OPINION

સતાધીશોને આમ પણ લોકતંત્ર માફક આવતું નથી, એમાં હવે વિશાળકાય ઉદ્યોગગૃહોની પ્રચંડ પૂંજી અને દિવસરાત વિકાસ પામતી ટેકનોલોજીનું ઉમેરણ થયું છે. સત્તાધીશોને માફક એવા એવા સમાજની રચના અમે કરી આપીશું અને તમને માફક ન આવે એવા લોકો ઉપર અમે નજર રાખીશું, બોલો આની સામે અમને શું મળશે. અથવા સામે છેડેથી સત્તાધીશો કહેશે કે તમારે અમને માફક એવા સમાજની રચના કરી આપવાની છે અને માફક ન આવે એવા લોકોની ગતિવિધિની રજેરજ માહિતી આપવાની છે, બોલો શું લેશો? જગત આખામાં આ રીતની ભાગીદારી વિકસી રહી છે અને લોકતંત્ર ક્યારે ય નહોતી અનુભવી એટલી ભીંસ અનુભવી રહ્યું છે.

આવી જ ભાગીદારી ટેકનોલોજી ડેવલપ કરનારાઓ અને પૂંજીપતિઓ વચ્ચે પણ વિકસી રહી છે. પૂંજીપતિઓ ટેકનોલોજીસ્ટોને કહે છે કે તમારે આ ધરતી ઉપર વિચરતા પ્રત્યેક ‘કામના’ માણસના વિચાર, વ્યવહાર, પ્રાથમિકતા, પસંદગી-નાપસંદગી વિશેની માહિતી આપવાની છે. એમાંથી કેટલાક લોકોને નોખા તારવી આપવાના છે અને અમે કહીએ એ મુજબ એ લોકોને એક ખાસ પ્રકારના બીબાંમાં ઢાળવાના છે. તમારે એક મુક્ત રીતે વિચારતા માણસને ખાસ પ્રકારે વિચારતા અને વર્તતા ગ્રાહકમાં ફેરવી આપવાનો છે, બોલો શું લેશો? ‘કામના’ લોકો એ છે જેની પાસે પૈસા છે અને બજારમાં ક્રયશક્તિ ધરાવે છે. તેઓ નાણાં વિનાના ‘નકામા’ માણસોને પણ નોખા તારવી આપે છે કે જેથી તેમને વિકાસના માર્ગમાંથી દૂર હડસેલી શકાય. 

આવા દિવસોની કલ્પના તો ‘૧૯૮૪’ નામની જગવિખ્યાત કૃતિના કર્તા જ્યોર્જ ઓરવેલે પણ નહોતી કરી. માનવીને સુવિધાને નામે મોકળાશ આપવામાં આવી રહી છે અને સામે સ્વતંત્રતા આંચકી લેવામાં આવી રહી છે અને તેને તેનું ભાન પણ નથી! જગતમાં સત્તાધીશો, પૂંજીપતિઓ અને નજર રાખનારી ટેકનોલોજી વિકસાવનારા ટેકનોલોજીસ્ટો વચ્ચે ભાગીદારીનો ત્રિકોણ વિકસ્યો છે અને તેમાં વ્યક્તિગત જીવન અને જાહેરજીવનનો ભોગ લેવાઈ રહ્યો છે.

ઇઝરાયલની એન.એસ.ઓ. ગ્રુપ નામની કંપનીએ પેગેસસ સ્પાઈવેર વિકસાવ્યો છે જે પૈસા લઈને જાસુસી કરી આપવાનું કામ કરે છે. એન્ડ્રોઇડ હોય કે આઈ.ઓ.એસ., કોઈ પણ સીસ્ટમના મોબાઈલમાં આ સ્પાઈવેર પ્રવેશીને જાસૂસી કરી શકે છે. આઈ.ઓ.એસ. સિસ્ટમ વાપરતા એપલના મોબાઈલ પણ પેગેસસ સ્પાઈવેર સામે સુરક્ષિત નથી એની કબૂલાત એપલના સંચાલકોએ કરવી પડી છે. અત્યારે સુધી એપલના માલિકો દાવો કરતા હતા કે એપલના આઈફોન કોઈ પણ સ્પાઈવેર સામે સુરક્ષા આપે છે. હવે વાત બહાર આવી છે કે એન.એસ.ઓ. કંપનીના પેગેસસ સ્પાઈવેર ભારતમાં કેટલાક લોકોના મોબાઈલમાં પ્રવેશીને જાસૂસી કરતા હતા. જગતના બીજા પંદરેક દેશોમાં પણ કંપની તેના સ્પાઈવેર દ્વારા જાસૂસી કરતી હતી. જેમના ઉપર જાસૂસી કરવામાં આવતી હતી એમાં આજી-માજી શાસકો, વિરોધ પક્ષોના નેતાઓ, પત્રકારો, જજો, ચાવીરૂપ જગ્યાએ બેસેલા અધિકારીઓ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

ભારતમાં જેમના ઉપર જાસૂસી કરવામાં આવી હતી એ નામ સૂચક છે. મોટા ભાગના લોકો એવા છે જેનો સીધો સત્તા અને ચૂંટણી સાથે સંબન્ધ છે. રાહુલ ગાંધી અને પ્રિયંકા ગાંધી જે વર્તમાન સત્તાધીશોના પ્રતિસ્પર્ધી છે. પ્રશાંત કિશોર જે ચૂંટણી જીતાડી આપવાનું કૌશલ ધરાવે છે અને હવે બી.જે.પી.ના વિરોધી હોય એવા પક્ષો માટે કામ કરે છે. ચૂંટણી પંચના ભૂતપૂર્વ આયુક્ત અશોક લવાસા જેમણે ચૂંટણીકીય આચારસંહિતાનો ભંગ કરવા છતાં ય આંખ આડા કાન કરીને બી.જે.પી.નો પક્ષપાત કરવા માટે ચૂંટણી પંચના બીજા બે આયુકતો સામે વાંધો લીધો હતો. મમતા બેનર્જીના ભત્રીજા અભિષેક બેનર્જી, કારણ કે પશ્ચિમ બંગાળની ચૂંટણી લડવાની હતી. કર્ણાટકમાં કૉન્ગ્રેસ અને જનતા દળ(સેક્યુલર)ના નેતાઓની એ સમયે જાસૂસી કરવામાં આવી હતી, જ્યારે કર્ણાટકમાં કૉન્ગ્રેસ-જે.ડી.એસ.ની સરકાર તોડવાની હતી. મધ્ય પ્રદેશમાંથી આવતા બી.જે.પી.ના પોતાના સંસદસભ્ય અને કેન્દ્રીય પ્રધાન પ્રહ્લાદ પટેલ, કારણ કે મધ્ય પ્રદેશમાં કમલનાથની સરકાર તોડવાની હતી અને પ્રહ્લાદ પટેલની વફાદારી શંકાસ્પદ હતી. રાજસ્થાનનાં ભૂતપૂર્વ મુખ્ય પ્રધાન વસુંધરા રાજેના પી.એ.ની એ સમયે જાસૂસી કરવામાં આવી હતી જ્યારે રાજસ્થાનમાં અશોક ગેહલોતની સરકારને તોડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો અને વસુંધરા રાજે ગેહલોતની સરકારને તોડવામાં આવે તેનો વિરોધ કરી રહ્યાં હતાં. આ સિવાય સરકારની આલોચના કરનારા પત્રકારો અને બીજા કર્મશીલો. આમાં ‘ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’નાં પત્રકાર રીતિકા ચોપરાનો ખાસ ઉલ્લેખ કરવો જોઈએ, કારણ કે તેઓ ચૂંટણી પંચને કવર કરે છે.

જેમના ઉપર જાસૂસી કરવામાં આવી છે એનાં નામ ઉપર નજર કરશો તો એક વાત તરત ધ્યાનમાં આવશે જેના વિષે મેં આ કોલમમાં અનેકવાર કહ્યું છે. દેશના વર્તમાન સત્તાધીશોને માત્ર અને માત્ર સત્તામાં રસ છે, શાસનમાં નથી. કોઈ પણ ભોગે મેળવેલી સત્તા હાથમાંથી ન જવી જોઈએ અને જે રાજ્યોમાં સત્તા નથી તે કોઈ પણ માર્ગે હાથ કરવાની છે. તેમને જાણ છે કે માથાભારે હિંદુ રાષ્ટ્ર તો જ સ્થાપી શકાય અને ટકાવી શકાય જો અમર્યાદિત સત્તા હાથમાં હોય.

અને હા, સર્વોચ્ચ અદાલતના નિવૃત્ત ન્યાયમૂર્તિ અને અત્યારે રાજ્ય સભાના સભ્ય રાજન ગોગોઈને કેમ ભૂલાય. ના તેમની જાસૂસી કરવામાં નહોતી આવી, પરંતુ સર્વોચ્ચ અદાલતની એ મહિલા કર્મચારીની જાસૂસી કરવામાં આવી હતી જેણે ન્યાયમૂર્તિ ગોગોઈ ઉપર શારીરિક છેડછાડ અને બદતમીજીનો આરોપ કર્યો હતો. એ સાધારણ છોકરીની શા માટે જાસૂસી કરવામાં આવી હશે? જરાક અક્કલ દોડાવશો તો જવાબ મળી રહેશે. ન્યાયમૂર્તિ ગોગોઈ સામે જે દારૂગોળો મળવાનો હતો એ પેલી છોકરી પાસેથી અને તેના સગાં તેમ જ સાથી કર્મચારીઓ પાસેથી મળવાનો હતો. ગોગોઈએ તો એ દારૂગોળાથી ડરીને અનુકૂળ ચુકાદો લખી આપવાનો હતો અને લખી પણ આપ્યો!

કેન્દ્ર સરકારે ખુલાસો કર્યો છે કે જાસૂસીની વાત ભારતને, ભારત સરકારને અને ભારતીય લોકતંત્રને બદનામ કરવા માટે ઉપજાવી કાઢવામાં આવી છે. કેન્દ્રના નવા નિયુક્ત થયેલા ઇન્ફોર્મેશન એન્ડ ટેકનોલોજી ખાતાના પ્રધાન અશ્વિની વિષ્ણૌ સંસદમાં ખુલાસો કરતા હતા ત્યારે એ જ સમયે લંડનના ‘ગાર્ડિયન’ નામના અખબારે સમાચાર ફ્લેશ કર્યા હતા કે આ અશ્વિની વૈષ્ણૌ પર પણ જાસૂસી કરવામાં આવી હતી. શા માટે એ સમજાતું નથી. કદાચ તેમની વફાદારી ત્યારે શંકાસ્પદ હશે.

ખુલાસો ગળે ઉતરે એવો નથી અને એનાં કારણો છે. આ જગતમાં લોકતંત્ર, લોકતાંત્રિક સંસ્થાઓ, મૂલ્યવ્યવસ્થા, વોચડોગ ઇન્સ્ટિટ્યૂશન ભીંસમાં હોવા છતાં હજુ તે ટકી રહ્યાં છે અને સતત ઊહાપોહ કરતાં રહે છે. તેમના પ્રયત્નોના પરિણામે ૨૦૧૩ની સાલમાં વાસેનાર એરેન્જમેન્ટ તરીકે ઓળખાતી સુરક્ષાને લગતી બહુરાષ્ટ્રીય સંધિમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો અને ભારત સહિત જગતનાં ૪૦ કરતા વધુ દેશોએ તેના ઉપર સહી કરી છે. એ સુધારો એવો છે કે શસ્ત્રોની સાથે એવી ટેકનોલોજીના વેચાણ ઉપર પણ નિયંત્રણ અને નિયમન લાદવામાં આવે જેનો ભલા અને નિર્દોષ લોકો સામે દુરુપયોગ થઈ શકે છે. સ્પાઈવેર ટેકનોલોજી આવી છે. તેનો દેશની સુરક્ષા સામે ખતરો પેદા કરનારા ત્રાસવાદીઓ ઉપર જાસૂસી કરવા માટે પણ ઉપયોગ થઈ શકે અને રાજકીય કે વૈચારિક વિરોધી સામે પણ થઈ શકે.

આવો દુરુપયોગ રોકવા માટે ૨૦૧૩માં વાસેનાર સમજુતીમાં ઉમેરવામાં આવ્યું હતું કે હવે પછી જે કંપનીએ આ રીતની ટેકનોલોજી વિકસાવી હોય તેણે અને જે દેશમાં આ ટેકનોલોજી વિકસી હોય એ દેશની સરકારે જેને આવી ટેકનોલોજી વેચી કે આપી હોય તેની પાસેથી દુરુપયોગ કરવામાં નહીં આવે તેની બાંયધરી લેવી પડશે, એટલું જ નહીં, પણ તેનો દુરુપયોગ તો નથી થઈ રહ્યો તેના પર નજર પણ રાખવાની રહેશે. સુધારેલી વાસેનાર સમજુતીમાં જેનો દુરુપયોગ થવાની સંભાવના હોય એવી ટેકનોલોજીને ‘શસ્ત્ર’ તરીકે ઓળખાવમાં આવી છે અને તેને શસ્ત્રની કેટેગરીમાં મુકવામાં આવી છે. માટે પેગેસસ સ્પાઈવેર બનાવનારી કંપની કહે છે કે અમે ભારત સરકારને વાસેનાર સમજુતી મુજબ શુભ ઉદ્દેશ માટે ટેકનોલોજી આપી હતી. પણ નિયમનનું શું? કંપનીએ નૈતિક મર્યાદા પાળવામાં એટલી છૂટછાટ લીધી છે અને ઢીલ બતાવી છે કે તે હવે ટકી શકે એમ નથી. કંપની સામે અબજો ડોલર્સના નુકસાન ભરપાઈના કેસ ચાલી રહ્યા છે જેમાં તે  ઊઠી જવાની છે.

ઇઝરાયેલની સરકાર તેની જવાબદારીથી બચી ન શકે. ખબર છે? ૨૦૧૭ના જુલાઈ મહિનામાં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી ઇઝરાયેલની મુલાકાતે ગયા એ પછી તરત એટલે કે એ દિવસથી આ સ્પાઈવેરનો દુરુપયોગ સાથે ઉપયોગ શરૂ થયો. આ યોગાનુયોગ ન હોઈ શકે. હવે ઇઝરાયેલમાં સરકાર બદલાઈ ગઈ છે અને ઇઝરાયેલની સરકાર ઉપર દબાણ વધી રહ્યું છે.

પેગેસસ ભારતનું વોટરગેટ કૌભાંડ છે. ૧૯૭૨માં પ્રમુખપદની ચૂંટણી ટાણે રિપબ્લિકન પાર્ટીના અમેરિકન પ્રમુખ અને બીજી વખતના ઉમેદવાર રિચર્ડ નિકસને ડેમોક્રેટિક પાર્ટીના વડા મથકમાં જૌસૂસીયંત્રણા ગોઠવી હતી. એ કૌભાંડ સાબિત થયું હતું અને છેવટે તેમણે રાજીનામું આપવું પડ્યું હતું.

પ્રગટ : ‘વાત પાછળની વાત’, નામક લેખકની કટાર, “ગુજરાતમિત્ર”, 22 જુલાઈ 2021

Category :- Opinion / Opinion

આજે 19 જુલાઈ. બેંકોનાં રાષ્ટ્રીયકરણનું બાવનમું વર્ષ. આ દિવસે ગુજરાતનાં બેન્ક કર્મચારીઓએ ખાનગીકરણના વિરોધમાં બિલ્લા પહેરીને કામ કરવાનું નક્કી કર્યું છે. બેંકોનાં ખાનગીકરણને મુદ્દે અગાઉ બેન્કો હડતાળ પર જઈ ચૂકી છે, આ વખતે ખાનગીકરણની સરકારની નીતિના વિરોધમાં ટ્વિટર અભિયાન ચલાવવાની અને શહેરોમાં દેખાવો કરવાની વાત પણ છે. ગુજરાત બેન્ક વર્કર્સ યુનિયનની આટલી માંગણીઓ છે :

1. જાહેરક્ષેત્રની બેન્કોને સધ્ધર બનાવવાનું વિચારાય અને ખાનગીકરણની વાતો પડતી મૂકાય.

2. ડૂબેલાં નાણાંની વસૂલાત થાય અને લોન નહીં ભરનારનાં નામ જાહેર થાય.

3. લોન ભરવાનો ઇરાદો નથી રાખતા એમની સામે ફોજદારી રાહે કામ લેવાય.

4. થાપણોના વ્યાજ દરોમાં વધારો થાય અને સર્વિસ ચાર્જમાં ઘટાડો થાય.

5. સહકારી બેંકોની પુન:રચના કરી બેંકોનો પુનરોધ્ધાર કરાય અને ગ્રામીણ બેન્કોને સ્પોન્સર બેંકોમાં સમાવાય.

આમ તો આજને દિવસે ઇન્દિરા સરકારે 14 બેંકોનું રાષ્ટ્રીયકરણ કરેલું. એ ઉપરાંત 1980માં બીજી છ બેંકોનું રાષ્ટ્રીયકરણ થયેલું. 1990 સુધી ખાનગીકરણની વાત ન હતી. આમ ખાનગીકરણની હવા 1991માં ઉદારીકરણ અને વૈશ્વિકરણની નીતિ આવી એ પછી બંધાઈ છે. આ ભા.જ.પ. સરકારની જ વાત છે એવું નથી, પણ હાલની સરકારને ખાનગીકરણનું શૂળ ઉપડ્યું છે એટલે વિરોધ એનો થઈ રહ્યો છે. બેન્ક યુનિયનોને લાગી રહ્યું છે કે બેન્કોને મજબૂત કરીને અર્થવ્યવસ્થામાં તેજીની જવાબદારી સરકારે સોંપવાની જરૂર છે, એવે વખતે કેન્દ્ર સરકાર હાથ પાછો ખેંચી રહી છે. નાણાં મંત્રીએ બજેટમાં જ બેન્ક અને એલ.આઈ.સી.નાં ખાનગીકરણની જાહેરાત કરી છે ને સરકાર બેંકોમાંથી પોતાનો હિસ્સો વેચવા નીકળી છે. એ હિસ્સો કેટલો છે એનો ફોડ પડાયો નથી, પણ એટલું નક્કી છે કે બેન્કો વેચાયા પછી તેમાં ખાનગી કંપની કે માલિકના નફાનો જેટલો વિચાર થશે એટલો ગ્રાહકના કે કર્મચારીના હિતનો થવાનો નથી. આવો વિચાર થતો ન હતો એટલે તો રાષ્ટ્રીયકરણની જરૂર પડેલી ને હવે ખાનગીકરણ દ્વારા ફરી ગ્રાહક અને કર્મચારીના હિતને દાવ પર લગાવવાની વાત આવી છે, એટલે બેન્ક કર્મચારીઓ તેનો વિરોધ કરે એમાં નવાઈ નથી. 1991નાં આર્થિક સુધારાઓ પછી એ કહેવાતું રહ્યું છે કે સરકારનું કામ વ્યાપાર કરવાનું નથી. એ જ વાત હાલની સરકાર દોહરાવી રહી છે. સવાલ એ છે કે મોટા ઉપાડે થયેલું રાષ્ટ્રીયકરણ સરકારને હવે આકરું કેમ લાગે છે? રાષ્ટ્રીયકરણ નિષ્ફળ જવામાં બેન્કો કરતાં વધારે જવાબદાર અગાઉની સરકારો છે. સરકારોએ વોટ બેન્ક સાચવવામાં બેન્કોને મોટો ધોકો પહોંચાડ્યો છે. એ ધોકો પહોંચ્યો છે, દેવાં માફી દ્વારા. દેવાં માફીને કારણે બેંકોની સ્થિતિ નબળી પડી અને તેને બેઠી કરવા સરકારે જ પૂંજી નાખવી પડી. આ રીતે લાખો કરોડ રૂપિયા સરકારે બેંકોમાં નાખવા પડ્યા, પરિણામે બેન્કો તેને બોજારૂપ લાગવા માંડી. આ પાપ ખરેખર તો જે તે સરકારોનું છે. દેવાં માફી કરીને લોકોમાં વહાલી સરકાર થઈ અને બેંકોમાં પૈસા નાખવા પડે છે એમ કહીને બદનામી બેન્કોને માથે નાખી. એમાં પણ ખેડૂતોનાં દેવાં માફ કરવામાં થયું એવું કે કેટલાક મોટા ખેડૂતો બેન્કના પૈસા દબાવીને અમીર થયા અને બેન્કો ગરીબ થઈ. નાના ખેડૂતોની દેવાં માફી તો કૈંકે ઠીક હતી, પણ એ દેવાં માફીની પછી તો પરંપરા ચાલુ થઈ. આવું થાય તો ભલભલી બેન્કોની હાલત કથળે એમાં નવાઈ નથી. આ ઓછું હોય તેમ મોટી પાર્ટીઓ ને કંપનીઓને મોટું ધિરાણ પણ કોઈ નેતા કે મંત્રીને ઇશારે અપાયું, એમાં બેન્ક અધિકારીઓ પણ ક્યાંક સંડોવાયા ને લોન પરત ન આવી. મોટા ઉદ્યોગપતિઓ ને બીજા કેટલાકે બેન્કોને નવડાવવાની જ ગણતરીઓ રાખી ને લોન ભરવાને બદલે વિદેશ ભાગી જવાનો શિરસ્તો પાડ્યો. બાકી  લોનની કડકમાં કડક વસૂલાત થવી જોઈતી હતી, પણ તેવું ન થયું અને લોન માંડવાળ કરવાનું ચાલ્યું. એને લીધે પણ બેંકોની હાલત કફોડી થઈ. આવું થાય તો દેખીતું છે કે સરકાર ખાનગીકરણનું શસ્ત્ર ઉગામી પોતાનો હાથ પાછો ખેંચે. ખરેખર તો સરકારે જવાબદારી સ્વીકારી, જવાબદારો સામે, લોનની વસૂલાત માટે રાક્ષસી તાકાત સાથે કામ લેવું જોઈએ. જો એમ નહીં થાય તો ખાનગીકરણ પછી પણ બેંકોની સમસ્યાઓ તો વધશે જ. ત્યારે શું સરકાર ફરી રાષ્ટ્રીયકરણ કરશે?

સરકારે એ સમજી લેવાની જરૂર છે કે ખાનગીકરણ તો કોઈ પણ ક્ષેત્રનો ઉપાય જ નથી. રાષ્ટ્રીયકરણને લીધે નાનો માણસ બેન્ક સુધી પહોંચ્યો. દલિતો, આદિવાસીઓ, મહિલાઓ, વિદ્યાર્થીઓ, ખેડૂતો લોન લઈ રોજીરોટી કમાતાં થયાં, એ ખાનગીકરણમાં બનવાનું છે? ખાનગીકરણમાં નફો જ સર્વોપરી હશે. બેંકોના કર્મચારીઓનું હિત જળવાશે એમ ભલે આજે કહેવાતું હોય, પણ ખાનગીકરણ પછી સૌથી પહેલું કામ કર્મચારીઓની છટણીનું થશે ને એનાથી બેકારીમાં જ વધારો થશે. એક તરફ નોકરી આપી શકાતી નથી, ત્યાં ખાનગીકરણ કરીને બેકારીને નોતરું આપવા જેવું છે, ખરું? વારુ, અત્યારે ખાનગી બેંકોનો કારભાર એવો નથી જ કે ખાનગીકરણનું સહેજે આકર્ષણ થાય. એ બેંકોમાં પણ કૌભાંડો થયાં જ છે. બધી જ બેન્કોએ સર્વિસ ચાર્જમાં બેફામ વધારો કરીને સાધારણ માણસના બેન્ક પ્રવેશને અઘરો બનાવ્યો છે. એમ કરવાથી ખોટ ભરપાઈ થતી હોય તો પણ, આંગળાં ચાટીને પેટ ભરાતું નથી તે સમજી લેવાનું રહે. જરૂર છે તે અસરકારક બેંકિંગની ને એ ખાનગીકરણથી જ શકય છે એવું ક્યાં ય લખેલું નથી.

સરકારે કોરોનાની આફતને પહોંચી વળવા આત્મનિર્ભર ભારતનું અભિયાન શરૂ કર્યું એની સમાંતરે  ખાનગીકરણના મણકા ફેરવવાનું પણ ચાલુ કર્યું. સરકાર બેન્કની જેમ જ બીજા જાહેર ક્ષેત્રોમાંથી પોતાનો હાથ ખેંચી લે, જેમ કે ઉડ્ડયન, પેટ્રોલિયમ વગેરેમાંથી, તો તે આત્મનિર્ભર થઈ શકે એમ છે? ઉદાહરણ તરીકે તેણે એર ઈન્ડિયા વેચવા કાઢ્યું છે, પણ કોઈ ખરીદનાર ન હોય તો? ધારો કે કોઈ વિદેશી કંપની એ ખરીદે તો એથી ભારત આત્મનિર્ભર બનશે? આજે ભારત શસ્ત્રો વિદેશ પાસેથી ખરીદે છે, તેને બદલે વિદેશી કંપનીને અહીં શસ્ત્રોનું ઉત્પાદન કરવા તેડાય તો તે ભારતમાંથી ખરીદશે એટલું જ, પણ તેને બનાવનાર કંપની ભારતીય નહીં હોય, તો એમાં આત્મનિર્ભરતા ક્યાં આવી? આવું જ બેન્ક, પેટ્રોલ કે અન્ય કોઈ ક્ષેત્ર માટે કહી શકાય. એટલે ખાનગીકરણમાં આત્મનિર્ભરતાનો હેતુ સચવાશે જ એવું કહી શકાય એમ નથી. સીધી વાત એ છે કે મોટાં ક્ષેત્રોનું ખાનગીકરણ વિદેશી કંપનીઓ એને ખરીદે નહીં ત્યાં સુધી મુશ્કેલ છે અને ધારો કે કોઈ ખરીદે તો જે ઉત્પાદન થશે એ શું સ્વદેશી હશે? એટલે છેવટે તો વિદેશી રોકાણ પર જ નિભવાનું આવે. ટૂંકમાં, હાલના સંજોગોમાં ખાનગીકરણ, ભારતમાં વિદેશી રોકાણ ન થાય ત્યાં સુધી શક્ય લાગતું નથી.

રિઝર્વ બેન્ક, બેન્કોને નાણાની તરલતા રહે એ માટે રેપોરેટ ઘટાડે છે, જેથી ધિરાણ વધે, પણ મેન્યુફેક્ચરિંગ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રકચરમાં પ્રવર્તતી મંદીને કારણે લોનનો ઉપાડ ઘટ્યો છે. એને કારણે બેંકમાં જમા રકમ પર મળતા વ્યાજ દરમાં પણ ઘટાડો થયો છે. જો આવક જ ઓછી હોય તો લોન કે ડિપોઝિટ બંનેમાં તકલીફ વધે જ.  આ ધિરાણ અંગે પણ ચોક્કસ નીતિ ઘડવાની જરૂર છે. મોટી લોન પરત આવતી ન હોય ત્યારે વધુને વધુ ધિરાણ જોખમો જ વધારે કે બીજું કૈં? એક સમય હતો જ્યારે બેન્કોને ડિપોઝિટ્સના ટારગેટ્સ અપાતાં, એ વાત હવે ધિરાણના ટારગેટ્સ પર આવી છે. એમાં સૌથી વધુ અન્યાય સિનિયર્સને થયો છે. દૂર જવાની જરૂર નથી, 10 વર્ષમાં ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ પરનું વ્યાજ લગભગ અડધું થઈ ગયું છે. 2011માં સરકારી બેંકોમાં 9.75 ટકા વ્યાજ મળતું હતું તે 2021માં 5.5 ટકા થઈ ગયું. જે વૃદ્ધો વ્યાજ પર નભતા હતા એમની વ્યાજની આવકમાં 45 ટકાનો ઘટાડો થયો છે ને પેટ્રોલ-ડીઝલથી માંડીને બીજી તમામ જરૂરી ચીજ વસ્તુઓના ભાવમાં 40 ટકાનો વધારો થયો છે. જ્યાં 100 રૂપિયા મળતા હતા ત્યાં આવક 55 થઈ છે ને ખર્ચ 140 રૂપિયા થઈ ગયો છે. એમાં કોરોનાને નામે સિનિયર્સ જોડે છેતરપિંડી વધી છે. રેલવેમાં તમામ વર્ગોમાં, ટૂંકા કે લાંબાં અંતરના ભાડાંમાં વધારો થયો છે. પ્લેટફોર્મ ટિકિટના 10ના 30 રૂપિયા થઈ ગયા છે. શતાબ્દી કે રાજધાની જેવી ટ્રેનોમાં કોરોનાને નામે ધાબળા, ઓશિકા કે લંચ-ડિનરની સગવડો બંધ કરાઈ છે. આ સગવડો ઘટી હોય તો ભાડું ઘટવું જોઈએ, તેને બદલે વધ્યું છે. આ વધારો લોકો ભીડ ન કરે એટલે થયો છે. મુસાફરો આવે નહીં તો રેલવે ખોટ કરે ને આવે તો તેની સગવડ ઘટાડીને લૂંટવાના? આ કયા પ્રકારની માનવતા છે? સિનિયર્સને રેલવેમાં 40 ટકા કન્સેશન ભાડાંમાં અપાતું હતું તે બંધ થયું છે ને બેન્કોએ ડિપોઝિટ રેટ્સ ઘટાડતાં આવક ઘટી છે. આ ગંભીર ને કરુણ પરિસ્થિતિ છે. એવામાં સરકાર ખાનગીકરણને નામે બેન્કો ને બીજા ક્ષેત્રોમાંથી હાથ ખેંચી રહી છે તે કોઈ રીતે પ્રજાના હિતમાં નથી. સરકાર કોરોનાને નામે નફાખોર ને નિર્દયી વેપારીની જેમ વર્તી રહી છે, એમાં પ્રજાની આવરદા તો ઘટી જ છે, પણ સરકાર પણ કેટલું ખેંચશે તેની ચિંતા રહે છે. ઇચ્છીએ કે સરકાર માનવીય અભિગમ દાખવે. અસ્તુ !

000

e.mail : [email protected]

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 19 જુલાઈ 2021

Category :- Opinion / Opinion