Swadeshi term is used for that where a country produce all the goods it needs from its own resources. It’s included that inside the country every village/region that produce all it needs by using own local resources. Gandhi used to say that Swadeshi Dharma demands that India should boycott all foreign goods, even if they might be beneficial to it. Swadeshi means also that the things in our country are available in the village should enjoy the same things together whether it's agriculture, small industry, etc. Handy-crafted items as needed according to the access should be use. Sacrifice of Swadeshi relatives also had to pay so it should serve the household. Human beings are not able to do everything themselves. But they are able to serve their neighbours. To nurture the spirit of Swadeshi one could keep on dealing with his neighbour and he can do business also. Things we can produce in the country should not be imported from abroad. In word Swadeshi is neighbourly Feeling of affinity. But at presently country importing all kind goods from abroad. Its effect the economy of country as well as living condition & economic structure of country’s people.

At presently scenario is changed, L.P.G. (Liberalization, Privatization & Globalization) & new economic policies were laid by Indian Government on 1991. In that process it’s made free trade among the countries of the world. It’s based on the principle that on account of several factors some countries could specialize in the production of certain goods in most expensive way. Technological flows of market in different countries in terms of production of goods or services are dependent on each other. If you see the history of globalization, we will find that from Bill Gates to Aziz Premji, the market's big celebrities are the results of globalization. The difference between rich - poor has also increased around the world during last five decades. The rich people’s income increased 7 times. During 1960 to 1991, 70 to 85% income has risen for 20% population of the people. The gap between rich and poor is growing on and on. According to Stephen Graffdy ‘‘the greatest danger of globalization is that state loses control over the economy, profit can be taken out of the country and local accountability of companies seems to be over. Poor and often unscrupulous land issues under globalization come out to the bottom of the work in poverty were less than expected.'' 43% people of India are directly or indirectly dependent on agriculture for a livelihood. But export earnings from agriculture are only 0.6%. In the process of Globalization and economic liberalization since last two - three decades all different issues of developing countries  at different scales by World Bank, W. T.O. and multinational companies to protect the interests of several other U.S. system. This the economic plight of the major protector. Liberalization of customs duties under these programmes includes tax reduction. Cursory look at these provisions in the international market shows an increase in India's competitiveness. These policies affect the poor, disadvantaged rural farm workers and women workers. 

Most of the third world countries economy is based on agriculture. Agriculture is a major part of our country's economy. The means of livelihood of 65 percent people are based on agriculture. Structural adjustment under the terms of the loan and first five year plan were loaded with policy issues which affected the farmers and women worker of the country's agricultural sector. A closer look at the past six decades, in the national scenario, will show a highly fearful view. During capitalist dominance democracy is getting many problems. This scenario suggests that, imperialist globalization is anti-people and undemocratic. Today, the contradiction between economic growth and social welfare can be seen clearly. Before that social services and welfare of the nation were insufficient, as well as the general public had a right to which he had worked hard to achieve. But in recent years, gradually this became less. Today, the way of life and growth of the poor, disadvantaged and rural farm workers are well below, the index. Indian state always had an upper class with patriarchal system .This is based on their interest which we can see from several interesting angles. Today the World Bank is saying that because of its structural adjustment programme, the human development will be taken care. Government claims of poverty alleviation are proved as false at the time when we look at the high price rates. Reality is that, economic policies have adversely affected the poor class, farmer and women workers. This sad position is clearly reflected when we see poverty, malnutrition, access to health services and unemployment figures. The arrival of certain new policies made to cut the spending on rural development and agriculture. The situation is getting worse. The new agricultural policy has come; it is contrary to the Constitution of India. Schedule 7 of the Constitution is written- Agriculture and land issues are completely state issues, not the issue of central government. But WTO is planning to eliminate the power of Parliament today. India's sovereignty has been limited. Our country called as sovereign state that time, which means that the government had their own rights.  In 1996 matter of bank nationalization when came to the Supreme Court of India said that India's Parliament has right to prove that man is woman, India's Parliament has so weakened the sovereignty of the Parliament, has become the dummy. That parliament will do good for poorer people and rural - agricultural women workers. On the other hand institutions like the WTO want to destroy our culture, so our fight will be over.  During   Green Revolution 1966-67, after liberalization and National Policy on Agricultural 2000, India had a profound great impact on agriculture and increasing in farming system. In which all types of agricultural equipment like - ploughing, cleaning, tractor, combine, etc has been mechanised. It has badly affected the occupation of poorer and rural - farmer labourer women and men.

 The Green Revolution and the liberal era of modern agricultural system using new techniques, have its profound impact on poorer and rural - farmer women labourer and their general socio - economic situation. Green Revolution in Punjab and other states adopted the strategy of technological change as a result of the very deep impact on the lives of poor rural - farmer and labourer women. Liberalization policies on the other side badly affected to landless rural - farmer and labourer women which also displaced them. The major issue of debate in South Asian history is the Green Revolution in India. If, we will discuss about the agricultural labourer women in rural Punjab, their socio-economic situation being changed by agricultural reform and construction of Bhakhra Dam. After the Green Revolution mechanised equipments were made. W.T.O., A.O.A.  and World bank affected Structured patriarchal system of rural -farmer and labourer women very badly. Which is because their socio - economic situation has been down. Mainly because discrimination on the basis of sex-gender of underdeveloped poor  families. On the other hand today there is no virgin female rural farm workers. Male is also affected. Because the system used cosmetics and material resources and is forced to purchase. Thus their economic - social, health and cultural status were affected.

Even so, I  think we can solve the problems through indigenous methods. The slogan was the slogan of freedom of indigenous land, and today narrow minded people are telling that within 60 years the world has really changed. Freedom of the world controlled by the power of the money. Few people run the business and money in the hands of a few people. The world's resources were to capture through competition. So what changed? Yes, one thing has changed big companies and institutions MNCs are controlling the nations. Through economic slavery.

A similar picture on the other side is poor are getting poorer. Small shopkeepers and small industries are getting to an end. The Condition is so bad that farmers continue to commit suicide. The solution is in Gandhi's ideas, Swaraj..Go to the village ........ Our indigenous people live as would come in handy. Khadi and Village Industries the poor indigenous people can start cottage industries. Underprivileged and rural farm women's problems are to be resolved. More and more people can get jobs. Our actions and use practical training instead of theoretical learning.

So we will welcome cottage industry and small businesses and also use the goods neighbourhood. People living in neighbourhood should cooperate above religion and community identities. my first duty to protect her/his will. Neighbouring country to enhance the brotherhood. Are you ready? Domestic goods as possible in my house ha will be needed. It is my belief! What do you do? It is my belief that if i do these things today village industries and domestic goods in my native place prospers by using indigenous raw materials.


Burries Beverly H., “Women and technology and gender in workplace”, Socail problems, Vol. 36, April 1989 : 165-180

Jose A.V., “Limited options(Women workers in rural india)”, world employment programme

Kelkar Govind, “Women’s work and agricultural technology”, CWDS, New Delhi

Nayar B.R., “India Globalization : Evaluating the economic consequences”, Vistar publications, New Delhi, 2007

Singh D.P., “Women workers in unorganised sector”, Deep & Deep Publications Pvt. Ltd., New Delhi, 2005

(Edit.) Tripathy S.N., “Unorganised women labour in India”, Discovery publishing house, New Delhi, 1996

Varma S.K., “Women in agriculture : A socio-economic analysis”, Concept publishing company, New Delhi, 2002

Mohandas Karamchand Gandhi: Hind Swaraj and Other Writings, Cambridge: Cambridge University Press, 1997

Autobiography: My experiment with Truth by MK Gandhi, Navjivan Trust, Ahmadabad

Village Swaraj by MK Gandhi, Navjivan Trust, Ahmadabad

Constructive Programme by MK Gandhi, Navjivan Trust, Ahmadabad

Hind Swaraj by MK Gandhi, Navjivan Trust, Ahmadabad

T.Prasad. Towards an Educated India: Gandhian engineering of Higher Education, Free Press Journal. gandhi-enterprise-alan-axelrod

Gurpinder Kumar, is former student of Mahatma Gandhi International Hindi University, Wardha (MS). He has done M.A., M.Phill. in Women Studies & UGC-NET also pursued his P.G.Diploma in Gandhian Thoughts at Institute of Gandhian Studies, Wardha.

Category :- Gandhiana

“શાશ્વત ગાંધી”માં આવતાં સાહિત્ય વાંચનારને, એ માસિકના સૂત્ર ‘ગાંધી વિચાર અતીત, સાંપ્રત અને અનાગત સંદર્ભે સર્વથા પ્રસ્તુત છે’, એવી પ્રતીતિ થયા વિના ન રહે એવો મને વિશ્વાસ છે. તેના એક અંકમાં, ‘ગાંધી વાણી’ શીર્ષક હેઠળ, ગાંધીજીના દાંડીયાત્રાના પ્રવચન પરથી સંકલિત લખાણ વાંચ્યા પછી, એક સવાલ મનમાં ઉઠ્યા જ કરે છે – ૧૯૩૦થી ૨૦૧૦, એંશી વર્ષનાં વહાણાં વાયાં, શું આપણે જરા પણ બદલાયા ? એ લેખમાંની ગાંધી વાણીનું અવતરણ ટાંકીને તેમાંના એક એક મુદ્દાની છણાવટ પ્રસ્તુત કરું છું.

‘જે રાજ્યમાં ગેરઈન્સાફ થાય, જેની અંદર મીઠા જેવી આવશ્યક વસ્તુ ઉપર ગરીબ અને તવંગર પાસેથી સરખો કર લેવામાં આવે ...’ વિદેશી સરકાર દ્વારા ગેરઇન્સાફ થતો, તેનું કારણ ભારતવાસીઓ ગુલામ હતા, શાસકો માટે પરાયા હતા એ હતું. આજે સ્વનું રાજ્ય છે, તો સરકાર પોતાની પ્રજાના હિતમાં રાજ્ય કરે એવી અપેક્ષા રહે. દુ:ખની વાત એ છે કે સામાજિક, આર્થિક, રાજકીય અને કાયદાકીય ગેરઇન્સાફીનું સ્વરૂપ અને તે ઠોકી બેસાડનારા બદલાયા છે, એ અદ્રશ્ય નથી થઈ. શાસકોને ઘી-કેળા અને બહુસંખ્યક જનતાને ભાગે ફાકા, એ પરિસ્થિતિ નથી બદલાઈ. આવશ્યક વસ્તુઓના ભાવ અને તેની ઉપરના કર દિન બદિન વધતા જ જાય છે પરંતુ એને માટે મીઠાના સત્યાગ્રહ જેવું જલદ પગલું કોણ ઉઠાવે છે ?

‘જેમાં લશ્કર માટે લખલૂટ ધન ખર્ચાઈ જતું હોય ....’ આજે લશ્કર પાછળ ભારત સરકાર રૂ. ૧.૯૩ ટ્રીલિયન ખર્ચે છે, શિક્ષણ પાછળ ૫૨૦ બિલિયન અમેરિકન ડોલર અને સ્વાસ્થ્ય પાછળ ૨૬૭ બિલિયન અમેરિકન ડોલર ખર્ચે છે. આ હકીકત પૂરવાર કરે છે કે સરકારને પોતાની પ્રજાના શરીર અને બુદ્ધિ સશક્ત કરવાને બદલે, દેશની સરહદોની રક્ષા કરવાનું વધુ મહત્ત્વનું છે. ભારતે કદી બીજા દેશ પર આક્રમણ કે શાસન નથી કર્યું, એ તેનો ગુણ છે. તેથી આપણને આક્રમણ કરવા માટે શસ્ત્રોની જરૂર ન રહે. રહી વાત દેશની સીમાઓના સંરક્ષણની. પડોશી દેશો સાથે દુશ્મનાવટ ન થાય, તેવા સંબંધો વિકસાવીને અસ્ત્રો-શસ્ત્રો પાછળ આ લખલૂટ ધન ખર્ચાતું જરૂર અટકાવી શકાય.

‘વાઇસરોયનો પગાર રૂ. ૨૧,૦૦૦થી વધુ છે. હિન્દુસ્તાનની સરેરાશ આવક કરતાં પાંચ હજાર ગણો ભાગ તે લે છે ......’ - આજે આપણા રાષ્ટ્રપતિ મહોદયનો પગાર રૂ. ૧.૫ લાખ છે. તેની સામે હિન્દુસ્તાની નાગરિકની સરેરાશ આવક માસિક ગ્રામીણ રૂ. ૬૭૩ અને શહેરી રૂ. ૮૬૦. (તેંદુલકર પદ્ધતિ પ્રમાણે કરેલ ગણતરી) છે. એટલે કે ૧૯૩૦માં પાંચ હજાર ગણો તફાવત સામાન્ય પ્રજાજન અને રાષ્ટ્રના વડાની આવક વચ્ચે હતો, તે આજે ગ્રામ્ય વિસ્તારના લોકોની આવકથી ૧૫૦ ગણો છે, તો શહેરી વિસ્તારના લોકોની આવકથી ૧૧૬ ગણો વધારે છે ! રાષ્ટ્રપતિ ઉપરાંત અસંખ્ય સરકારી હોદ્દેદારો, ઉદ્યોગપતિઓ, વેપારીઓ અને અમલદારો કરોડોના ધણી બની બેઠા છે. વધતી જતી અસમાનતાને કેમ વ્યાજબી ઠરાવી શકાય ?

‘સ્વતંત્રતાના જમાનામાં સરકારી નોકરો વધારે નહીં હોય .....’ ગાંધીજીની આ શ્રદ્ધા વિફળ નીવડી. આપણે તો એ સંખ્યામાં અનેક ગણો વધારો કરીને લોકશાહીને બદલે તુમારશાહી ઊભી કરી. સરકાર=જનતાની સેવા કરનારું વહીવટી તંત્ર એવું સમીકરણ છોડીને સરકાર=સત્તાનો થાય એટલો દુરુપયોગ કરીને પોતાનો આર્થિક લાભ શોધતી નોકરિયાતોની સેના, એવું વરવું સમીકરણ લાવ્યા. લાનત છે આવા સ્વાર્થી શાસનને.

‘અફીણ અને શરાબમાં ૨૫ કરોડ ખર્ચાતા હોય, એવા રાજ્ય સામે રાજદ્રોહ કરવો એ મારી ફરજ છે .......’ ૨૧મી સદીમાં ભારતની સરકારને આ બંને નશીલા પદાર્થોના વેચાણથી કેટલી આવક થાય છે, એના આંકડા માંડવા જેવા નથી. જે ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગની પ્રજા સતત વધુને વધુ ધન કમાઈને ધનિકો, શાસનકર્તાઓની માફક ખર્ચાળ જીવન પદ્ધતિ અપનાવવી અને શરાબ પીને કહેવાતા ‘ઉચ્ચ સમાજ’માં ભળી શકે, એની જ ઝંખના કરતી હોય તે પ્રજા આવા રાજ્યનો રાજદ્રોહ કેવી રીતે કરી શકે ? 

રહી વાત રાજ્યના ખોટા કાયદાઓનો વિરોધ કરવાની. થોડા સમય પહેલાં પ્રકાશ ન. શાહે હેન્રી થોરો ડેવિડ વિષે વક્તવ્ય આપ્યું, એના અનુસંધાને થોરોના વ્યાખ્યાનના અંશો “નિરીક્ષક”માં આપ્યા, એનો સાભાર ઉલ્લેખ કરું. જગતભરમાં શાસન કરનાર બ્રિટિશ સરકારના પાયા હચમચાવનાર શસ્ત્ર તરીકે ગાંધી પ્રેરિત સત્યાગ્રહ અને અસહકાર આંદોલનને સફળ થતું જોઇને દુનિયા દંગ થઇ ગયેલી. પરંતુ ગાંધીજીને સવિનય કાનૂન ભંગની પ્રેરણા થોરોના એ વ્યાખ્યાનમાંથી મળેલી. થોરોને અહેસાસ થયો કે લશ્કર અને રાજ્યસત્તા અવિભાજ્ય છે અને એ બંનેને રૈયતે જ ચૂંટીને સત્તા સ્થાને બેસાડી છે. લોકશાહી એટલે ઘણા માણસોને માટે ચાલતી રાજ્ય પદ્ધતિ નહીં, પણ સાચી વાતનો અમલ કરતી વહીવટી પદ્ધતિ એવી વ્યાખ્યા એને ગમી. કાયદાને માન આપવાને બદલે ખરાને માન આપવાની વાત કરનાર કદાચ એ પહેલો હતો. રાજ્ય એની પ્રજા પર જુલમ કરે તો તેની સામે થવાનો માણસ જાતને હક છે, એમ માનનાર થોરોએ જંગખોરી અને ગુલામીના વેપારમાં રચનાર રાજ્યને વેરો ભરવાની ના પાડી અને સવિનય કાનૂન ભંગ સબબ જેલવાસ વહોર્યો. આજે હજુ અમેરિકા અને અન્ય સાથી દેશો જંગખોરી અને વેપારના નામે અપ્રત્યક્ષ ગુલામી અને શોષણ કર્યે જ રાખે છે, છતાં કેટલા નાગરિકો ના કરની લડત ઉપાડી શકે ? થોરોના અનુગામી ગાંધીજીએ અસંખ્ય કાયદાઓનો ભંગ કરી, અનેક વખત કારાગાર વેઠ્યો અને હજારોની સંખ્યામાં પ્રજા એમની સાથે જોડાઈ. વાત એમ છે કે વિદેશી સરકારો જુલમ કરે તો વિરોધ કરાય, પણ સ્વદેશી સરકાર જુલ્મી અમલ કરે, તો પૂંછડી દબાવીને, માથું નીચું રાખી, તેનો અમલ કરવો એ મર્દાનગી છે ?

‘૧૯૨૧થી હું બે શબ્દો કહેતો આવ્યો છું : પાકીઝગી અને કુરબાની : આત્મશુદ્ધિ અને બલિદાન. એ વગર સત્યાગ્રહનો જય થાય નહીં‘ -  આજે વિરોધ પક્ષો અને કેટલાક કહેવાતા કર્મશીલો સરકારના અન્યાયો સામે વિરોધ, ધારણાઓ અને ઉપવાસો કરે છે. સમગ્ર જનતાને તેઓ સાથે નથી લઈ શકતા. એમની ચળવળ ઇચ્છિત પરિણામ નથી લાવી શકતી. આઝાદીના ૬૫ વર્ષ પછી પણ પરિસ્થિતિમાં સુધારો થવાને બદલે વણસતી જાય છે, એનું કારણ એ છે કે નેતાઓ અને પ્રજામાં આત્મશુદ્ધિ અને બલિદાનની ભાવનાનો છાંટો ય નથી રહ્યો.

‘આપણામાં ભેદભાવ ન હોવો જોઈએ. હિંદુ, મુસલમાન, અંત્યજ અને ખ્રિસ્તી આપણે બધા ય એક ઝાડનાં પાંદડાં જેવા છીએ.’ અરે, સાડાછ દાયકા સુધી ધર્મ, કોમ, જાતિ અને જ્ઞાતિને આધારે ધિક્કારની એવી તો ઊંડી ઘોર ખોદી છે કે તેમાં અમન, ચમન, શાંતિ, કોમી એખલાસ બધું જ દટાઈ જાય તેમ છે. 

આમ એંશી વરસમાં આપણે તટસ્થ ન્યાયતંત્ર ઊભું કરવું, ન્યાયી કરવેરા લાવવા અને જીવન જરૂરિયાતની કીમત પર કાબૂ મૂકવો, સંરક્ષણને બદલે શિક્ષણ અને સ્વાસ્થ્ય પર વધુ ખર્ચ કરવો, ઉત્પાદન અને આવકનું સમાન વિતરણ કરવું અને કોમી એખલાસ વધારવા પગલાં લેવાં જેવા પુણ્યના કામ કરવાના હતા તે નથી કર્યાં. લાગે છે કે ગાંધીજીનું એ વ્યાખ્યાન ફરી દરેક જવાબદાર નાગરિક, કર્મચારીગણ અને શાસનકર્તાઓ વાંચીને તાત્કાલિક અમલના ઉપાય કરશે તો જ સાચી દિશામાં પ્રગતિ થશે.

e.mail : [email protected]

Category :- Gandhiana