OPINION

ગુજરાતી ભાષાના પ્રતિષ્ઠિત શાયર મરીઝ સાહેબનો એક સરસ શેર છે ઃ મોત વખતની આ અય્યાશી નથી ગમતી મને મરીઝ, કે હું પથારી પર રહું ને ઘર આખું જાગ્યા કરે ...'

ખૂબ યોગ્ય સમયે આ શેર યાદ આવી ગયો. દેશની સુપ્રીમ કોર્ટે યુથેનેસિયા (શાબ્દિક અર્થ દયા કે અનુકંપાથી અપાતું મોત, ભાવાર્થ સ્વેચ્છા-મૃત્યુ) વિશે વિચારવાનું કહીને ચર્ચા છેડી. યોગાનુયોગે બ્રિટિશ પાર્લામેન્ટના હાઉસ ઑફ લોર્ડઝ્ - ઉમરાવ સભામાં પણ આ જ મુદ્દે લોર્ડ ફાલ્કનર નામના સભ્યે ચર્ચા શરૂ કરી હતી. આપણા દેશમાં દોઢસો વરસ બ્રિટિશ રાજ હતું અને આપણા મોટા ભાગના કાયદા બ્રિટિશરોએ ઘડેલા છે એ પણ યાદ રાખવા જેવી વાત છે. યુથેનેસિયા વિશે આગળ વાત કરીએ એ પહેલાં વિશ્વવિખ્યાત ભૌતિકવિદ્ સ્ટીફન હૉકિંગને યાદ કરી લઈએ. સ્ટીફને પોતે એકરાર કર્યો છે કે જીવનના એક તબક્કે મેં આપઘાત કરવાનો વિચાર કર્યો હતો. સ્ટીફને યુથેનેસિયાનેા સ્વીકાર કરવાની હાકલ પણ કરી હતી. એ વિશેની ડોક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ પણ હિટ નીવડી. દુનિયાના ઘણા દેશોએ એનો બાકાયદા સ્વીકાર કર્યો છે. સૌથી પહેલો સ્વીકાર ૨૦૦૨ના એપ્રિલમાં નેધરલેન્ડે કરેલો. રૉયલ ડચ મેડિકલ એસોસિયેશનના જણાવવા મુજબ આ દેશમાં વરસે પંદર હજાર લોકો સ્વેચ્છા-મૃત્યુ દ્વારા જીવન સંકેલી લે છે. નેધરલેન્ડના પગલે બેલ્જિયમે પણ ૨૦૦૨માં જ યુથેનેસિયાને બહાલી આપી.

જર્મની અને સ્વીત્ઝર્લેન્ડમાં એને 'એક્ટિવ આસિસ્ટેડ સૂસાઇડ' જેવું રૂપાળું નામ આપ્યું છે. આ નામ જો કે વાજબી એટલા માટે છે કે જે વ્યક્તિ સાજી થવાની નથી અને તમામ તબીબી સહાય નિરર્થક બની રહી છે એ નિષ્ણાત ડૉક્ટરની સહાયથી જીવનનો અંત આણે છે. સવાલ એ છે કે આપઘાત અને યુથેનેસિયા વચ્ચેનો ફરક શી રીતે સ્પષ્ટ કરવો ? એક સત્યઘટના જણાવું. ગયા સપ્તાહે અમારા એક પાડોશી 'કાન્તિભાઈ'ને ઑફિસમાં જ લકવાનો એટેક આવ્યો. અડધું અંગ અચેતન થઈ ગયું. એમનાં પત્ની હયાત નથી. બે દીકરી પરણેલી છે, પોતપોતાને ઘેર છે. એક દીકરી અને એક દીકરો આઠમા-નવમા ધોરણમાં ભણે છે. માતા હયાત નથી અને પિતા બિછાનાવશ થઇ ગયા. હવે આ પરિવાર શું કરે ? બ્રિટિશ પાર્લામેન્ટમાં પણ આ ચર્ચા કલાકો સુધી ચાલી. અમેરિકા અને યૂરોપના દેશોમાં યુથેનેસિયાનો પ્રબળ વિરોધ કેથોલિક ચર્ચ કરે છે. ચર્ચની દલીલ એવી છે કે જીવન મરણ માણસના હાથની વાત નથી. માટે યુથેનેસિયાને કાયદાનું પીઠબળ ન આપી શકાય. આ લખાતું હતું ત્યારે બ્રિટિશ પાર્લામેન્ટના આખરી નિર્ણય વિશે જાણી શકાયું નહોતું.

પરંતુ એક વાત વિચારવાની છે. દુઃસાધ્ય બીમારીનો ભોગ બનેલી અને પોતાની સાથે આખા કુટુંબને સતત પીડાનો અહેસાસ કરાવતી વ્યક્તિ ઇચ્છે તો મોત કેમ ન માગી શકે ? પોતે ઊગરવાની શક્યતા નિષ્ણાત તબીબોની દ્રષ્ટિએ ઝીરો હોય તો આખા ય પરિવારને ઊજાગરા કરાવવાની અને ડૉક્ટરોનાં બિલ ચડાવ્યે રાખવાની કોઈ જરૂર ખરી કે ? જીવનથી કંટાળીને કે વેપાર-ધંધામાં ખમી ન શકાય એવું નુકસાન થવાથી નાસીપાસ થઇને આપઘાત કરવા જનાર વ્યક્તિની મનોદશા અલગ બાબત છે અને અસાધ્ય બીમારીનો ભોગ બનેલી વ્યક્તિની હતાશા (ડિપ્રેસન) અલગ બાબત છે. ખોટા લાગણીવેડા કે વેવલાવેડામાં સરકી ગયા વિના આ વાત વિચારવાની છે. ઘણા દેશોએ યુથેનેસિયા સાથે અમુક શરતો જોડી છે કે ઓછામાં ઓછા બે નિષ્ણાત ડૉક્ટરોએ સંબંધિત દર્દી વિશે અભિપ્રાય લેખિત આપવો જોઈએ. એ પછી જ યુથેનેસિયાનો અમલ કરી શકાય. આ જોગવાઈ હાસ્યાસ્પદ છે કારણ કે સુખી પરિવારો ડૉક્ટરના હાથ (ગજવાં એમ વાંચો) ભરી દઈને સર્ટિફિકેટ સહેલાઈથી મેળવી શકે. બીજા કેટલાક દેશોમાં એવી જોગવાઈ છે કે સંબંધિત દર્દી સભાન અને સમજદાર હોય તો પોતાની સંમતિ લેખિત આપી શકે. આ જોગવાઈ અતિ વૃદ્ધ અને બીમાર વ્યક્તિને શી રીતે લાગુ પાડવી ? અથવા સમજો કે પેશન્ટ કોમામાં છે તો એની સંમતિ શી રીતે મેળવવી ?

એક દાખલો યાદ આવે છે. મુંબઇની કે.ઈ.એમ. હૉસ્પિટલના એક વોર્ડ બોયે અરુણા શાનબાગ નામની નર્સ પર બળાત્કારનો પ્રયાસ કરેલો. એના પરથી જડ ચેતન નામે સુપરહિટ નવલકથા પણ લખાઈ. પેલી નર્સ પહેલાં બેભાન થઈ અને પછી કોમામાં સરકી પડી. હૉસ્પિટલના સ્ટાફે એના પ્રત્યેના માન-આદરના કારણે બે અઢી દાયકા એને પોતાના ખર્ચે જાળવી. પરંતુ ધારેા કે એના માટે યુથેનેસિયાનો નિર્ણય કરાય તો એની સંમતિ શી રીતે મેળવવી ? કાયદામાં પેશન્ટની સંમતિની જોગવાઈનો આ રીતે છેદ ઊડી જાય છે.

આપણી સુપ્રીમ કોર્ટે આ મુદ્દો હાથમાં લઈને બહુ સમજપૂર્વકનું પગલું ભર્યું છે. સમજદાર લોકોએ યુથેનેસિયાને ટેકો આપવો જોઈએ એવું આ લખનાર માને છે. આમાં ધર્મને કે પરંપરાને વચ્ચે લાવવાની કશી ય જરૂર નથી.

‘ટુ ધ પોઇન્ટ’, મંગળવાર, ૨૨ જુલાઈ ૨૦૧૪

સૌજન્ય : https://www.facebook.com/profile.php?id=100004646687887&fref=nf

Category :- Opinion Online / Opinion

મિયાં ફુસકી : ગઠિયાનો દાવ

જીવરામ જોષી
22-07-2014

ગઠિયો કરતો ખાંખાખોળા, મિયાં ખાઈને સૂતા ભાથું જી,



રૂપિયાનો ના લાગે પત્તો, ગઠિયો કુટે એનું માથું જી.



રાજપરના ઠાકોર મુંબઈ ગયા હતા. ફરતાં ફરતાં નરોત્તમ ભાઉની દુકાને જઈ ચડ્યા.



ઠાકોરે વિચાર કર્યો કે, ઠકરાણી માટે થોડી દાગીના લઈ જઈએ. દાગીના તો પસંદ કર્યા પણ એક મોટી મુસીબત ચડી આવી.



શેઠ બોલ્યા : ‘ઠાકોરસાહેબ, મુંઝાયા કેમ?’



ઠાકોર બોલ્યા : ‘શેઠજી પૈસા પૂરા નથી.’



શેઠ બોલ્યા : ‘તો ઘેર જઈને મોકલાવી દેજો. આપ જેવા માણસોનો અમને પૂરો ભરોસો છે.’



ઠાકોરે દાગીના લઈ લીધા, રૂપિયા એક હજાર આપવાના બાકી રહ્યા.



ઠાકોર પાછા રાજપર ગયા. રૂપિયા તાબડતોબ મોકલી દેવા જોઈએ. ઠાકોરે વિચાર કર્યો કે મિયાં ફુસકીને મોકલીએ. રૂપિયા આપતા આવે અને મુંબઈ જોતા આવે. એ વાત ફુસકી મિયાંને કહી. તભા ભટને એ દિવસે જજમાનને ત્યાં ક્ધયા પરણાવવા જવાનું હતું, તેની સાથે જઈ શકે તેમ નહોતું.



તભા ભટ સાથે ન આવે તો મિયાં ફુસકીની બધી મઝા ઊડી જાય.



ભટજીને પણ તે ના ગમ્યું. ભટજી સ્ટેશન સુધી વળાવવા ગયા.



ભટજીએ મિયાંને શિખામણ આપવા માંડી.



મિયાં બોલ્યા : ‘તમે જરા ય ગભરાશો નહિ. અમે કાચાપોચા નથી. હા, અમે સિપાઈ બચ્ચા!’

ભટજી બોલ્યા : ‘ભાઈ, આજકાલ ગઠિયાઓનો રાફડો ફાટયો છે. આપણે રહ્યા ગામડાના ભોળા માણસ.’



મિયાં બોલ્યા : ‘તે ભલે ને રહ્યા. ગામડાનાં માણસ તો હવે શહેરના માણસોના કાન કાપી જાય એવા થઈ ગયા છે. હા, અમે બધું જાણીએ.’



ભટજી બોલ્યા : ‘તમે બધું ભલે જાણો પણ હજાર રૂપિયા જેવી રકમ છે. જો કોઈ ગઠિયો જાણી જશે તો પાછળ પડી જશે.’



મિયાં બોલ્યા : ‘ગઠિયાથી અમે ડરતા નથી. અમારે ચોરફોરની પણ બીક નથી.’ 



ભટજી જરા ચિડાઈને બોલ્યા : ‘તમે સમજતા નથી. મિયાં! ખોટી ડંફાશ ના હાંકીએ. ચેતીને ચાલીએ.’



મિયા બોલ્યા : ‘તમારે ચિંતા કરવી જ નહીં. હજાર બે હજાર રૂપિયાનો નોટો સાચવવી એમાં શી મોટી વાત છે?’ 



આમ ભટજી અને મિયાં વાતો કરતા હતા. 

તે એક ગઠિયો સાંભળતો હતો. તે વાત સમજી ગયો. એક હજાર રૂપિયાની નોટો મિયાં પાસે છે.

 ગઠિયો ફુસકી મિયાં પાછળ પડી ગયો. 

મિયાંએ મુંબઈની ટિકિટ લીધી એટલે ગઠિયાએ પણ મુંબઈની ટિકિટ લીધી. 

સૂવાના ડબાની બેઠક લીધી. 

જે ડબામાં ફુસકી મિયાં બેઠા એ જ ડબામાં ગઠિયો પણ બેસી ગયો.

 પેલા ગઠિયાભાઈ સામેની બેઠક પર બિસ્તરો પાથરીને બેસી ગયા. 

ગાડી ઊપડી.



ગઠિયો મિયાં ફુસકી સામે હસીને બોલ્યો, ‘આપને ક્યાંક જોયા છે.’



મિયાં બોલ્યા : ‘અમને ના જોયા હોય એ બને જ નહિ. હા, અમે સિપાઈ બચ્ચા! ક્યાં જોયા હતા અમને?’ 



ગઠિયો બોલ્યો : ‘રાજપરના ઠાકોરને તમે ઓળખો છો?’



મિયાં તાલી દઈને હસતા હસતા બોલ્યા : ‘લો ભાઈ, ખરી કહી. ભલા, અમે રાજપરના ઠાકોરના તો ખાસ માણસ છીએ.’



ગઠિયો હસીને બોલ્યો : ‘ઓહોહોહોહોહોહો .... એમને ત્યાં જ જોયા હશે. એમનો હું મહેમાન બનેલો. એ મારા ખાસ મિત્ર છે. પણ બે-ત્રણ વરસ થઈ ગયાં એટલે કંઈ યાદ ના રહે. એમના મહેલમાં જ ખાસ જુદો ઓરડો મને કાઢી આપેલો.’



મિયાં સમજી ગયા કે ચેતતા રહેવું પડશે. આ પાકો ગઠિયો લાગે છે. રાજપરના ઠાકોર મોટા રાજા હશે એમ આ ગઠિયાભાઈએ ધારી લીધું છે. રાજપરના ઠાકોર તરીકે ઓળખાય છે પણ એમનું કોઈ રાજ નથી. રાજમહેલ પણ નથી. બધાનાં જેવું જ એમનું પણ ડેલીવાળું ઘર છે.

 આ ગઠિયાભાઈને યાદ રહી જાય એવું કંઈક કરવું પડશે.



મિયાં બોલ્યા : ‘હું ય છું ભૂલકણો. આપ ઠાકોરના મહેલમાં ઊતરેલા અને બે દહાડા તો રહ્યા તો તો મારી જ ઘોડાગાડીમાં આપ ફર્યા હશો.’



ગઠિયો બોલ્યો : ‘હા હા, મને બરાબર યાદ આવે છે. એટલે તો મેં તમને ઓળખ્યા કે આ મિયાં તો એ જ.



ફુસકી મિયાં મનમાં હસ્યા કે કેવો આ મૂરખો ગઠિયો છે. આપણે કદી ઘોડાગાડી હાંકતા જ નથી.



ખડખડાટ હસીને મિયાં બોલ્યા : ‘ત્યારે તો ઘણું સારું થયું. ઠીક થયું. લો આપણે લહેરથી મુસાફરી થશે.’ 



ગઠિયો બોલ્યો : ‘તમ તમારે મોજથી ઊંઘો. કોઈ વાતની ચિંતા નથી.’



મિયાં લાંબા થઈને પાટિયા પર સૂતા. માથે ઓઢી લીધું. માંડ્યા નસકોરાં બોલાવવા. ગઠિયાએ જાણ્યું કે મિયાં ઊંઘી ગયા છે. ધીમેથી ઊભો થયો. મિયાનું પોટલું ફંફોળી જોયું. એમાં ક્યાં ય નોટો ન હતી. તેણે વિચાયું કે, નોટો મિયાંએ પોતાની બંડીના ગજવામાં મૂકી હોવી જોઈએ.



મિયાં એટલામાં જાગી ગયા.



ગઠિયો બોલ્યો : ‘મિયાંસાહેબ, જરા ગરમીની મોસમ છે. બંડી કાઢીને ઓશીકે મુકો. મોજથી હવા લો.‘



મિયાં બોલ્યા : ‘હા, એ તો ભૂલી જ ગયો.’



મિયાંએ બંડી કાઢીને ઓશીકા નીચે મૂકી. પોતે બિસ્તરા ઉપર પલાંઠી જમાવીને બેસી ગયાં. ગઠિયો વિચારે છે કે મિયાં આઘાપાછા થાય તે બંડી તપાસી શકાય.



ગઠિયો ઊભો થયો અને બોલ્યો : ‘આ વર્ગના ડબામાં પાણીની ભારે સગવડ છે. હાથમોઢું ધોવું હોય તો પાણી તૈયાર. લો હું જરા હાથમોં ધોઈ આવું.’



આમ કહીને ગઠિયો હાથમોઢું ધોવા બાથરૂમમાં ગયો. થોડીવારે આવીને કહે : ‘આપ પણ જાઓ, હમણાં જ ઊંઘીને ઊઠયા છો, મોઢું ધોઈ નાખો. ઠંડક થશે. મોઢા પર પાણી છાંટજો. જોઈએ તેટલું મોજથી વાપરો.’



મિયાં કહે : ‘હા, આપણે મફત વાપરવું નથી. રૂપિયા રોકડા દીધા છે.’



આમ કહીને હસતા હસતા મિયાં બાથરૂમમાં પેઠા. બારણું બંધ કર્યું. ગઠિયો ઝડપથી ઊઠયો. મિયાંની બંડી લઇને ગજવા તપાસ્યા. થોડા છૂટા પૈસા સિવાય તેમાં કંઈ નહોતું. ગઠિયો સમજયો કે, મિયાં છે પાકો. નક્કી તેની કેડમાં નોટોની થોકડી બાંધી હોવી જોઈએ.



મિયાં હાથ મોં ધોઈને પાછા આવ્યા અને બોલ્યા : ‘શું મારા વાલા અંગ્રેજો કરી ગયા છે ! દોડતી ગાડીમાં ય પાણીના ફુવારા.’ 



ગઠિયો બોલ્યો : ‘હવે નિરાંતે ઊંઘીએ.’



મિયાં બોલ્યા : ‘હવે તો બસ. ખરેખરી એક લાંબી ઊંઘ ખેંચી કાઢીએ, કયાં મફત ઊંઘ ખેંચવી છે કે લોભ કરીએ? રૂપિયા આપ્યા છે રોકડા.’



મિયાં ઊંઘવા માંડયા. જાણે ઘસઘસાટ ઊંઘી ગયા છે એમ લાગ્યું કે ગઠિયો ઊઠયો. ધીમે ધીમે મિયાંની કેડ અમે કમર તપાસ્યાં. ત્યાં પણ કશું નહોતું. ગઠિયો ચક્કરમાં પડી ગયો. મિયાંએ નોટો સંતાડી હશે ક્યાં? હા, કદાચ જોડામાં હોય. ઘણા લોકો જોડામાં સંતાડી દે છે. જોડા જોયા. તેમા કશું નહોતું.

 એક વાત ગઠિયાને મનમાં આવી કે આ મિયાંએ પોતાના બિસ્તરમાં નોટો સંતાડી હોવી જોઈએ.



ત્યાં મિયાં જાગી ઊઠયાં.



ગઠિયો બોલ્યો : ‘કમબખ્ત મને તો ઊંઘ જ ન આવી. મને ભારે ખોટી ટેવ છે. ડાબે પડખે સૂવા જઉં તો જ ઊંઘ આવે. આ પાટિયા પર ડાબે પડખે સૂવા જઉં તો સામે ડબાની ભીંત છે એટલે ફાવે નહીં. તમને કંઈ કહેવાય કે તમે મારે બિસ્તરે સૂવો અને હું તમારે બિસ્તરે સૂઈ જાઉં? તો ઘડીક ઊંઘ આવે.’



મિયાં બોલ્યા : ‘એમાં શી મોટી વાત!’ 



ગઠિયો બોલયો : ‘ના ભાઈ, એમ આપને તકલીફ ના અપાય.’



મિયાં બોલ્યા : ‘ના કેમ અપાય? ખુશીથી અપાય. લો. આવી જાઓ તમે મારી સીટમાં ...



આમ કહીને ફુસકી મિયાં તો હળવેથી ઊભા થયા. પોતે ગઠિયાને બિછાના ઉપર સૂતા અને ગઠિયો મિયાંના બિછાના ઉપર જામી ગયો. મિયાં પણ માંડયા ઊંઘવા. ધીમે ધીમે કરતાં ગઠિયો આખો બિસ્તરો તપાસી જોયો. પણ કશું જ મળ્યું નહિ. ગઠિયો ભારે ચક્કરમાં પડી ગયો. પોતે ભલભલા ચતુર માણસોનાં ગજવાં સાફ કરી દીધાં છે પણ આ ગામડાના એક ભોળાભટ મિયાં તેને હરાવી જાય છે!



એમને એમ છેક મુંબઈ પહોંચી ગયા. સ્ટેશન આવી ગયું. ગાડી ઊભી રહી.



ગઠિયો બોલ્યો : ‘મિયાંસાહેબ, મારે એક વાત આપની પાસેથી શીખવી છે. આપ ઠાકોરના રૂપિયા આપવા મુંબઈ આવ્યા છો. આપે એ રૂપિયા કેવી રીતે સાચવ્યા છે, તે જરા કહેશો ? એ ઉપરથી હું પણ જરા શીખી લઉં.’



મિયાં બોલ્યા : ‘જરા ઊભા થાઓ.’ 

ગઠિયો પોતાના બિસ્તરા ઉપરથી ઊભો થયો.



મિયાંએ ગઠિયાના બિસ્તરામાં હાથ નાખીને રૂમાલમાં વીંટાળેલી નોટો બહાર કાઢી.



ગઠિયો બોલ્યો : ‘મારા બિસ્તરામાંથી એ શું કાઢયું?’



મિયાં બોલ્યા : ‘મેં આ રીતે રૂપિયાની નોટો તમારા બિસ્તરામાં છુપાવી રાખી હતી, સાહેબ!’ 



ગઠિયો તો આભો જ બની ગયો.



મિયાં બોલ્યા : ‘હું જાણી ગયો હતો, કે આપ મારી ઝડતી લેશો. આપ હાથમોઢું ધોવા ગયા ત્યારે મેં આપના બિસ્તરા નીચે રૂપિયાની નોટો સંતાડી દીધી હતી.’ 



આ વાત સાંભળીને ગઠિયો તો મોઢામાં આંગળાં નાખી ગયો, ઢીલોઢફ બની ગયો.



મિયાં બોલ્યા : ‘હવે છેવટની સલામ સાહેબ, સ્ટેશન આવી ગયું. નરોત્તમદાસ ભાઉની મોટર અમને લેવા આવી હશે. હવે આપનું કશું નહિ ચાલે, અમે ચપટી ચતુરાઈ વાપરી અને તમારી ચાલાકીમાંથી બચી ગયા.’



આમ બોલીને મિયા એકદમ ડબામાંથી બહાર નીકળ્યા. ત્યાં તો મિયાં ફુસકીના નામની બૂમ પાડતો માણસ આવ્યો. તે મોટર લઇને તેડવા આવેલો. મોટરમાં બેસીને મિયાં જતા રહ્યા. રૂપિયા આપીને મોજથી પાછા રાજપુર પહોંચી ગયા.



ઠાકોર સાહેબના ઘેર ડાયરો જામ્યો હતો. 

મિયાં ફુસકી અને તભા ભટ બેઠા હતા. દલા શેઠે પણ બરાબર આસન જમાવ્યું હતું. કાનજી પટેલ અને જેઠાભા પણ હતા. નનકુ હજામ બધાની સરભરા કરતો હતો.



ઠાકોરે મિયાંને પૂછયું : મિયાં, મુંબઈ રૂપિયા આપવા ગયા એમાં કઈ તકલીફ તો ન’ તી પડી ને?

પછી મિયાં ફુસકીએ આખી વાત કહી.



આ વાત સાંભળીને તો દલા શેઠે ફુસકી મિયાંના મોઢા સામે જોઈ રહ્યા.



મિયાં બોલ્યા : ‘હજી વધારે આંખો પહોળી કરીને જુઓ. એ બધી ચતુરાઈ અમે જ કરીએ. વાણિયા - દુણિયાનાં એ કામ નહિ. હા, અમે સિપાઈ બચ્ચા!’



બધાં ખડખડાટ હસી પડ્યા.



દલા શેઠ ચૂપ.



વારતા થઈ પૂરી.

સૌજન્ય : http://www.bombaysamachar.com/frmStoryShow.aspx?sNo=133868

Category :- Opinion Online / Short Stories