું અતિકઠિન યોગ માંગી લેશે.”

નાગરિકતા કે સભ્ય સમાજ માટે ચેતન-અર્ધચેતન મનમાં રહેલી લેખકની વાંછના જ કહીશું કે જે યુ.એસ.એ.ની જાણીતી સંશોધન સંસ્થા ‘વર્લ્ડ વૉચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ’ના વિશ્વભરની ભાષાઓ પરત્વેના સંશોધિત અહેવાલમાં પણ પ્રગટે છે. આ અહેવાલમાં હાલ બોલાતી ૯૦ ટકા ભાષાઓ નામશેષ થઈ જવાની સંભાવના વ્યક્ત કરી છે. આ અંગે લેખકની દૃષ્ટિ પહોંચે છે ગુજરાતી સમૂહ માધ્યમોમાં ભાગ્યે જ, અને ભારતીય મીડિયામાં ય કવચિત્‌ ચર્ચાતા એવા દેશ મેસેડોનિયા સુધી. તે આ રીતે, “મેસેડોનિયામાં હાલ [૨૦૦૧] ચાલી રહેલા ગૃહયુદ્ધનું એક કારણ ત્યાંની ૩૦ ટકા જેટલી આલ્બેનિયન વસ્તીની ભાષાનાં રક્ષણ અને પ્રોત્સાહન માટેની ઉત્કટ લાગણી છે. આ લાગણી યુદ્ધ થકી ખેલાય એ ઇતિહાસની એક વાસ્તવિકતા રહેલી છે. ... પરંતુ નાગરિક સમાજ - civil society - યુદ્ધ સિવાયના માર્ગો વિશે વિચારે એ સભ્યતા અને સંસ્કૃતિના જતન માટે આવશ્યક છે.”

ભાષાની વાત નીકળી જ છે, તો ગુજરાતી ભાષાની ય કેમ નહીં અને સાથે ‘દાઉદભાઈની ગુજરાતી ભાષા’ની પણ કેમ નહીં? વિપુલભાઈએ પ્રસ્તાવનામાં એમની ભાષાની તારીફ કરતા, “ગુજરાતીના વિધવિધ કોશ સમૃદ્ધ” બન્યાની વાત કરી છે, એની પાછળ આ વાચકે ‘I agree’ સિવાય કશું કહેવાપણું ન હોય; કેમ કે એ અંગે વિવરણ કરવા જવામાં તો કદ નાનું પડતું જ લાગે! તો, દાઉદભાઈના ‘માતૃભાષાનું શિક્ષણ અને શિક્ષણ થકી માતૃભાષા’ તથા ‘ગુજરાતી ભાષાની આજ અને આવતી કાલ’ એ બંને લેખો, શીર્ષકમાં સૂચવાયું છે તેમ એ મુદ્દે અથથી ઇતિ સુધીની યાત્રા, એનાં અવરોધકો અને ઉન્મૂલનો સાથે કરાવી જાય છે. ‘ગુજરાતી ભાષાની આજ અને આવતી કાલ’ લેખમાં ટાંકવામાં આવેલી બાલમુકુન્દ દવેની કવિતાની પંક્તિઓ “આપણે તે દેશ કેવા / આપણે વિદેશ કેવા / આપણે પ્રવાસી પારાવારના હો જી. ...” પુસ્તકના શીર્ષક માટે પ્રેરણા બની રહી, એ આ લેખનું ઓર એક જમા પાસું.

ડાયસ્પોરા ગુજરાતીઓની ભાષાસાધના અને ગુજરાતી ડાયસ્પોરિક સાહિત્યને લેખકે દિલથી વધાવી લીધાં છે, જેને માટે એ સાહિત્ય અને એના સર્જકો હકદાર છે એમનો પક્ષ મૂકતા લેખક અટક્યા નથી : “ગુજરાતી ડાયસ્પોરા પુખ્ત બની ચૂક્યો છે (It has come of age). અન્ય ક્ષેત્રોની જેમ ગુજરાતી સાહિત્ય નિર્માણના ક્ષેત્રે પણ, એણે એની પુખ્તતા સાબિત કરેલી છે. એના વૈવિધ્યપૂર્ણ અને વધુ ગહન ખેડાણમાં એ એની રીતે આગળ વધે એ યુગનો તકાજો છે. તળ ગુજરાતના ગુજરાતી સાહિત્યજગતે ડાયસ્પોરાની આ સિદ્ધિને બિરદાવવી રહી. એટલું જ નહીં, પણ એને એનાં આયોજનોમાં અપનાવવી રહી. એ આયોજનો ‘ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી’નાં હોય કે ‘ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ’નાં હોય, ગુજરાતની યુનિવર્સિટીઓનાં હોય કે ગુજરાતના પ્રાથમિક, માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક સિક્ષણ ક્ષેત્રનાં હોય, એ બધાં સમાનતા અને સન્માનના ધોરણે ગુજરાતી ડાયસ્પોરાના વિકસી રહેલાં સાહિત્યને - સ્વપ્નાંને સ્વીકારે અને એના અંગે સહયાત્રા ખેડે એ આજના યુગની માંગ છે.”

‘બ્રિટનની સંસદીય લોકશાહી : પરિવર્તન ચક્ર ૨૦૧૦’ અને ‘એકવીસમી સદીના બ્રિટનની પહેલી વસ્તીગણતરીનો ફલિતાર્થ’ જેવા લેખો અંગ્રેજીમાં લખાયા હોય તો ત્યાંની મૂળ બ્રિટિશ શ્વેત પ્રજાને પણ વાંચવા ગમે ને વિચારવા પ્રેરે એવા તર્કની એરણે ટિપાઈને ઊતર્યા છે. ‘ઓપિનિયન’માં વર્ષ ૧૯૯૫થી ૨૦૧૦માં મુદ્રિત અને ડિજિટલ, એમ બંને મળીને પ્રકાશિત થયેલા આવા કુલ ૨૪ લેખોમાંથી ૨૨ લેખો આ પુસ્તક માટે પસંદ કરવામાં આવ્યા છે.

પ્રકૃતિથી જ કે પછી કેળવાઈને, કોઈ પણ વિષયના ઊંડાણમાં જઈને અને એનાં શક્ય એટલાં તમામ પાસાં વિચારીને અભિવ્યક્તિ-આલેખન કરનાર દાઉદભાઈ ઘાંચીના મોટા ભાગના લેખો જાણે એક રિસર્ચ પેપર હોય એવી વાંચનાનુભૂતિ કરાવે છે. આ લેખો જ્યારે કોઈ પણ સામયિક(આ કિસ્સામાં ‘ઓપિનિયન’)માં પ્રકાશિત થાય ત્યારે જે તે સાંપ્રત ઘટનાના તરંગો વાચકોના મનમાં તાજા હોઈ સંબંધિત લેખોમાં તેમનો સીધો પ્રવેશ સહજ બની રહે, પણ એ લેખો જ્યારે દસથી લઈને પચીસ વર્ષે પુસ્તકના કલેવરમાં અને પુનઃપ્રકાશિત થઈ રહ્યા છે ત્યારે પણ વાચકોનો વિષયપ્રવેશ સરળ અને સહજ કરી આપવો એ સંપાદકની ફરજ બની રહે છે. આ માટે લેખના પ્રારંભે પૃષ્ઠભૂ આપતી ટૂંકી સંપાદકીય નોંધ મૂકવામાં આવી છે.

આ બધા લેખોને કાળાનુક્રમ પ્રમાણે ન ગોઠવતા અભિવ્યક્તિ-આલેખનના પ્રકાર પ્રમાણે વર્ગીકૃત કરીને મુકવામાં આવ્યા છે. આ પ્રકારો પત્ર(૪), નિબંધ(૩), વિચાર-વિમર્શ(૭), ચિંતન-મનન-સંશોધન(૫), વ્યક્તિચિત્ર-સ્નેહસ્મરણ(૨) અને રસાસ્વાદ-વિવરણ-વિવેચન(૧) છે. આમ કરવા પાછળનું મહત્ત્વનું કારણ દરેક વિષયની માગ પ્રમાણે તેને ચર્ચવાની લેખકની અલગ અલગ રીતનો પરિચય કરાવવાની પણ છે. જેમ કે કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોરના નોબેલ પારિતોષિક સમેત કેટલીક અમૂલ્ય ચીજવસ્તુઓની ચોરી થઈ ત્યારે લેખકની રૂએ તે બીનાની ચિંતા જતાવીને કે ગંભીર આલેખન કરીને આમ પણ કોઈ રીતે મૂળ તપાસપ્રક્રિયાને મદદરૂપ થઈ શકવાનો અવકાશ નથી જ. તો બહેતર છે કે એવી નુક્તેચીની કરવાને બદલે, ‘કવિ લૂંટાયા, ખમ્મા કવિને!!’ કરતાંક નર્મમર્મ કરી લઈએ. એક શિક્ષક કે લેખકના કર્તવ્યે તો ટાગોર જેવા સર્જકોને જાણે-પિછાણે એવી યુવાપેઢી તૈયાર કરવાની છે, તેને કદાચ આ વાત સ્પર્શી જાય! એ જ રીતે બાળકો પરના અત્યાચાર, ભ્રૂણહત્યા જેવા મુદ્દા ગંભીર આલેખન માગી લે છે, તેની અભિવ્યક્તિ તરાહ એ પ્રકારની છે. આવું જ અન્ય વિભાગો માટે પણ કહી શકાય. 

દાઉદભાઈ જેવા વૈચારિક સ્પષ્ટતા, ભાષાકીય સજ્જતા અને આલેખનમાં પ્રયોગશીલતા ધરાવતા લેખકોનાં લખાણોને સ્વાભાવિક જ, વ્યાપકપણે જેને ‘કૉપી એડિટિંગ’ કહેવાય છે એવા પ્રત-સંપાદનનો ખપ ન જ હોય, પરંતુ જે તે લખાણનું પોતાનું પ્રકાશનનું જે માધ્યમ હોય છે તે બદલાય છે ત્યારે તેને અનુરૂપ એ લખાણનું સંમાર્જન કરવાનું રહે જ. તે આ પુસ્તકના લેખો પણ પામ્યા છે. ક્યાંક કેટલાક શબ્દો કે વાક્યો દૂર કરાયાં છે તો ક્યાંક કેટલાંક શબ્દો-વાક્યો ઉમેરાયા છે. ક્યાંક કોઈક ફકરાના ક્રમ આગળપાછળ કરાયા છે તો ક્યાંક કોઈક ફકરા જે તે લેખનો ભાગ ન બની રહેતાં એ જ લેખમાં પાદટીપનું સ્વરૂપ પામ્યા છે. ક્યાંક સંપાદક તરફથી પણ પાદટીપ ઉમેરવામાં આવી છે. મૂળ લેખની બાંધણીમાં મોણ ઓછુંવત્તું કરવાનું કારણ માત્ર એટલું જ કે સામયિકના લેખો પુસ્તકાકારે પ્રકાશિત થઈ રહ્યા છે ત્યારે આ બંને માધ્યમ થકી લેખો વાંચવા દરમિયાનની વાચકની મોકળાશ અલગ અલગ હોય છે, એમાંથી મળનારા જ્ઞાન-માહિતી અને તેની અધિકૃતતા અંગે પણ વાચકોની અપેક્ષા અલગ અલગ હોય છે. બંને માધ્યમના લેખો માટે તેના સંપાદક-પ્રકાશકને મન તેનું ઇચ્છવા જોગ આયુષ્ય પણ અલગ અલગ હોય છે - આ પ્રકાશનશાસ્ત્રના વાસ્તવ ઉપરાંત, બંને માધ્યમમાં સંપાદકની રૂએ મળેલા અનુભવનું પણ સત્ય છે. એથી અહીં આ પુસ્તકના વાચકોના દૃષ્ટિકોણ અને એમની પુસ્તક માટેની અપેક્ષાને ધ્યાનમાં રાખી તેને સંતોષવાનો પ્રયત્ન કરાયો છે. માટે જ, દરેક લેખના પ્રારંભે શીર્ષકની ઉપર જમણી બાજુએ ‘મૂળ રૂપે - (અને પછી પ્રકાશિત થયા વર્ષ-માસ)ની નોંધ મૂકવામાં આવી છે.

પુસ્તકમાં કેટલાક લેખોનાં શીર્ષક બદલવામાં આવ્યાં છે. એનું કારણ હરગિજ એ નથી કે તે ઉપયુક્ત ન હતાં, પણ સામયિક અને પુસ્તકમાં એક સમાન લેખો માટે અપાનારાં શીર્ષક પણ અલગ અલગ હોઈ શકે છે, એ શીર્ષક બદલવા પાછળનો વિચાર છે. સામયિકમાં જે તે શીર્ષક પોતે એક લેખનું જ પ્રતિનિધિત્વ કરે છે જ્યારે પુસ્તકમાં સઘળા લેખોને એક મણકે પરોવીને શીર્ષક આપવાનો પુસ્તકના લેખક-સંપાદકનો ઉપક્રમ હોય છે. ઉપરાંત, સામયિકના સંપાદકને લેખના શીર્ષકને વધુ ચોટડૂક બનાવવા માટે એટલો સમય નથી મળી રહેતો જેટલો પુસ્તકના સંપાદકને મળી રહે છે, એ પણ આ બદલાવનું બીજું કારણ છે. આ અંગે એક વાર બૌદ્ધિકોની ભૂમિકા અને બીજા લેખો જેવો અસાધારણ લેખસંગ્રહ અને વિનોબાની વાણી જેવું ઉત્તમ સંપાદન આપનાર, ઉચ્ચ શિક્ષણના સામયિક ‘દૃષ્ટિ’(અત્યારે ‘અભિદૃષ્ટિ’)ના સંપાદક રમેશ બી. શાહને તેમના ‘નિરીક્ષક’ માટેના લેખો શીર્ષક વગર જ આવતા જોઈને વાતવાતમાં પૂછ્યું હતું કે આપના લેખો શીર્ષક વગરનાં કેમ હોય છે? ધીરગંભીર ચહેરા પછીનું હળવું મર્માળું સ્મિત કરતાં તેમનો જવાબ હતો, “પહેલું કારણ તો જાણે કે સ્થળ પરની હાજરીને લઈને કેટલા શબ્દોમાં શીર્ષક આપવું એની સંપાદકને જેટલી સ્પષ્ટતા હોય છે એટલી લેખકને નથી હોતી. બીજું, લેખક પોતે પોતાના લેખને કેન્દ્રમાં રાખીને જ શીર્ષક આપતા હોય છે, જ્યારે સંપાદક અન્ય લેખોમાંથી પણ પસાર થતાં હોઈ એ બધાને નજરમાં રાખીને જે તે લેખનું શીર્ષક આપતા હોય છે. અને ત્રીજું, લેખકે લેખનું શીર્ષક ન જ આપવું જોઈએ, એ કામ સંપાદકે જ કરવું જોઈએ. એની પાસેથી એ અપેક્ષિત પણ છે.”

દાઉદભાઈ જેવા અધ્યયનશીલ અને સિદ્ધહસ્ત લેખકના લેખોમાં આ પ્રકારના ફેરફારને કોઈક વાચક મૂળ લખાણોમાં છેડછાડની દૃષ્ટિથી જોઈ શકે. સંપાદકને પોતાના અનુભવે આવા ફેરફારો અનિવાર્ય જણાવા છતાં એનાં સંપૂર્ણપણે અમલની ઉતાવળ તો નહોતી જ. પણ પુસ્તકના પરામર્શક, ઓપિનિયન-તંત્રી અને દાઉદભાઈના લેખોના પહેલા સંપાદક વિપુલ કલ્યાણીએ મૂકેલો વિશ્વાસ અને એ દરમિયાન જ ‘સંપાદન’ અંગે ગુજરાતી વિશ્વકોશના અણધાર્યા હાથ લાગી ગયેલા અધિકરણે મહત્ત્વનો ભાગ ભજવ્યો. એમાંની વિગત ટાંકું એ પહેલાં, ગુજરાતી સાહિત્યમાં જ્યોતીન્દ્ર દવેની તરાહના હાસ્યલેખક હોવાની હકીકતપ્રાપ્તિ ઉપરાંત, સંપાદનની પણ સૂક્ષ્મ દૃષ્ટિ ધરાવતા રતિલાલ બોરીસાગર સાથેની એક ગૂફ્તેગો અહીં અસ્થાને નહીં લેખાય.

મોટે ભાગે ૨૦૧૬નું એ વર્ષ હતું. સામયિકો અને પુસ્તકોનું સમાંતરે સંપાદન કરતાં કરતાં લાધેલા અનુભવની એરણ પર, સંપાદનની બારીકાઈ જ્યાંથી પણ જાણવા-સમજવા મળે એ મેળવતા રહેવું એવી દૃષ્ટિ કેળવાઈ રહી હતી. વિદ્વાન કે લોકપ્રિય લેખકોના લેખો પુસ્તક રૂપે સંપાદિત કરવાના થાય ત્યારે કેવું વલણ અપનાવવું એ અંગે જરા વધુ સ્પષ્ટ થવું હતું. એટલે બોરીસાગરસાહેબને સંપાદનના આ વિદ્યાર્થીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો : “આપ આપની કોલમના લેખોને પુસ્તક રૂપે લઈ જાઓ છો, ત્યારે એ લેખોને કઈ રીતે જુઓ છો, એટલે કે એના પર કેવું ને કેટલું કામ કરો છો?” બોરીસાગર સાહેબનો જવાબ માત્ર બે શબ્દોમાં હતો. એ સાંભળીને આ પ્રશ્નકર્તાનો ઉદ્‌ગાર માત્ર એક અક્ષરમાં હતો. “હેં!” સરી પડ્યું હતું જે સાંભળીને એ જવાબ હતો “કાચી સામગ્રી”, અને પછી થોડી સેકન્ડ્‌સનું મૌન. ... જે સાહિત્યકારના કટારલેખનમાં ક્યાં ય કચાશ શોધી ન જડે એ સાહિત્યકાર પોતાના લેખોને પુસ્તકસ્વરૂપમાં લઈ જતાં પહેલાં ’કાચી સામગ્રી’ ગણે, પછી પૂછવું જ શું?! ત્યાર પછીના સંવાદની લંબાઈમાં જવાને બદલે વિશ્વકોશ માટે એમણે લખેલા ‘સંપાદન (સાહિત્ય)’ અંગેના અધિકરણમાંથી—કેમ કે મુદ્રિત હોઈ એ સંપાદિત છે—અહીં ઉતારું છું. “જે તે ગ્રંથની સામગ્રી હસ્તપ્રતના સ્વરૂપમાં હોય તો એના એ જ સ્વરૂપે છાપી શકાતી નથી હોતી; સંપાદન દરમિયાન એમાં જરૂર પડ્યે સુધારાવધારા કે કાપકૂપ કરવાનાં પણ થાય છે.” ‘કાપકૂપ અને સંમાર્જન’ પેટા શીર્ષક હેઠળના એ લખાણમાં આગળ જે કહે છે, એ વિગત પેલા રૂબરૂ પૂછેલા પ્રશ્નનો સરસ રીતે ગોઠવાઈને આવેલો જવાબ છે : “સંપાદન કરનાર કરતાં ગ્રંથકર્તા ઉત્કૃષ્ટ કોટિનો સર્જક હોય તો પણ સંપાદનકર્મમાં જો કાપકૂપની અનિવાર્યતા સંપાદન કરનારને પ્રતીતિ થઈ હોય તો ભાવકોને પણ એની પ્રતીતિ થાય તે ઇચ્છનીય છે. ભાવકોને તો, સંપાદક દ્વારા કાપકૂપ દૃષ્ટિપૂર્વક અને વિવેકપૂર્વક કરવામાં આવી છે એવી પ્રતીતિ થવી જોઈએ.”

આટલી સંપાદન-પ્રતીતિ પછી ય અને કદાચ એટલે જ, કહેવું પડશે કે સંપાદકે-સંપાદકે એ અલગ હોઈ શકે છે. પુસ્તકે-પુસ્તકે અલગ હોઈ શકે છે. એક વખતે કોઈ એક સંપાદનમાં એક જ સંપાદકે લાગુ પાડેલા સિદ્ધાંતો પણ અન્ય સંપાદનમાં બેઠા લાગુ પાડી શકાતા નથી. સંપાદન માટે મળેલા સમયાવકાશ અને લક્ષિત વાચકવર્ગને ધ્યાનમાં લેવા ઉપરાંત, લેખક તરફથી મળેલી છૂટ અને વિશ્વાસ સૌથી મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે, અને કદાચ એ જ સૌથી વધુ ભાગ ભજવે છે. સંપાદનની આ પ્રક્રિયા જણાવવાનો એક હેતુ તો જાણે કે તે જણાવવી જોઈએ માટે. બીજો, લેખક દાઉદભાઈનાં લખાણો વાંચતાં તેની સાથે જે ‘સહૃદયતા’ બંધાઈ તેની સુગંધ વાચકો સુધી પણ પહોંચે એ છે, અને ત્રીજો, વ્યક્તિગત ઓછો, વ્યાપક વધુ તે ગુજરાતી સાહિત્યમાં, વિશેષ કરીને સાંપ્રત ઘટનાઓના સંદર્ભમાં લખાયેલા લેખો જ્યારે પુસ્તકાકારે પ્રકાશિત થાય છે ત્યારે તેને અનુરૂપ સંપાદન પદ્ધતિની યોગ્ય પરિપાટી રજૂ કરવાનો પણ છે.

સ્વાનુભવે મળેલા આ જ્ઞાનમાં વિષયનિષ્ણાતોની શાસ્ત્રોક્ત અભિવ્યક્તિએ ‘વ્યાપક અર્થનું સંપાદન’ કરવા અનિવાર્ય એવો ધક્કો માર્યો એની નોંધ લેતા આનંદ, ગૌરવ અને આભારની ત્રેવડી લાગણી અનુભવાય છે. જે શિક્ષણવિદ્ ‌ડૉ. દાઉદભાઈ એ. ઘાંચીને શ્રોતાગણમાં બેસીને જ સાંભળ્યા હતા ને ઘરબેઠા જ વાંચ્યા હતા, એમના લેખોનું સંપાદન કરવાનું સદ્‌ભાગ્ય સાંપડ્યું એ બદલ વિપુલભાઈ, દાઉદભાઈ અને એમના પુત્ર ફારૂકભાઈ પ્રત્યે કૃતજ્ઞતાની લાગણી પ્રગટ થયા વગર રહેતી નથી.

તો, વાચકો-વડીલો-શિક્ષકો-મિત્રો ને દાઉદભાઈ જેવા આજીવન વિદ્યાર્થી અને શિક્ષક એવા લેખકના સૌ ચાહકો, આપ સૌને જેવું સુબદ્ધ એવું સુંદર, આ પુસ્તક જરૂર પસંદ આવશે. આ દેશના જાગ્રત નાગરિક અને વિશ્વ-નાગરિક બનવાની આપણા સૌની આજીવન મથામણમાં ઉપયોગી નીવડશે એવા વિશ્વાસ સાથે ...

સંપાદક

કેતન રુપેરા

Email : [email protected]

અમે તો પંખી પારાવારનાં : લેખક - દાઉદભાઈ ઘાંચી, સંપાદક - કેતન રુપેરા, પરામર્શન : વિપુલ કલ્યાણી, પ્રકાશન : 3S Publication, પ્રાપ્તિસ્થાન : ગ્રંથવિહાર, ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ - અમદાવાદ - 380 009, પ્રથમ આવૃત્તિ, જાન્યુઆરી 2022, પાકું પૂઠું, સાઈઝ : 5.75” x 8.75”, પૃ. 256 , રૂ.400 • £ 5, $ 7.5

Category :- Diaspora / Features