OPINION

કે જેથી અમેરિકા લઈ શકે શ્વાસ...

દ્વારિકાનાથ રથ
15-07-2020

અમેરિકાની ૧૭૭૬ની જેફોરસોનિયન લોકશાહી ક્રાંતિને લેનિને, “મહાન, સાચા અર્થમાં મુક્તિદાયી, સાચું ક્રાંતિકારી યુદ્ધ’’ ગણાવ્યું હતું, જેમાં વેપારીઓ, નાના ખેડૂતો, બગીચામાલિકો, શ્વેત અને અશ્વેત ખેડૂતોના સમૂહની પ્રમુખ ભૂમિકા હતી, તેને ૨૪૪ વર્ષ થયાં. આ ક્રાંતિએ અમેરિકાના નિર્બંધ મૂડીવાદી વિકાસના દરવાજા ખોલી કાઢ્યા પણ તેણે ઘરઆંગણાની અશ્વેતોની ગુલામી પ્રથા નાબૂદ ના કરી અને મૂળ નિવાસીઓને કોઈ ગણતરીમાં ના લીધા.

I can’t breathe :

તો, આપણને એ સવાલ થશે કે અમેરિકામાં હાલ જે આંદોલન ચાલી રહ્યું છે, તેની અહીં કેમ ચર્ચા કરવાની? આપણે ઇચ્છીએ કે ના ઇચ્છીએ અમેરિકામાં જ્યૉર્જ ફ્લૉઈડ સાથે જે થયું તેનાથી આપણે વ્યથિત છીએ. એક નવજવાન જ્યૉર્જ ફ્લૉઈડ જેનું પોલીસ ગળું દબાવી રહ્યો હતો, તે સોળ વાર બોલ્યો કે, ‘I can’t breathe, O Mumma!’ લોકો જોઈ રહ્યા છે. આ કંઈ અંધારામાં બનતી ઘટના નહોતી. તે કોઈ ગામ પણ નહોતું. મિનિયાપોલીસ શહેરમાં બનેલી આ ઘટના કૅમેરામાં રેકૉર્ડ પણ થઈ. આપણને સવાલ થાય કે ધોળા દિવસે અમેરિકામાં, કોઈ અશ્વેત નાગરિકને જાહેરમાં મારી શકાય? કોરોના મહામારીના કારણે, આખી ય દુનિયામાં ‘મોતની છાયાનો ભય’ મંડરાયેલો છે. અમેરિકામાં કોરોનાને કારણે દોઢ લાખથી વધુ મોત થયાં છે, તેમાં બહુમતીમાં ગરીબ-અશ્વેત લોકો હતા. પરિસ્થિતિ એટલી ખરાબ હતી કે યોગ્ય રીતે દફન પણ નહોતાં થઈ રહ્યાં. ‘ડિસન્ટ-બ્યુરિયલ’ની ગ્રીસમાં એક મુહિમ ચાલી હતી. ‘હેલન ઑફ ટ્રૉપ’ ફિલ્મને યાદ કરો. તે પછી આખી દુનિયામાં તે એક મૂલ્ય બન્યું. અમેરિકામાં તેની સતત ગેરહાજરી બધાંને કઠતી હતી. આપણે ત્યાં પણ પરિસ્થિતિ કંઈ સારી નથી. આવી મહામારીમાં, પોલીસ રાજ્યના એકમાત્ર પ્રતિનિધિ તરીકે અમેરિકામાં અને આપણે ત્યાં દેખાઈ રહી છે. અને આ પોલીસના જુલમના વિરુદ્ધમાં જ્યોર્જ ફ્લૉઇડનું ઉચ્ચારણ છે : I can’t breathe. આ અમેરિકન સામાન્ય-ગરીબ નાગરિકની ગૂંગળામણની કાવ્યાત્મક અભિવ્યક્તિ છે.

વ્હાઇટહાઉસને લોકોનો ઘેરો :

અને એ ગૂંગળામણ, પોલીસના જુલમ સામે, કોરોનાના ડરને ભૂલીને, સોશિયલ ફિઝિકલ ડિસ્ટન્સિંગ તરફ બેધ્યાન બનીને હજારો લોકો રસ્તા ઉપર ઊતરી આવ્યા. અમેરિકાનાં ૪૦ જેટલાં શહેરોમાં આ વિરોધની આગ ફાટી નીકળી. અમેરિકાના વહીવટીતંત્રને કલ્પના સુધ્ધાં નહોતી કે, આવો કોઈ વિરોધ થઈ શકે. લોકોએ મોટી સંખ્યામાં એકઠા થઈને વ્હાઇટહાઉસને ઘેરો ઘાલ્યો. અમેરિકાના પ્રમુખ તો ડરના માર્યા બંકરમાં જતા રહ્યા. એ ઘટનાએ મને તો બીજા વિશ્વયુદ્ધના અંતિમ દિવસોના હિટલરના બંકરની યાદ અપાવી. છેવટે, ટ્રમ્પ હાથમાં બાઇબલ પકડીને, બંકરમાંથી બહાર આવી ચર્ચને શરણે ગયા - મિલિટરીના રક્ષણ હેઠળ. આવા શાસકો, સત્તા બચાવવા છેવટે ધર્મનો આશરો લે છે !

બ્લૅક લાઇવ્ઝ મૅટર આંદોલનમાં માત્ર અમેરિકામાં જ નહીં, ફ્રાન્સ, જર્મની, બ્રિટન, ઇટાલી, રશિયા વ. ૫૦ જેટલા દેશોના લોકો જોડાયા. ‘ન્યૂ નૅશનલિઝમ’ના આ સમયમાં આ ઇન્ટરનેશનાલિઝમની અભિવ્યક્તિ અગત્યની હતી. લોકોના આ ટેકાને કારણે, એ દેશોની સરકારોએ પણ લોકશાહી-અધિકારો અને નાગરિકસ્વાતંત્ર્ય માટે ટેકો જાહેર કરવો પડ્યો.

અમેરિકા અને આંદોલનો :

અમેરિકામાં થોડાંક વર્ષો પહેલાં, ‘ઑક્યુપાય વૉલસ્ટ્રીટ’નું વૉઈસીઝનું આંદોલન ચાલ્યું હતું, તેને હું યાદ કરું છું. એ ગરીબ લોકોનો અવાજ હતો - વૉઈસીઝ ઑફ સાઈલન્ફા હતો. આપણે એવું વિચારીએ છીએ કે અમેરિકામાં ગરીબી નથી, પરંતુ ત્યાંની અર્થવ્યવસ્થા પ્રમાણે ગરીબી છે. આપણા દેશમાં બધા યુવાનોને અમેરિકાનું એક ડ્રીમ છે, ગુજરાતમાં તો ખાસ જ છે. બધાને અમેરિકા જવું છે, ડૉલર કમાવા છે, પરંતુ, હાલ આંદોલન કરનારા અમેરિકાના યુવાનો કહે છે, અમારું સપનું ખતમ થઈ ગયું છે. અમારી પાસે ભણવાના પણ પૈસા નથી. ઑક્યુપાય વૉલસ્ટ્રીટ આંદોલનનો પ્રભાવ દુનિયામાં ખૂબ પડ્યો હતો. પરંતુ, મોટા ભાગે બને છે તેમ બધાં આંદોલનો ચૂંટણી આવે, ત્યારે શાસકપક્ષો દ્વારા હાઇજૅક થઈ જાય. જેમ આપણા દેશમાં જયપ્રકાશ-આંદોલન હાઇજેક થયું હતું.

અમેરિકામાં ગુલામીપ્રથા :

અમેરિકામાં આ આંદોલનમાં જે લોકો આવ્યા તે સમજ્યા કે આ માત્ર જ્યૉર્જ ફ્લૉઇડની વાત નથી. આ બધા જ અમેરિકાના ગરીબ અને અશ્વેત નાગરિકોની વાત છે. આ લડતમાં શ્વેત નાગરિકો, ખાસ કરીને વિદ્યાર્થીઓ પણ જોડાયા. માતા-પિતા, પોતાનાં બાળકો સાથે આંદોલનમાં જોડાઈ રહ્યાં છે. જ્યૉર્જ ફ્લૉઇડની દીકરીએ કહ્યું, ડૅડી ચૅઈન્જ ધ વર્લ્ડ. તો, ભાઈએ કહ્યું કે સેનેટરભાઈઓ, આ બલિદાન બેકાર ન જવું જોઈએ! અમેરિકામાં ૩૦% અશ્વેત લોકો છે, પરંતુ ‘આઈ કાન્ટ બ્રીધ’ની પ્રકાર આખા અમેરિકા દેશની છે. ૪૦૦ વર્ષ પહેલાં, લંડનના વેપારીઓ અને બીજા દેશના વેપારીઓ આફ્રિકામાંથી-જંગલમાંથી આ અશ્વેત લોકોને પકડીને, ગુલામ તરીકે તેમનો વેપાર કરતા. અમેરિકામાં આ ગુલામીપ્રથાના ઇતિહાસનું મ્યુઝિયમ છે. મોકો મળે અને અમેરિકા જાવ તો બીજું કંઈ જુઓ કે ના જુઓ, આ મ્યુઝિયમ જરૂર જોજો. આ અશ્વેત ગુલામો પાસે અમેરિકામાં ખેતી કરાવવામાં આવી. અમેરિકાની ખેતીના ઇતિહાસમાં હું હાલ નહીં જાઉં. અત્યારે જે પેઢી છે, તેને અંદાજ નહીં આવે કે ત્યારે શું સ્થિતિ હતી? અત્યારે તો પગાર ના મળે, થોડા ઓછા પૈસા મળે, તો મોં પડી જાય છે. માલિક નોકરીમાંથી કાઢી ના મૂકે તે માટે થોડું સમાધાન કરાય છે, પણ, આ ગુલામને માલિક મરવા પણ ન દેતા. ૪૦૦ વર્ષ પહેલાં, તર્કનો યુગ, રેનેસાં યુગ અને સ્વતંત્રતા, સમાનતા, બંધુતાની વાતો દુનિયામાં ચાલતી હતી, ત્યારે અમેરિકામાં અશ્વેત ગુલામોનો વેપાર ચાલી રહ્યો હતો. આ ગુલામીપ્રથા સામે અમેરિકામાં અનેક આંદોલનો થયાં. ‘અંકલ ટૉમ્સ કૅબિન’ વાંચશો તો આંખમાં પાણી આવી જશે. અબ્રાહમ લિંકને આ ગુલામીપ્રથા સામે ચળવળ ચલાવી. આ ફ્રી લેબર ચળવળ ઘણી અગત્યની હતી. એમણે ગુલામીપ્રથા નાબૂદ કરતો કાયદો પસાર કર્યો અને બધા જ અશ્વેત ગુલામોને મુક્ત કર્યા. પરંતુ, બધું જ તે ન કરી શક્યા, ઘણું થવાનું બાકી હતું.

ગુલામી પ્રથા સામે ઊઠ્યો અવાજ :

અબ્રાહમ લિંકનનો જમાનો કેવો હતો? ત્યારે કાર્લ માક્‌ર્સ કહી રહ્યા હતા કે વર્કર્સ ઑફ ધ વર્લ્ડ, યુનાઈટ ! યુ હેવ નથિંગ ટુ લુઝ બટ યૉર ચેઈન્સ ! એ ગુલામી પ્રથા સામે હતા. અને મજદૂરોના શોષણની વાત કરતા હતા! ન્યૂ યૉર્ક ટ્રિબ્યુનમાં તેઓ લખતા હતા, જેને લિંકન વાંચતા હતા. તમે જુઓ! મોટા માણસો ઘણીવાર રૂબરૂ નથી મળી શકતા. પણ લખાણ-પુસ્તકના માધ્યમથી વિચારનો વિનિમય કરતા હોય છે અને તેમાં વિચારનો સમન્વય પણ થતો હોય છે. કાર્લ માર્ક્સે, લિંકનની ગુલામી પ્રથા વિરુદ્ધના કાયદા માટે પ્રશંસા પણ કરી હતી. કાર્લ માર્ક્સની  મજદૂરોને યોગ્ય મજૂરી મળવી જોઈએ તે વાત સાથે લિંકન પણ સંમત હતા. આની બધી વિગતોમાં અત્યારે નહીં જાઉં. ક્યારેક ફરી કોઈ વાર.

રંગભેદવિરોધી આંદોલનની એક ઝલક :

પરંતુ, ગુલામીપ્રથા અને રંગભેદ સામેના આ આંદોલન પર સમાજવાદી વિચારોનો જબરદસ્ત પ્રભાવ હતો તે છેક માર્ટિન લ્યૂથર કિંગ સુધી રહ્યો. માર્ટિન લ્યૂથર કિંગ સાથેનું રોઝા પાર્ક્સનું ૧૯૫૫નું આંદોલન, જેમાં તેઓ ધ ફર્સ્ટ લેડી ઑફ સિવિલ રાઈટ્‌સ તરીકે ઓળખાયાં, પછી ’૭૦ના દાયકામાં એન્જલા ડેવિસનું આંદોલન આવ્યું, તે સમય કેવો હતો? અમેરિકા રશિયાના સામ્યવાદના પ્રભાવને ખાળવા બધે આક્રમણ કરતું હતું. વિયેતનામયુદ્ધ સામે પણ આ રંગભેદવિરોધી આંદોલન હતું. આ આંદોલનની એ ઘોષણા હતી - નો વૉર ઇન વિયેટનામ. ૫૩,૦૦૦ સૈનિકોને ગુમાવ્યા પછી આખું અમેરિકા આ યુદ્ધવિરુદ્ધ ઊભું થયું હતું. આ રંગભેદ-આંદોલને યુદ્ધના વિરોધમાં અને શ્રમજીવી વર્ગની તરફેણમાં અમેરિકામાં જે રીતે માહોલ ઊભો કર્યો, તેને અમેરિકા સહન કરી શક્યું નહીં. ૧૯૬૫માં માલ્કમ એક્સ અને ૧૯૬૮માં માર્ટિન લ્યૂથર કિંગની હત્યા થઈ. એટલું જ નહીં, તે ચળવળો સાથે જોડાયેલા કર્મશીલોને પણ મારી નંખાયા. ૧૯૭૦ના દાયકામાં એન્જેલા ડેવિસ સક્રિય રીતે રંગભેદ વિરોધી આંદોલનમાં આવ્યા. તે પણ અમેરિકન સામ્યવાદી પક્ષના સભ્ય હતાં. તેમણે હાલના આંદોલનના સંદર્ભમાં કહ્યું કે આવી ચળવળ મેં ક્યારે ય જોઈ નથી. નવી પેઢી જાણકાર છે, બલિદાન આપનારી છે. અને આટલી મોટી સંખ્યામાં શ્વેત લોકો પણ આ આંદોલનમાં જોડાયા છે, તે જોઈને ભાવુક થઈ જવાય છે.

હાલના આંદોલનનાં નવાં પાસાં :

આ આંદોલન મહામારીના સમયમાં થઈ રહ્યું છે. અત્યારે આંદોલન કરવું કેટલું અઘરું છે? અહીં ગુજરાતમાં તો આપણે કશું ય નથી કરી શકતા. એક મૅમૉરૅન્ડમ પણ નથી આપી શકાતું. મંત્રીઓને મોકલો તો, તેનો કોઈ જવાબ નથી આપતું. ત્યારે અમેરિકામાં, સાધારણ લોકોએ પોલીસની લાઠી, રબ્બર બુલેટ, પેપરસ્પ્રે બધું સહન કરીને પોતાનો વિરોધ વ્યક્ત કર્યો. આ આંદોલન સાથે જોડાયેલ બીજી ઘણી વાતો બહાર આવી. આપણે ત્યાં પણ ફેર ઍન્ડ લવલી ક્રીમની જાહેરાતમાંથી ફૅર શબ્દ હટાવાયો. તો, ફિલ્મ ‘Gone with winds’ દર્શાવવાનું બંધ કરવાની જાહેરાત થઈ છે. વૅબ્સ્ટર ડિક્શનરીએ રેશ્યલિઝમની નવી વ્યાખ્યા કરવાનું જાહેર કર્યું છે, તો, અભ્યાસક્રમને પણ ડિકોલોનિયલ કરવાની વાત પણ આવી.

પોલીસ - Defundingની વિશિષ્ટ માંગ :

તો, પોલીસના અત્યાચાર વિરુદ્ધ પોલીસને ડિફન્ડિંગની માંગ ઊઠી. પોલીસ અને જેલસુધારા અમેરિકામાં પણ નથી થયા. પોલીસ ફોર્સનું લોકશાહીકરણ નથી થયું. એટલે જ પોલીસ ડિફન્ડિંગની માંગ ખૂબ બુલંદ બની છે. ટ્રમ્પે, પોલીસથી આ આંદોલન ના રોકાયું તો મિલિટરી બોલાવી, પરંતુ, વહીવટીતંત્ર અને લશ્કરના નિવૃત્ત જનરલોએ પણ તેનો વિરોધ કર્યો. એ પણ ભૂલવું ન જોઈએ કે, ટ્રમ્પ જ્યારે ચૂંટાઈને આવ્યા ત્યારે શરૂઆતના બે-ત્રણ મહિનાઓ અમેરિકાના લોકોએ ટ્રમ્પ ઇઝ નોટ અવર પ્રેસિડન્ટ એવી રેલીઓ કાઢી હતી. જો કે, નવેમ્બરમાં ચૂંટણી આવી રહી છે, એટલે ટ્રમ્પની વિરોધી પાર્ટી ડેમોક્રેટિક પાર્ટી આ આંદોલનના ટેકામાં આવી. પરંતુ, જેવી પોલીસ ડિફન્ડિંગની વાત આવી કે એમાં અસંમતિ દર્શાવી. એક વાત સમજવી જરૂરી છે કે જો આ આંદોલન ચૂંટણીમાં ફસાઈ જશે, તો મુશ્કેલી થશે.

અમેરિકામાં અશ્વેત લોકોને ગુલામો તરીકે લાવનારની પ્રતિમા ધ્વસ્ત કરાઈ. તો, બીજી અનેક મૂર્તિઓ તોડવાની વાત આવી તે સંદર્ભમાં હું આપણા દેશમાં, પશ્ચિમ બંગાળના દાખલાની યાદ દેવડાવવા માગું છું. ૧૯૬૮માં સંયુક્ત ડાબેરી સરકારના શ્રમમંત્રીશ્રી સુબોધ બેનરજીએ કોલકાતામાં સંસ્થાનવાદી નેતાઓનાં પૂતળાં ખસેડીને, ભારતીય આઝાદીના આંદોલનના નેતાઓની પ્રતિમાઓ સ્થાપી અને જાહેરમાર્ગોનું ક્રાંતિકારીઓ-લેખકો-કવિઓનું નવું નામકરણ કરાયું. અમેરિકામાં અત્યારે ફિલ્મો-ટી.વી. સિરિયલોના વિષયવસ્તુ વિશે પણ પુર્નવિચાર થઈ રહ્યો છે. છતાં, આ મહામારીના સમયમાં આ આંદોલન કેટલું આગળ જશે, તે કહેવું મુશ્કેલ છે.

આજે જૂથટીન્થ (જૂન+નાઈન્ટિન્થ) :

આજે Junteenthની વાત થઈ રહી છે, ત્યારે આ ચર્ચા આપણે કરી રહ્યા છીએ. ૧૯ જૂનને આખા અમેરિકામાં મુક્તિદિવસ તરીકે મનાવાય છે. એ જ દિવસ હતો જ્યારે ગુલામીપ્રથા સામે મુક્તિનો દિવસ ઊગ્યો હતો. આ સમયે આ રંગભેદવિરોધી આંદોલનના જમા પાસાની વાત કરીએ, ત્યારે આનંદ થાય કે

• અખબારો આંદોલનની તરફેણમાં હતાં. ન્યુયૉર્ક ટાઇમ્સના એક તંત્રીએ રિપબ્લિકન પાર્ટીના સેનેટરના વૉશિંગ્ટનમાં મિલિટરીના ઉપયોગને યોગ્ય ઠરાવતો આર્ટિકલ લખ્યો તે માટે રાજીનામું આપવું પડ્‌યું.

• બીજી અગત્યની વાત એ છે કે બીજા અખબારના તંત્રીએ રાજીનામું આપવું પડ્‌યું, કારણ કે આંદોલનમાં લૂંટફાટ થઈ રહી છે એવા સમાચાર છાપવામાં આવ્યા.

• એ પણ સારી બાબત છે કે પોલીસ-સુધારણાની ચર્ચા આખા અમેરિકામાં ચાલી રહી છે.

• ઉપરાંત એન્જેલા ડેવિસ જેવાં વરિષ્ઠ નાગરિકસ્વાતંત્ર્ય કર્મશીલો પણ આ લડતમાં જોડાઈ શક્યાં.

• વળી, સારા એવા શ્વેત નાગરિકો પણ આ આંદોલનને ટેકો કરી રહ્યા છે તથા વહીવટીતંત્રના લોકો ટ્રમ્પ સાથે નથી.

• શિક્ષણશાસ્ત્રીઓ અને કેળવણીકારો રંગભેદ વિશે પુનર્વિચાર કરી રહ્યા છે.

• ન્યાયતંત્રના ભૂતપૂર્વ ન્યાયાધીશો એ વાત જાહેરમાં કબૂલી રહ્યા છે કે અમેરિકાની ન્યાયવ્યવસ્થા રંગભેદના વિષાણુથી પ્રભાવિત છે.

આંદોલનની મર્યાદાઓ : 

જો કે આંદોલનની થોડી ઘણી મર્યાદાઓ પણ નજરે ચડે તેવી છે. પહેલી, આંદોલનના કોઈ નેતા નથી. એટલે કે આંદોલન નેતા વિનાના આંદોલન તરીકે જાણીતું બન્યું છે. આંદોલનનું યુદ્ધના વિરોધમાં કે પછી અમેરિકાની યુદ્ધખોરીના વિરોધમાં કોઈ વલણ જોવા મળતું નથી. ન્યુ લિબરલિઝમ એટલે કે નવઉદારવાદના વિરોધમાં પણ કોઈ ક્લિયર સ્ટૅન્ડ નથી. કદાચ સામ્યવાદનો ડર કે જે અમેરિકાનો કાયમી રોગ છે, તેના ડરને કારણે આંદોલન પોતાને શ્રમજીવી વર્ગ સાથે જોડી રહ્યું નથી. ભૂતકાળના બધાં જ રંગભેદ વિરોધી આંદોલનનો જૂની ચળવળ સાથે નાતો જોડતા હતા, જેમ કે માર્ટિન લ્યૂથર કિંગના આંદોલને લિંકનની લડત સાથે જોડાણ અનુભવ્યું હતું. જે લોકોએ રંગભેદવિરોધી આંદોલન કર્યું એમણે યુદ્ધના વિરોધમાં અને ખાસ કરીને વિયેતનામ યુદ્ધના સંદર્ભમાં વલણ લીધું હતું. શ્રમજીવી વર્ગ સાથે જોડાણ, લોકશાહી અધિકારો માટે આગ્રહ અને સમાજવાદના આદર્શ સાથે એકરૂપતા - જેની અહીંયા ગેરહાજરી જોવા મળી છે.

રંગભેદ-આંદોલનનું અન્યાય-શોષણવિરોધી આંદોલનની ગંગામાં જોડાણ જરૂરી :

સમાપનમાં એટલું જ કહેવું છે કે કદાચ કાલે ટ્રમ્પ હારી પણ જાય, પરંતુ તેથી શું રંગભેદ ખતમ થઈ જશે? શું અમેરિકામાં અશ્વેત લોકોના સન્માનને શ્વેત લોકોના સન્માનની બરોબર ગણવામાં આવશે? અમેરિકામાં જે બેરોજગારીનો પ્રશ્ન તથા બીજા સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક સવાલો છે, એ બધાનો શું એકદમ ઉકેલ આવી શકશે? આ ત્યારે જ શક્ય બને, જ્યારે અમેરિકામાં મૂડીવાદી વ્યવસ્થા છે, જે શોષણની-અન્યાયની વ્યવસ્થાને ખતમ કરવા માટે આ બધાં આંદોલનો મૂડીવાદ વિરોધી સમાજવાદી ક્રાંતિનાં આંદોલન સાથે, એક વિશાળ આંદોલન સાથે, એક નવા સમાજપરિવર્તનના ગંગા જેવા વિશાળ આંદોલન સાથે જોડાઈ ના જાય, ત્યાં સુધી અમેરિકામાં કેવળ ચૂંટણીથી કોઈ પરિવર્તન આવે એવી આશા રાખવી વ્યર્થ ગણાશે. આખી દુનિયા મૂડીવાદના ગઢ ગણાતા અમેરિકામાં લોકો જે રીતે આંદોલન કરી રહ્યા છે, એને બિરદાવી રહી છે અને આશા પણ રાખી રહી છે કે આવનારા દિવસોમાં આ આંદોલનકારીઓ એક દાર્શનિક રીતે પણ આંદોલનની દિશાને નક્કી કરશે.

(ભાવિક રાજા ફેસબુક પેજ પર ઉપર લાઈવ ‘I can’t Breathe Movement and Aftermath’માં વ્યક્ત કરેલા વિચારો, ઉમેરણ સાથે.)

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 જુલાઈ 2020; પૃ. 09-10 તેમ જ 14

Category :- Opinion / Opinion

વાંક

રવીન્દ્ર પારેખ
14-07-2020

‘સારું છે. ચિંતા કરવા જેવું નથી.’ સુમિતાએ કહ્યું. ’કાલ સુધી તો મને પણ એમ હતું કે -‘

ચારુ એને જોઈ જ રહી હોત, પણ -

*

– પણ સુમિતાએ ચમત્કાર કર્યો હતો.

*

ચારુને થયું પણ ખરું કે તેણે અમસ્તી જ સુમિતા પર પસ્તાળ પાડી હતી -

’હું જોઈ રહી છું કે તમે ડેલિબરેટલી આમ -‘

‘લૂક, મિસિસ બક્ષી, તમે નકામી ચિંતા કરી રહ્યા છો. નિલયની કાળજી રખાય જ છે.’

‘મારા દીકરાને કંઈ થયુંને તો -‘

‘કંઈ નહીં થાય. વિશ્વાસ રાખો.’

‘વિશ્વાસ ક્યાંથી રાખું, ડોક્ટર મહેતા? નિલય મારો નાનો દીકરો છે. મોટા દીકરાને હું આજ હોસ્પિટલમાં -‘

રડી પડી હતી, ચારુ. સુમિતાએ ઊભા થઈને એને ખભે હાથ મૂક્યો હતો, પણ ચારુને એથી આશ્વાસન મળ્યું ન હતું. તેણે હાથ ઝટકી નાખતાં કહ્યું હતું, ‘તમે બરાબર જાણો છો કે હોસ્પિટલની શાખ બહાર કેવી છે? એ તો પ્રાઈવેટમાં આનો ટેસ્ટ થતો નથી એટલે અહીં આવવું પડ્યું, બાકી -‘

બહુ જ તુચ્છતાથી તેણે સુમિતા તરફ જોયું હતું. સુમિતાએ તેને બહુ કેઝ્યુઅલી લીધું હતું, ’મિસિસ બક્ષી, હોસ્પિટલ ગમે એટલી ખરાબ હોય તો પણ ટેસ્ટ અહીં જ થાય છે ને ટ્રીટમેન્ટ પણ ...’

‘એટલે જ સ્તો! બાકી અહીં પગ કોણ મૂકે?’

‘મિસિસ બક્ષી, તમારે અહીં પગ મૂકવાનો જ ન હોય. ખબર નહીં, ક્યાં જોરે તમે અહીં છો, પણ પેશન્ટ સિવાય કોઈ સંબંધી અહીં એલાઉ નથી.’

‘તો પણ હું અહીં છું. એના પરથી પણ તમને મારાં સ્ટેટસનો ખ્યાલ ...’

‘આપણે આ જ ચર્ચા કરવાની હોય તો નિલયની ટ્રીટમેન્ટ લંબાશે. એ ન થવા દેવું હોય તો તમે પ્લીઝ ...’

- ને ચારુ ઝડપથી બહાર નીકળી ગઈ હતી. સુમિતા, નિલય તરફ વળી હતી. ચૌદનો મસ્ત છોકરો હતો. વાળ થોડા વધારે હતા ને ચહેરો એકદમ રૂપાળો -

પણ, એ ખાંસ્યો ત્યારે સમજાઈ ગયું કે તકલીફ ખાસી છે. તેની પાસે નેપ્કિન હતો તેનાથી તે નાક લૂંછયા કરતો હતો. નાકનું ટીચકું લાલ થઈ ગયું હતું. જોતાં જ ગમી જાય તેવો સોહામણો છોકરો હતો. સુમિતાએ ગમ્મતમાં તેના વાળ ખોરવી નાખ્યા, સિલ્કી હતા એટલે રહી રહીને ચહેરે સરકી આવતા હતા ને એ તેને એક તરફ માથું ઝટકીને પાછળ ધકેલ્યા કરતો હતો. તેના માથામાં સુમિતાએ વહાલથી હાથ ફેરવ્યો. તેનું કપાળ ગરમ હતું. સુમિતાએ નર્સને કહ્યું, ’ટેમ્પરેચર છે.’

‘એકસો એક.’નર્સે કહ્યું.

સુમિતાએ નિલયને પૂછ્યું, ‘બીક લાગે છે?’

‘મને તો નહીં,પણ મારી મોમને લાગે છે.’

એ હસ્યો.

‘એને બીવા દે, આપણે બીવાનું નથી. બરાબર?’

નિલયે હકારમાં ડોકું ધૂણાવ્યું, ‘જો દીકરા, હું એક ટેસ્ટ કરું છું. આ એક વાયર તારા નાકમાં ઉતારીશ. આઠેક દસ સેન્ટિમીટર અંદર. એને નાકમાં ગોળ ફેરવીશ. એવું જ બીજા નસકોરામાં કરીશ. જરા અનઇઝી લાગશે, એટલું જ! બીજું કંઈ નહીં થાય. આર યુ, રેડી?’

‘મેડમ, આ ટેસ્ટનું નામ ...’

‘સ્વેબ ટેસ્ટ.’

ને ટેસ્ટ પોઝિટીવ આવ્યો.

એ દિવસથી સુમિતાની નોકરી જ જાણે નિલય થઈ બેઠો હતો. આમ તો તે એક પેશન્ટ માત્ર હતો, પણ સમય જાય છે તેમ તેમ કોઈ પણ પેશન્ટ નજીક લાગવા માંડે છે. એના તરફ ડોક્ટરનું ધ્યાન વધતું જતું હોય છે ને આ તો આવ્યો ત્યારથી જ નજીક થઈ ગયો હતો, તો અંતર રાખી રાખીને કેટલુંક રખાય! એને એકલો મૂકાય એવું હતું જ નહીં. એ બહુ બોલતો ન હતો. કદાચ, થોડો ડરી ગયો હતો, પણ કો-ઓપરેટ કરતો હતો.

પેરાસિટામોલની ખાસ અસર જ ન હોય તેમ તાવ ઉતરતો ન હતો ને ઉપરથી મિસિસ બક્ષીનો ટકટકારો ચાલુ જ હતો. જો કે એમાં એનો વાંક ન હતો. મોટા દીકરાને એ આ જ હોસ્પિટલમાં ગુમાવી ચૂકી હતી ને નિલયને તે ખોવા તૈયાર ન હતી. કઈ મા ખોવા તૈયાર હોય? મા તો એ પણ હતી જ ને! મા જ કેમ, બાપ પણ તો એ જ ...

ત્યાં નિલયનો કણસાટ સંભળાયો ને તે દોડી હતી. કિટ સાથે દોડવાનું ફાવતું ન હતું, પણ પી.પી.ઈ. કિટ કમ્પલસરી હતી એટલે … બીજો કોઈ ઈલાજ ન હતો.

નિલયને શ્વાસ લેવામાં ખાસી તકલીફ પડી રહી હતી. તેણે માસ્ક પણ કાઢીને ફગાવી દીધું હતું. સુમિતાએ તેને પૂછ્યું, ’શું થાય છે, દીકરા?’

એ કંઈ બોલવા ગયો, પણ શબ્દો બહાર ન પડ્યા. સિસ્ટર જ્યોતિ આવી ચડી. તેણે બેડ પર ભેરવેલો ચાર્ટ  બતાવ્યો. એઝિથ્રોમાયસિનની એક ટેબ્લેટ આપવાનું મેં જ્યોતિને કહ્યું. તેણે નિલયને બેડ પર બેઠો કર્યો. એ તંદ્રામાં જ હતો. રહી રહીને તેની ડોકી ઢળી જતી હતી ને ઝબકીને જાગી જતો તો આમતેમ જોઇને વળી ઘેનમાં ...

જો કે તે દવા ગળી ગયો હતો. થોડો હાંફતો પણ હતો. તેને જ્યોતિએ લીંબુપાણી આપવા કર્યું, પણ ન પીવાયુ.નીકળી ગયું. જ્યોતિએ નેપ્કિનથી તેનું ગળું સાફ કર્યું. જ્યોતિએ હાઈડ્રોક્સિક્લોરોક્વીન કાઢી ને નિલયને આપવા કરી, પણ સુમિતાએ તેને ઈશારો કરીને ના પાડી. ‘નિલય, કંઈ થાય છે?’ પણ તે જાણે તેનામાં જ ક્યાંક ઊંડે ઊતરી ગયો હોય તેમ સવાલ તેને પહોંચ્યો જ નહીં. સુમિતાએ તેને હલાવ્યો. પણ તે એમ જ પડી રહ્યો. તેના ગાલ થપથપાવ્યા. જરા હચમચાવ્યો, પણ તે રિસ્પોન્ડ કરતો ન હતો. સુમિતાએ જ્યોતિને કહ્યું, ‘ઉપર વેન્ટિલેટર ખાલી હશેને?’ જ્યોતિએ હકાર ભણ્યો,’ આને શિફ્ટ કરવો પડશે. ક્વિક!’

થોડી જ વારમાં બે વોર્ડ બોય સ્ટ્રેચર સાથે આવ્યા. નિલયને એ બંનેએ સ્ટ્રેચર પર લીધો ને ઉતાવળે લિફ્ટ તરફ વળ્યા. ડોક્ટર તે તરફ જતી જ હતી ત્યાં રમ્યા દોડતી આવી. તેની પાછળ સિસ્ટર સોલંકી પણ દોડતી પ્રવેશી. સુમિતાને ‘મમ્મી’ કહીને તે જોરથી વળગી જ પડી. સુમિતાએ તેને બાથમાં લેતાં કહ્યું, ‘કેમ આવી? તારી તબિયત સારી નથી. તારે બેડ પરથી ઉતરવાનું જ નથી ને તું-‘

સોલંકી બોલી, ‘મેમ, મેં બહુ સમજાવી એને, પણ માની નહીં.’

‘રમ્યા, ધીસ ઇસ નોટ ગૂડ.’

‘મોમ, હું પાછી નથી જવાની. તું બધાની ટ્રીટમેન્ટ કરે છે ને મારી જ -‘

‘એવું નથી, દીકરા. તું જુએ છેને! આ છોકરો ક્રિટિકલ થતો જાય છે. એને છોડીને તારી પાસે આવું તો સારું લાગે? મારું માન, હમણાં તારા વોર્ડમાં જા, પ્લીઝ! આને જરા સારું થશે કે હું તરત જ તારી પાસે આવી જઈશ.’

‘પ્રોમિસ?’

‘ગોડ પ્રોમિસ!’ સુમિતાએ ગળું પકડયું ને રમ્યાને માથે હાથ ફેરવ્યો. જરાકમાં તો રમ્યા, મનોરમ્યા બની ગઈ ને આગળ થઈ. સુમિતાએ સોલંકીને કહ્યું, ‘આને સાચવીને લઈ જા! હું થોડી જ વારમાં-‘

‘પ્લીઝ, આવજો, જરૂર. છોકરી હિજરાય છે.’

‘જરૂર આવીશ.’

પણ એ ન જઈ શકી.

એ આખી રાત નિલયને એટેન્ડ કર્યા સિવાય છૂટકો જ ન હતો. બાકી હતું તે ચારુ બક્ષીએ પૂરું કર્યું. એક તરફ નિલયની કથળતી જતી હાલત અને બીજી તરફ ચારુનો કાળો કકળાટ!

’ડોક્ટર, નિલયને કંઈ થયુંને તો હું આખી હોસ્પિટલને સુપ્રીમમાં ખેંચીશ. આવી ભંગાર હોસ્પિટલમાં ઈલાજ થાય જ કેવી રીતે તે જ નથી સમજાતું. આખો વોર્ડ કોઈ ટોઇલેટથી ય જાય તેવો છે ને અહીં ઈલાજ થાય છે, હં!’ ચારુએ ખભા ઉલાળતાં કહ્યું, ’અહીં એક દીકરો ખોયો છે, પણ બીજો...’

ચારુએ આંખો લૂંછી.

સુમિતાએ તેને ખભે હાથ મૂકતાં કહ્યું હતું, ’મિસિસ બક્ષી, તમારે જે કોર્ટમાં મને લઈ જવી હોય ત્યાં જરૂર લઈ જજો, હું ખુશીથી આવીશ, પણ અત્યારે તો કોઈ કોર્ટ ખુલ્લી નહીં હોયને! અત્યારે હોસ્પિટલ જ ખુલ્લી છે ને એમાં નિલયને બચાવવાની કોશિશ કરી રહી છું, તો મને કો-ઓપરેટ કરો, પ્લીઝ!’

એ વાતે ચારુ થોડી ઢીલી પડી હતી ને પછી તો કોઈ ભડકો જ્યોત બને એવું થયું હતું. ચારુ બહુ જ સૌમ્ય દેખાતી હતી. ગુસ્સો તેના દેખાવ સાથે જતો જ ન હતો, પણ સંપત્તિ જ કદાચ ક્રોધનું કામ કરી રહી  હતી. એવું જ નિલયનું હતું. એ એટલો ઋજુ અને શાંત હતો કે -

ઓક્સિજન પહોંચવામાં હજી તેને કોઈ મુશ્કેલી પડી રહી હોય એવું લાગતું હતું. એક ટ્યૂબ નિલયના ગળામાં ઉતારેલી હતી ને તેનો બીજો છેડો વેન્ટિલેટર સાથે જોડાયેલો હતો. સુમિતાએ ઓક્સિજન ટ્યૂબ ફરી ચેક કરી જોઈ. કાર્ડિયોગ્રામનું મોનિટરિંગ થતું હતું. પલ્સ ક્યારેક જતી રહેતી હતી. ક્યારેક તો એવું લાગતું હતું કે એની પોતાની પલ્સ રહી રહીને રમ્યા પાસે -

આખી રાત સુમિતાએ નિલયના બેડ પાસે જ કાઢી હતી. એકેય મટકું માર્યું ન હતું. ચારુ એ પણ આખી રાત લોબીમાં આંટા માર્યાં કર્યાં હતાં. ઘડીક બહારના બાંકડે બેસતી ને એકાદ ઝોકું આવી ચડતું તો તેમાં દૂરથી રડવાનો અવાજ નજીક આવતો ને એકદમ મોટો થઈ ઊઠતો હતો. તે ઝબકી પડતી હતી ને વળી આંટા મારવા લાગતી હતી. એકદમ જ ઉચાટ ઉભરાઈ પડતો હતો. રહી રહીને તેને ફાળ પડતી હતી કે -

વહેલી સવારે સિસ્ટર જ્યોતિ આઈ.સી.યુ.માંથી બહાર નીકળી ત્યારે ચારુએ દોડીને તેના હાથ પકડી લેતાં પૂછ્યું ,’સિસ, કેમ છે, નિલયને?’

એ એક સવાલના જવાબ ઉપર ચારુની આખી દુનિયા તોળાઈ રહી હતી. જ્યોતિએ ઉજાગરાવાળા ભારે અવાજે કહ્યું હતું,’ આમ તો સારું છે, છતાં ડોક્ટર જ વધારે કહી શકે.’

‘થેન્કયુ, સિસ!’

‘થેન્કયુ, મને નહીં, ડોક્ટર સુમિતા મહેતાને કહો. એ ન હોય તો તમારો દીકરો બચે નહીં. એમણે જીવ રેડી દીધો છે, તમારા દીકરામાં -’

‘યેસ, આઈ મસ્ટ થેન્ક હર! મારે એમને ‘સોરી’ પણ કહેવાનું છે.’

‘તમારે ‘સોરી’ કહેવું જ જોઈએ. કંઈ પણ જાણ્યા વગર તમે જે બોલ્યાં હતાં તે ઠીક નો’તું.’

‘યા ,યુ અર રાઈટ! આયેમ રિયલી વેરી સોરી.જો કે મારી કમેન્ટ હોસ્પિટલ માટે ...’

‘તમને ખબર છે,ડોક્ટરની પોતાની ડોટર આ જ હોસ્પિટલમાં બીમાર છે અને એણે એને ટ્રીટ ન કરતાં નિલયને …'

‘વોટ?’

ચારુ ચમકી. તે સીધી બારણું ખોલીને અંદર જ ધસી ગઈ. સામે જ સુમિતા દેખાઈ. ચારુએ તેના હાથ પકડી લેતાં પૂછ્યું, ’કેમ છે, નિલયને?’

‘સારું છે. ચિંતા કરવા જેવું નથી.’ સુમિતાએ કહ્યું ,’કાલ સુધી તો મને પણ એમ હતું કે -‘

ચારુ એને જોઈ જ રહી હોત, પણ સિસ્ટર સોલંકી દોડતી આવી, ’ડોક્ટર,રમ્યા … ઈઝ … નો મોર ...’

‘વોટ?’

ચારુ રડી પડી!

૦૦

પ્રગટ : “જલારામદીપ”, જુલાઈ 2020ના વાર્તા વિશેષમાં પ્રકાશિત વાર્તા

e.mail : [email protected]

Category :- Opinion / Short Stories