OPINION

હોલિવૂડ બ્લોકબસ્ટર 'ટાઈટેનિક' ફિલ્મ આવ્યા પછી એ ભયાવહ્ દુર્ઘટના વિશે ભાગ્યે જ કોઈ અજાણ હશે પણ આજે એના સાથે સંકળાયેલી એક ઓછી જાણીતી વાત કરવી છે. ઈંગ્લેન્ડના સધમ્પ્ટનથી દસમી એપ્રિલ, ૧૯૧૨ના રોજ ૮૮૨ ફૂટ લાંબું, ૭૫ ફૂટ ઊંચું અને ૫૨,૩૧૦ ટન વજન ધરાવતું 'ટાઈટેનિક' આશરે ૨,૨૨૪ મુસાફરો અને ક્રૂ મેમ્બર્સને લઈને ન્યૂયોર્ક સિટી જવા નીકળ્યું. આ મુસાફરી શરૂ થયાના ચાર જ દિવસ પછી ૧૪મી એપ્રિલ, ૧૯૧૨ના રોજ તે કેનેડાના ન્યૂફાઉન્ડલેન્ડ ટાપુ નજીક સવારે ૧૧:૪૦ વાગ્યે એક હિમશીલાને અથડાયું. એ ટક્કરથી જહાજના ૧૬માંથી પાંચ વૉટરટાઈટ કમ્પાર્ટમેન્ટ ખૂલી ગયા અને તે ડૂબવાનું શરૂ થયું. ડૂબી રહેલા જહાજમાં બે હજારથી પણ વધુ લોકો એકસાથે મોતની રાહ જોતા હોય એ દૃશ્ય કેટલું ભયાવહ્ હશે! આ સ્થિતિમાં લોકો મૃત્યુનો શાંતિથી સ્વીકાર કરી શકે એ માટે અર્નેસ્ટ સી. કાર્ટર નામના પાદરીએ 'લીડ કાઈન્ડલી લાઈટ' નામની પ્રાર્થના કરવાનું શરૂ કર્યું. ૧૫મી એપ્રિલ, ૧૯૧૪ના રોજ મધરાત્રે ૨:૨૦ વાગ્યે 'ટાઈટેનિક' ૧,૫૦૦ લોકોને લઈને દરિયામાં ગરકાવ થયું એ પહેલાં તમામે આ પ્રાર્થના સાંભળી હતી. આ 'લીડ કાઈન્ડલી લાઈટ' એટલે જ ગાંધીજીની અત્યંત પ્રિય 'પ્રેમળ જ્યોતિ તારો દાખવી, મુજ જીવનપંથ ઉજાળ’ - એ પ્રાર્થના, જેનો તેમણે નરસિંહરાવ ભોળાનાથ દિવેટિયા પાસે અનુવાદ કરાવ્યો હતો. આ પ્રાર્થનાના શબ્દો જેટલા ભાવવાહી છે એટલો જ રોચક તેનો ઇતિહાસ છે. 

                                    જ્હોન હેનરી ન્યૂમેન     અને    નરસિંહરાવ ભોળાનાથ દિવેટિયા

આ પ્રાર્થના ગાંધીજીના હૃદયની અત્યંત નજીક કેમ હતી એવો સવાલ થયો હોય તો એ મૂળ અંગ્રેજી પ્રાર્થનાના શબ્દો વારંવાર વાંચજો, સાંભળજો. ગાંધીજીના જન્મના આશરે ૩૬ વર્ષ પહેલાં ઈ.સ. ૧૮૩૩માં જ્હોન હેનરી ન્યૂમેન નામના યુવાન પાદરીએ (૧૮૦૧-૯૦) 'પિલાર્સ ઓફ ક્લાઉડ' શીર્ષક હેઠળ આ પ્રાર્થના લખી હતી. ન્યૂમેન દરિયાઈ માર્ગે વિવિધ દેશોનો ધર્મસેવા કરવા પ્રવાસ ખેડી રહ્યા હતા ત્યારે ઈટાલીમાં સખત બિમાર પડ્યા. બિમારીમાં તેમને ઇંગ્લેન્ડની યાદ સતાવવા લાગી પરંતુ ત્રણેક અઠવાડિયા સુધી તેઓ પ્રવાસ કરી શકે એમ ન હતા. આ દરમિયાન માનસિક શાંતિ માટે તેમણે ઈટાલીના વિવિધ ચર્ચની મુલાકાતો લીધી. છેવટે ત્રણ અઠવાડિયા પછી ન્યૂમેનને ફ્રાંસના માર્સેલ્સ જતા જહાજમાં રવાના થવાની તક મળી. દરિયાઈ વાતાવરણ અનુકૂળ નહીં હોવાથી આ જહાજે પણ ફ્રાંસના કોર્સિકા (હા, 'તમાશા' ફિલ્મવાળું) અને ઈટાલીના સાર્ડિનિયા વચ્ચેની બોનિફેસિયો સામુદ્રધુનીમાં એક અઠવાડિયું રોકાવું પડ્યું. આ રોકાણ વખતે યુવાન ન્યૂમેનને 'લીડ કાઈન્ડલી લાઈટ'ના શબ્દો કાગળ પર ઉતાર્યા ...

Lead, kindly Light, amid th'encircling gloom, lead Thou me on!
The night is dark, and I am far from home, lead Thou me on!
Keep Thou my feet; I do not ask to see
The distant scene; one step enough for me.

I was not ever thus, nor prayed that Thou shouldst lead me on;
I loved to choose and see my path; but now lead Thou me on!
I loved the garish day, and, spite of fears,
Pride ruled my will. Remember not past years!

So long Thy power hath blest me, sure it still will lead me on.
O'er moor and fen, o'er crag and torrent, till the night is gone,
And with the morn those angel faces smile, which I
Have loved long since, and lost awhile!

Meantime, along the narrow rugged path, Thyself hast trod,
Lead, Saviour, lead me home in childlike faith, home to my God.
To rest forever after earthly strife
In the calm light of everlasting life."

એ પછી આ પ્રાર્થના યુરોપિયન પાદરીઓમાં પણ લોકપ્રિય થઈ. જો કે, આ પ્રાર્થનાનો ચોથો શ્લોક ઇંગ્લેન્ડના એક્સેટર શહેરના બિશોપ એડવર્ડ બિકરસ્ટેથે પાછળથી ઉમેર્યો હતો. આજે ય ભારત સહિત દુનિયાની હજારો અંગ્રેજી માધ્યમની સ્કૂલોમાં નિયમિત રીતે આ પ્રાર્થના ગવાય છે, જ્યારે ગુજરાતની અનેક સ્કૂલોમાં અનેક વર્ષો સુધી ‘પ્રેમળ જ્યોતિ’ નિયમિત રીતે ગવાતી હતી.

ગાંધીજી 'લીડ કાઈન્ડલી લાઈટ'ના પરિચયમાં કેવી રીતે આવ્યા એનો પહેલવહેલો ઉલ્લેખ તેમના દક્ષિણ આફ્રિકાના દિવસોમાં મળે છે. ગાંધીજીએ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૦૬માં દક્ષિણ આફ્રિકા આવતા એશિયનોની ફરજિયાત નોંધણીના કાયદા સામે સત્યાગ્રહ શરૂ કર્યો હતો. આ મુદ્દે મિસ્ટર ગાંધી દક્ષિણ આફ્રિકાના તત્કાલીન વડાપ્રધાન જનરલ સ્મટ્સ સાથે ભળી ગયા છે એવી ગેરસમજને પગલે એક ભારતીયે તેમના પર હુમલો કર્યો. આ હુમલા પછી પાદરી જોસેફ જે. ડૉક ગાંધીજીને આરામ કરવા પ્રેમપૂર્વક પોતાના ઘરે લઈ ગયા. એ વખતે ગાંધીજી ડૉકની પુત્રી ઓલિવ પાસે પોતાની પ્રિય પ્રાર્થના 'લીડ કાઈન્ડલી લાઈટ' ગવડાવતા હતા. ૧૯મી ડિસેમ્બર, ૧૯૨૭ના રોજ ગાંધીજીએ ઓલિવ ડૉકને લખેલા પત્રમાં આ વાતની નોંધ મળે છે. દક્ષિણ આફ્રિકામાં ગાંધીજી અનેક ખ્રિસ્તી વિદ્વાનો અને પાદરીઓના સંપર્કમાં આવ્યા હતા. એટલું જ નહીં, પ્રિટોરિયા અને જોહાનિસબર્ગમાં પણ તેઓ ઘણીવાર ખ્રિસ્તી સેવા કેમ્પમાં ભાગ લેતા હતા. એ વખતે તેઓ 'લીડ કાઈન્ડલી લાઈટ'ના પરિચયમાં આવ્યા હશે એવું માની શકાય!

ગાંધીજી કહેતા કે, ‘‘ઈશ્વરે મારી પ્રાર્થનાનો જવાબ ન આપ્યો હોય એવું કદી બન્યું નથી.’’ ખાસ કરીને, ‘હવે શું કરવું જોઈએ’ એવી મૂંઝવણ થાય ત્યારે ગાંધીજી પ્રાર્થનાનું શરણું લેતા હતા! પ્રાર્થનાની શક્તિ વિશે ગાંધીજીએ લખ્યું છે કે, ‘‘... રાજદ્વારી ક્ષિતિજમાં આજે મારી સામે નિરાશાનો ઘનઘોર અંધકાર હોવા છતાં, હું કદી શાંતિ ખોઈ બેઠો નથી. ઘણાં લોકોને મારી શાંતિની ઈર્ષા આવે છે. એ શાંતિ પ્રાર્થનામાંથી જન્મી છે એ તમે જાણી લેજો! ...’’  દક્ષિણ આફ્રિકામાં સત્યાગ્રહ શરૂ કર્યો ત્યારથી જ ગાંધીજી પ્રાર્થનાની શક્તિ વિશે આવા વિચારો ધરાવતા હતા. વર્ષ ૧૯૧૫માં ગાંધીજી ભારત આવ્યા ત્યારે તેમને અંગ્રેજોના જુલમી શાસન અને કરમાળખા સામે લડવા ગણોતિયા, ખેડૂતો અને મજૂરોને એક છત નીચે લાવવાનું કામ શરૂ કરવું હતું. દક્ષિણ આફ્રિકાથી ટોલ્સટોય ફાર્મના અનુભવો લઈને આવેલા ગાંધીજી દૃઢપણે માનતા હતા કે, આ પ્રકારનું કામ આશ્રમજીવનમાં વધુ સારી રીતે થઈ શકે. વળી, આશ્રમજીવન યોગ્ય રીતે ચલાવવા સામૂહિક પ્રાર્થના જેવા નીતિનિયમો ઘણાં મહત્ત્વના છે એવું પણ તેઓ માનતા હતા. કંઈક આવા સામાજિક-રાજકીય હેતુથી તેમણે ૨૫મી મે, ૧૯૧૫ના રોજ અમદાવાદમાં જીવણલાલ દેસાઈના કોચરબ બંગલૉમાં આશ્રમજીવનની શરૂઆત કરી.

ચંદુલાલ ભગુભાઈ દલાલે 'ગાંધીજીની દિનવારી'માં કરેલી નોંધ પ્રમાણે ૧૫મી સપ્ટેમ્બર, ૧૯૧૫ના રોજ વહેલી સવારે નરસિંહરાવ ભોળાનાથ દિવેટિયા (૧૮૫૯-૧૯૩૭) કોચરબ આશ્રમમાં મળવા આવ્યા ત્યારે ગાંધીજીએ તેમને 'લીડ કાઈન્ડલી લાઈટ'નું ભાષાંતર કરી આપવા વિનંતી કરી હતી. નરસિંહરાવને ભાષાંતર કરવાની વિનંતી કરી એના અઢી મહિના પછી ૨૩મી નવેમ્બર, ૧૯૧૫ના રોજ નરસિંહરાવ 'લીડ કાઈન્ડલી લાઈટ'નું ભાષાંતર લઈને આવ્યા. ગાંધીજી તેમના પાસે આ પ્રાર્થનાનો અનુવાદ કરાવી શક્યા એ ખરેખર તેમની સિદ્ધિ ગણાય કારણ કે, નરસિંહરાવ અંગ્રેજોની રંગભેદ નીતિનો ભોગ બન્યા હોવા છતાં પરદેશી રાજના વફાદાર અને ગાંધીજીની ચળવળના સખત વિરોધી હતા.

નરસિંહરાવ પિતાની ઈચ્છાથી વર્ષ ૧૮૮૪માં આસિસ્ટન્ટ કલેક્ટર બન્યા હતા. કદાચ આ કારણોસર તેમનો અભિગમ અંગ્રેજ સરકાર તરફી હોઈ શકે! તેઓ ગાંધીજી કરતાં દસ વર્ષ મોટા હતા. ગાંધીજી દક્ષિણ આફ્રિકાથી ભારત આવ્યા ત્યારે તેઓ મુંબઈમાં નિવૃત્ત જીવન ગાળતા અને ગુજરાતી સાહિત્યના અગ્રણી કવિ, વિવેચક અને ભાષાશાસ્ત્રી તરીકે સ્થાપિત થઈ ચૂક્યા હતા. રસપ્રદ વાત તો એ છે કે, આવા વિદ્વાન સામે ગાંધીજીએ 'લીડ કાઈન્ડલી લાઈટ'ના ભાષાંતરમાં પ્રયોજેલા 'પ્રેમલ' શબ્દ સામે હળવેકથી વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. ગાંધીજી અને નરસિંહરાવે 'પ્રેમળ' નહીં પણ 'પ્રેમલ' શબ્દ પ્રયોજ્યો છે. પછીના વર્ષોમાં અપભ્રંશ થતા કે અન્ય કોઈ કારણસર 'પ્રેમલ'ને બદલે 'પ્રેમળ' શબ્દ ચલણી બન્યો હશે! 

નરસિંહરાવે (ગાંધીજીની દિનવારીની તારીખ પ્રમાણે જ) પણ ૨૩મી નવેમ્બર, ૧૯૧૫ના રોજ રોજનીશીમાં 'લીડ કાઈન્ડલી લાઈટ'નું ભાષાંતર લઈને આશ્રમે ગયાનું નોંધ્યું છે. આ નોંધ પ્રમાણે, એ દિવસે નરસિંહરાવે પહેલીવાર ગાંધીજી અને તેમના સાથીદારો સામે 'પ્રેમલ જ્યોતિ ...' ગાઈ સંભળાવ્યું હતું. ગાંધીજીને ભાષાંતર ગમ્યું પણ 'પ્રેમલ' શબ્દ બહુ સંસ્કૃતમય હોવાથી ખૂંચ્યો હતો કારણ કે, પ્રાર્થનાની શરૂઆતમાં પરિચિત શબ્દ હોવો જોઈએ એવું તેઓ માનતા હતા. એટલે નરસિંહરાવે 'વત્સલ' શબ્દ પર વિચાર કરી જોયો પણ 'પ્રેમલ' જેટલું માધુર્ય એમાં નથી એવું તેમને લાગતું હતું. એ જ દિવસે ગાંધીજીએ નરસિંહરાવને જણાવ્યું હતું કે, આ પ્રાર્થનાનું ભાષાંતર કરવાનું કામ તેમણે કવિ ન્હાનાલાલને પણ સોંપ્યું છે. ત્યારે નરસિંહરાવે કહ્યું હતું કે, ‘‘એ સારું કરશે. હેમનામાં શબ્દો યોજવાની શક્તિ સારી છે. પછી કોકવાર વિચિત્રતા પણ થાય છે.’’ આ પ્રાર્થનાનું ન્હાનાલાલે ભાષાંતર કર્યું છે કે નહીં એ જાણવા મળતું નથી.

જો કે, નરસિંહરાવનો 'લીડ કાઈન્ડલી લાઈટ'નો અનુવાદ એટલો ઉત્કૃષ્ટ છે કે, એ વાંચીને ગમે તેવો કાવ્ય રસિક પણ કહી ના શકે કે, આ કોઈ અંગ્રેજી કૃતિનું ભાષાંતર છે! ખરેખર તો તે 'અનુવાદ' કે 'ભાવાનુવાદ' નહીં પણ નરસિંહરાવનું પોતીકું સર્જન જ ગણી શકાય! ગાંધીજી જીવિત રહ્યા ત્યાં સુધી આ શબ્દોમાંથી શક્તિ મેળવતા રહ્યા હતા!

પ્રેમલ જ્યોતિ તારો દાખવી, મુજ જીવનપંથ ઉજાળ ... પ્રેમલ જ્યોતિ
દૂર પડ્યો નિજ ધામથી હું, ને ઘેરે ઘન અંધાર,
માર્ગ સૂઝે નવ ઘોર રજનીમાં, નિજ શિશુને સંભાળ,
મારો જીવનપંથ ઉજાળ ... પ્રેમલ જ્યોતિ

ડગમગતો પગ રાખ સ્થિર મુજ, દૂર નજર છો ન જાય;
દૂર માર્ગ જોવા લોભ લગીર ન, એક ડગલું બસ થાય,
મારે એક ડગલું બસ થાય ... પ્રેમલ જ્યોતિ

આજ લગી રહ્યો ગર્વમાં હું, ને માગી મદદ ના લગાર;
આપબળે માર્ગ જોઈને ચાલવા, હામ ધરી મૂઢ બાળ;
હવે માગું તુજ આધાર ... પ્રેમલ જ્યોતિ

ભભકભર્યા તેજથી હું લોભાયો, ને ભય છતાં ધર્યો ગર્વ,
વીત્યાં વર્ષો ને લોપ સ્મરણથી, સ્ખલન થયાં જે સર્વ,
મારે આજ થકી નવું પર્વ ... પ્રેમલ જ્યોતિ

તારા પ્રભાવે નિભાવ્યો મને પ્રભુ!, આજ લગી પ્રેમભેર
નિશ્ચે મને તે સ્થિર પગલેથી, ચલવી પહોંચાડશે ઘેર,
દાખવી પ્રેમલ જ્યોતિની સેર ... પ્રેમલ જ્યોતિ

કર્દમભૂમિ કળણ ભરેલી, ને ગિરિવર કેરી કરાડ,
ધસમસતા જળકેરા પ્રવાહો, સર્વ વટાવી કૃપાળ,
મને પહોંચાડશે નિજ દ્વાર ... પ્રેમલ જ્યોતિ

રજની જશે, ને પ્રભાત ઊજળશે,
ને સ્મિત કરશે પ્રેમાળ, દિવ્ય ગણોનાં વદન મનોહર
મારે હૃદ્ય વસ્યાં ચિરકાળ, જે મેં ખોયા હતાં ક્ષણવાર ... પ્રેમલ જ્યોતિ

… જ્યારે 'લીડ કાઈન્ડલી લાઈટ'એ  ખાણિયાઓનો જીવ બચાવ્યો

આ પ્રાર્થના સાથે 'ટાઈટેનિક' સિવાય બીજી પણ એક રસપ્રદ ઘટના જોડાયેલી છે. ૧૬મી ફેબ્રુઆરી, ૧૯૦૯ના રોજ ઇંગ્લેન્ડની ડરહામ કોલસાની ખાણમાં બે ભયાનક વિસ્ફોટ થયા હતા, જેમાં ૧૬૮ લોકોના મોત થયા હતા. આ દુર્ઘટનામાં એક સ્થળે ઘણે ઊંડે દટાઈ ગયેલા ૩૪ ખાણિયાઓને એક એર પોકેટ મળી ગયું હતું, જેમાંથી તેઓ શ્વાસ લઈ શકતા હતા. આ ૩૪ પૈકીના એક ખાણિયાએ એર પોકેટના સહારે 'લીડ કાઈન્ડલી લાઈટ એમિડસ્ટ ધ એન્સર્કલિંગ ગ્લૂમ, લીડ ધાઉ મી ઓન. ધ નાઈટ ઈઝ ડાર્ક એન્ડ આઈ એમ ફાર અવે ફ્રોમ હોમ ...' ગણગણવાનું શરૂ કર્યું. કહેવાની જરૂર નથી કે, આ અવાજ સાંભળીને થોડી જ વારમાં બીજા ખાણિયાઓએ પણ કોરસ ગાન શરૂ કરી દીધું હતું. આ ૩૪માંથી ૩૦ને ૧૪ કલાકની જહેમત પછી બચાવી શકાયા હતા. હાલમાં જ સિઆચેનમાં થયેલા હિમપ્રપાતમાં લાન્સનાયક હનુમંતથપ્પા કોપ્પડ પણ આવા એર પોકેટના સહારે જ ૩૫ ફૂટ ઊંડે છ દિવસ સુધી જીવિત રહી શક્યા હતા.

નોંધઃ આ બંને પ્રાર્થના ઓનલાઈન સાંભળી શકાય છે.

e.mail : [email protected]

Category :- Opinion / Literature

સદીઓથી, અરે, હજારો વર્ષથી લોકો પોતપોતાના જીવન વ્યવહારમાં ગૂંથાયેલાં રહેતાં. સહુને પોતાની ફરજો હતી, અધિકાર હતા અને ભાગે પડતાં સુખ દુ:ખ માણતાં મોટા ભાગની પ્રજા આરામથી જીવ્યે જતી હતી. આ તમે કયા ધર્મના, તમે કેવા (એટલે કે કઈ જ્ઞાતિના), કયા દેશના નાગરિક, મૂળ ક્યાંથી આવ્યા, તમારો દરજ્જો કયો એવા પ્રશ્નો પહેલાં કોઈએ ક્યાં ય પૂછ્યાનું ઓસાણ નથી.

વસતી ગણતરી થાય કે પાસપોર્ટ જેવા મહત્ત્વના દસ્તાવેજ લેવાના હોય ત્યારે અમુક માહિતીઓ એકઠી કરવી અત્યંત જરૂરી છે અને એની સામે વાંધો નથી. પરંતુ આજે તો ડોક્ટર પાસે સારવાર લેવા જાઓ, હોસ્પિટલમાં દાખલ કરે, કોઈ તાલીમ લેવા કે કોઈ પરિષદમાં હાજરી આપો, સાંસ્કૃિતક કાર્યક્રમ જોવા જાઓ, વિદેશ ફરવા જાઓ, અરે, કાર કે ઘર જેવી મોટી મિલકત ખરીદો કે તરત તમારા હાથમાં એક ‘સર્વે’ પકડાવી દેવામાં આવે છે, જેમાં ઉપર કહી તે તમામ વિગતો પૂછવામાં આવે છે. તે ક્યારેક જે તે કાર્ય માટે સુસંગત નથી હોતી. અને કારણ અપાય છે, ‘સમાન અધિકાર અને તકો મળી રહે તે માટે’. આ સાંભળીને હસવું કે રડવું એમ થાય. જો ડગલે ને પગલે દરેક માણસની બધી વિગતો મેળવી લેવાય છે તો હવે શાની આટલી બધી અસમાનતા, અન્યાય અને અધિકાર વંચના ચાલી રહી છે, કોઈ તો સમજાવે ભલા!

તમે કયા ધર્મના, કઈ જ્ઞાતિના એમ પૂછાય, કહેવાય, એકબીજા પ્રત્યે અણગમો અને નફરત કેળવાય, તેનો વાણી-વર્તનમાં પડઘો પડે. લોકો બુલંદ અવાજે ‘અન્ય’ ગણાતી પ્રજા સામે પોતાનો વિરોધ નોંધાવે, લડાઈ કરે, મારા મારી થાય, ખૂન કરે, આતંક ફેલાવે, સરકાર એ બધું ડામવા તેમની સામે લડાઈ જાહેર કરે. આમ ચારે તરફ બૂમરાણ મચી રહ્યું છે. મારો-કાપો, ભાગો-કાઢી મૂકો, જેલમાં પૂરો, શીરચ્છેદ કરો. આ અને આના જેવાં કેટલાં ય ઘૃણિત કૃત્યો રોજ બરોજ બને છે. પૃથ્વી જાણે લોહીલુહાણ થઈ ગઈ છે. બધી બાજુથી આવા એક નહીં ને બીજી ઓળખ માગતા પ્રશ્નોની ઝડી વરસે અને વચ્ચે પેલો ‘માનવ’ સાત કોઠામાં ખોવાયેલ અભિમન્યુની જેમ મોતના મોમાં ધકેલાઈ જાય છે. હવે તો ભારે ગુંગળામણ થાય છે. આઠેય દિશાઓમાંથી જાણે Religion (ધર્મ) અને Faith(ધર્મનો પર્યાય જ તો વળી)નાં ગાણાં ગવાય છે. દિલ દિમાગ આ બલામાંથી છૂટવા એક શાંત જગ્યાએ જઈને મનન કરવા પ્રેરાયું. તે વિચાર વલોણાંમાંથી જે સાર નીકળ્યો એ વાચકો સાથે વહેંચવા બેઠી છું.

માનવ આમ તો પશુ યોનિનો જ ભાગ છે. દરેક પ્રકારનાં પ્રાણીઓની ફરજ (એટલે કે ધર્મ) શ્વસન કરવું, પોષણ લેવું, ભોજક પ્રાણીઓના આક્રમણથી બચાવ કરવો અને બીજી પેઢીને જન્મ આપવો એ જ છે. માનવ એ યોનિમાં સર્વોચ્ચ સ્થાને છે એટલે તેના ઉત્પત્તિ કાળથી તેનો ધર્મ (એટલે કે ફરજ) અન્ય પ્રાણીઓ કરતાં જુદો હોવાનો કેમ કે તેને સર્જનહાર તરફથી બુદ્ધિ અને ભાષા જેવાં અનોખાં તંત્રો મળ્યાં. આથી જ ઉપલી ચાર ફરજો ઉપરાંત એક માનવીનો ધર્મ સ્વતંત્ર રીતે સારાસારનો વિચાર કરવાનો, પોતાના ઉપરાંત અન્યનો કોઈ પણ પ્રકારના જોખમો સામે બચાવ કરવાનો, પરસ્પરની સ્વતંત્રતા જાળવવાનો, દયા અને કરુણાના ભાવોને વિકસાવીને એક સુગઠિત સમાજ બનાવવાનો રહે છે. કોઈ પણ પ્રકારના સંશોધન અને પ્રગતિ પાછળ તેના મનમાં માનવ હિત સતત જળવાતું હશે. અને તેને જ આપણે માનવ ધર્મ તરીકે ઓળખીએ છીએ. આથી એમ ધારવાનું સુગમ પડે કે માનવની ઉત્ત્પત્તિ સમયે માત્ર આવો એક માનવ ધર્મ જ અસ્તિત્વમાં હશે.

જેમ જેમ માનવોની સંખ્યામાં વધારો થયો અને ધરતીના જુદા જુદા પડો પર નાના સમૂહોમાં રહેવા લાગ્યો તેમ તેમ તેણે આ માનવ ધર્મના સ્થાનક સુધી પહોંચવા જુદા માર્ગ લીધા. એ બે મુખ્ય પથને આપણે જ્યુડાઈઝમ અને સનાતન ધર્મ તરીકે ઓળખતા થયા. સનાતન ધર્મ આગળ જતાં હિંદુ ધર્મ તરીકે પ્રચલિત થયો એમ કહેવાય. હવે એ બે પથ ઉપર ચાલતાં ચાલતાં મારગમાં પથિકો વચ્ચે હું મોટો, તું નાનો, ઈશ્વરને ખુશ કરવા અમુક ક્રિયાકાંડ જરૂરી, તે માટેનું જ્ઞાન હું લઉં, તારે માટે તે નિષિદ્ધ કરું વગેરે વિતંડાવાદ ઊભા થયા. આથી કરીને જુઇશ ધર્મની છાયામાં ખ્રિસ્તી ધર્મ ઉદ્ભવ્યો અને આગળ જતાં તેના મોટા ભાગના સિદ્ધાંતોને માન્ય રાખી, થોડો ફેરફાર કરીને ઇસ્લામ પેદા થયો. એવી જ રીતે પૂર્વ દેશોમાં હિંદુ પથ પર બેહિસાબ વધેલા રૂઢિગત રિવાજો, ક્રિયાકાંડ અને ભેદાભેદ યુક્ત અન્યાયી વ્યવસ્થાને પરિણામે એ ધોરી રસ્તાને કાંઠેથી બૌદ્ધ, જૈન અને સીખ ધર્મો કાળક્રમે ઉદ્દભવ્યા. પહેલા ત્રણ ધર્મો ‘એબ્રાહમિક ફેઈથ’ તરીકે અને બાકીના ચાર ‘ધાર્મિક ફેઈથ’ તરીકે ઓળખાવા લાગ્યા. હવે મજાની વાત તો એ છે કે પેલા બે મુખ્ય પથ ખરું જોતાં માનવ જાતને તેના માનવ ધર્મ ભણી દોરીને લઈ જવાના હેતુથી જ ઉદ્દભવેલા, પણ કાશીએ જતો સંઘ જેમ વાટમાં આવેલ જંગલ ઝાડીમાં અટવાઈ જાય તેમ આપણે ધાર્મિક પથ પર ચાલીને ઉત્તમ માનવ બનવાને બદલે પરસ્પર કરતાં પોતાને ચડિયાતા અને અન્યને ઉતરતા સાબિત કરવાની હોડમાં પથને જ ગંતવ્ય સ્થાન માનીને આડા અવળા નાના નાના વાડાઓમાં, કહોને કે પેટા ધર્મો કે પંથોમાં વિખેરાઈ ગયા.

એક શહેરથી બીજા શહેર પહોંચવા કોઈ ધોરી માર્ગ પસંદ કરે, કોઈ નાના રસ્તે જાય તો કોઈ સાંકડી કેડીઓ પર પ્રવાસ કરે. એ વિષે કોઈને કોઈ પ્રકારનો વાંધો ન હોઈ શકે. મૂળ વાત પોતાના ધારેલ સ્થળે ભલે વહેલા મોડા પણ પહોંચવાનું છે. માનવીએ ઉત્તમ માનવ બનવા માનવ ધર્મની વિભાવના ઘડી કાઢી, પછી તમે મૂળ જુઇશ અને સનાતન ધર્મ નામના બે મુખ્ય ધોરી માર્ગે ચાલો કે તેમાંથી ફંટાયેલા અન્ય ચાર-છ નાના રસ્તાઓ પકડો કે પછી ભલે તેની ય નાની નાની શાખાઓ સમાન પંથને અનુસરો. જો આખર તમે એક ઉત્તમ માનવ તરીકે જીવો અને બીજાને જીવવા દો તો તમે સ્વીકારેલ રસ્તાઓ વિષે કોઈ તકરાર નથી અને સાથે સાથે જો અમારી સાથે અમારા જ માર્ગ પર ચાલતા હો અને ઉત્તમ માનવી તરીકે વિચારીને વર્તવાની ગુંજાઈશ ન હોય તો બહેતર છે માનવ જમાતનું સભ્યપદ મેળવવા યોગ્ય તાલીમ લેવી. આખર દરેક સંસ્કૃિત, તત્ત્વજ્ઞાન અને આધ્યાત્મિક મૂલ્યો એક જ સંદેશ કહો કે ઉપદેશ જે કહો તે આપે છે. તો પછી આ નાહકની જીભાજોડી, તકરાર, સંઘર્ષ, યુદ્ધ અને માનવ સંહાર શાને માટે?

દુનિયા આખીમાં પ્રસરી રહેલ સંકુચિતતા અને અસહિષ્ણુતાની અસર ભારત પર પણ જોરદાર પડી રહી છે. નાની નાની બાબતો પર નાના બાળકોની માફક તકરાર થાય અને MLA હોય કે વિશ્વવિદ્યાલયનો વિદ્યાર્થી, પોતાના ધ્યેયને અનુસરવાને બદલે અર્થહીન દલીલબાજીમાં ઉતરી પડીને સમય બરબાદ કરે છે જેની સાથે સમાજનું પોત પણ પાતળું થતું જાય છે. સાંપ્રત રાજ્કારણીઓ અને ધર્મ ગુરુઓએ અકબરની જેમ ધર્મનું આજના સમાજમાં શું કર્તવ્ય-સ્થાન છે તે ચકાસચાનો સમય પાકી ગયો છે. સમ્રાટ અકબરે સેક્યુલર એટલે કે ધર્મ નિરપેક્ષ રાજ્ય રચવા એવું તારણ કાઢેલું કે કોઈ વ્યક્તિના જીવનમાં ધર્મને નામે દખલગીરી ન કરવી અને દરેક માણસ પોતાને પસંદ પડે, સુખ આપે એ ધર્મમાં શ્રદ્ધા ધરાવે એ માન્ય રાખવું જોઈએ. કેવો ઉદાર મત ધરાવતો એ વિચાર હતો? આજે આ નીતિની પુન:સ્થાપનની તાતી જરૂર છે. ધર્મની બાદબાકી કરવાથી અને સમાજજીવનમાં તેની ગેરહાજરીથી તો પશુતા જન્મી એના પુરાવાઓ સમયાંતરે મળતા રહ્યા. અકબર હંમેશ તર્કની શોધમાં રહેતા, તેઓ રીત-રીવાજોના બંધનમાં ફસાવા નહોતા માંગતા. તેમનો હંમેશ એવો પ્રયત્ન રહ્યો કે નીતિમત્તા પર ધર્મનું પ્રભુત્વ ઘટાડીને વિશ્લેષ્ણાત્મક તાર્કિક કાર્યકારણની દોરવણીથી જીવન અને રાજ્ય કારભાર કરવો નહીં કે માત્ર પરંપરા પાછળ ખેંચાવું.

આજે જયારે માનવી સફેદ, લીલા, ભગવા કે કાળા રંગોના ધ્વજ નીચે ઢંકાઈ રહ્યો છે ત્યારે ધર્મને દરેક વ્યક્તિની પસંદગી પર છોડીને તેને પોતાની રીતે માનવ ધર્મ તરફ ગતિ-પ્રગત્તિ કરવાની મોકળાશ આપવી હિતકારી છે. ધર્મને રાજકારણ, વેપાર, શિક્ષણ વગેરેમાંથી અળગું કરીએ તો કોમી એખલાસ સ્થપાય. ગાંધીજીએ કહેલું: “રાજકારણમાં ધર્મ લાવો ધર્મમાં રાજકારણ નહીં।” ‘ધર્મ’ શબ્દની વ્યખ્યા તેના ઉદ્દભવ સમયે હતી તે એટલે કે માનવ તરીકેની ઉત્તમ માનવ બનવાની ફરજ એ સમજી સ્વીકારીને શીખવવી રહી. દુનિયાના દરેક શાસક વર્ગે એક સૂરે કહેવાની જરૂર છે કે અમારા દેશમાં દરેકને પોપોતાનો ધર્મ પાળવાની છૂટ છે જ્યાં સુધી એ માનવ ધર્મની પરિસીમામાં હોય અને અન્યને પણ માનવ તરીકે જીવવાનો અધિકાર બક્ષતો હોય.

e.mail : [email protected]

Category :- Opinion / Opinion