OPINION

આ શ્રેણીમાં આપણે વેદો, ઉપનિષદો અને ભગવદ્ ગીતાને તપાસ્યાં. એમાં ક્યાં ય તમને નાની, સંકુચિત, દ્વેષને ઉત્તેજન આપનારી વાત જડી? હા, એ વાત ખરી છે કે સ્થળના અભાવે એમાંના કેટલાક પ્રાતિનિધિક વચનોને જ અહીં ટાંકવામાં આવ્યાં છે. મૂળ સંસ્કૃત વચનો ટાંકવાની પણ લાલચ રોકવી પડી છે. જે વચનો અહીં ટાંક્યાં છે એના ઉપર વિવેચન કરવામાં આવે તો બે-ચાર વરસ ચાલે એટલી લાંબી લેખમાળા કરવી પડે. માટે અહીં માત્ર પંચામૃત આપવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત બ્રહ્મસૂત્ર, સાંખ્ય, યોગસૂત્ર, ન્યાય અને વૈશેષિક, કર્મકાંડોનું અર્થઘટન કરનારી જૈમિનીય પૂર્વમીમાંસા, ઉત્તરમીમાંસા તરીકે ઓળખાતું વિવિધ શાખાઓનું વેદાંતદર્શન, ભક્તિ સૂત્રો વગેરે સનાતન ધર્મના ગ્રંથો વિષે વાત કરવાનું જતું કરીએ છીએ. ગૃહિણી ચોખાનો એક દાણો દબાવીને ભાત પાક્યો છે કે નહીં એની ખાતરી કરી લે છે એમ અહીં કરવામાં આવ્યું છે. આ ઉપરાંત ભગવદ્ ગીતાની સર્વસમાવેશકતા પણ ઉપયોગી નીવડી છે. ગીતામાં લગભગ બધું આવી જાય છે.

શું છે સનાતન ધર્મનો સાર? જે પિંડે તે બ્રહ્માંડે. મોક્ષ અર્થાત્ મુક્તિ જીવનનો પરમ પુરુષાર્થ છે. આસક્તિ કોઈ પ્રકારની ન હોવી જોઈએ. સંતાન, સંપત્તિ અને પરિવારની તો નહીં જ; પરંતુ વેદો(શાસ્ત્રો)ની પણ નહીં. ‘વેદા અવેદા:’ એવું વચન આગળ ટાંક્યું હતું. આ પરંપરા શ્રમણો આગળ લઈ જાય છે એની આગળ જતાં વાત કરવામાં આવશે. ધર્મનો અર્થ કર્તવ્ય થાય છે અને તેમાં પણ માણસ અનાસક્ત અનાગ્રહી હોવો જોઈએ. કર્મ પર માનવીનો અધિકાર છે, ફળ પર નથી. ફળ આસક્તિ પેદા કરે છે અને કર્મને પ્રભાવિત કરે છે, ખમો, અભડાવે છે. આપણાં શાસ્ત્રો જ્ઞાન, ભક્તિ અને સાધના વિષે વિવેક કરી આપે છે. કોઈ કોઈથી ચડિયાતું નથી, જેને જે માર્ગ સુલભ લાગે તે અપનાવવાનો. સાંખ્યમાં સત્વ, રજસ અને તમસ એમ માનીવીમાં રહેલા ત્રણ ગુણોની વાત આવે છે અને યોગસૂત્રકાર પતંજલિ કહે છે કે જો પ્રયત્ન કરવામાં આવે તો ગુણ-પ્રાધાન્યને બદલી શકાય છે. પતંજલિએ તેનો માર્ગ પણ બતાવ્યો છે. પતંજલિએ દરેક પ્રકારના ઓળખ-અભિમાન(અસ્મિતા)ને ત્યાજ્ય ગણાવ્યાં છે. ન્યાય અને વૈશેષિક દર્શનમાં પદાર્થ, દ્રવ્ય, આત્મા, મન, પ્રમાણ, પરીક્ષણ વગેરે વિષયોનો ઘન વિચાર કરવામાં આવ્યો છે.

બીજું તમે આમાં ડરાવનારાં વચનો જોયાં? લાલચ આપનારાં વચનો જોયાં? આમ નહીં કરો તો આમ થઈ જશે, દારુણ નરકમાં જવું પડશે, ઉકળતા તેલમાં તમારા દેહને ફેંકવામાં આવશે વગેરે ચીતરી ચડે અને ભય પમાડે એવાં કોઈ વચનો ઉપર કહ્યાં એ સનાતન ધર્મના ગ્રંથોમાં જોવા મળતાં નથી. તેમાં લાલચ આપનારાં વચનો પણ જોવા નહીં મળે. કર્મકાંડી બ્રાહ્મણોએ પોતાના સ્વાર્થ ખાતર વેદવચનોનો માફક આવે એવો અર્થ કરીને લોકોને ડરાવવાનું અને લલચાવવાનું શરૂ કર્યું હતું, પણ તેમનાં સ્વાર્થજન્ય અતિરેકોને પણ પડકારવામાં આવ્યા હતા. ઉપનિષદના ઋષિઓએ, બુદ્ધ અને મહાવીરે, એ સિવાયના અજાણ્યા શ્રમણ ચિંતકોએ અને ઈશ્વર તેમ જ વેદોના પ્રામાણ્યને નકારનારા ભૌતિકતાવાદી લોકાયતો(ચાર્વાક વગેરે)એ પડકારવાનું કામ કર્યું હતું. પ્રાચીન ભારતમાં એ ધીંગાણું ઘણું મોટું હતું જેમાં સિદ્ધાંત: લાલચની જગ્યાએ માણસાઈનો વિજય થયો હતો, પરંતુ સંપૂર્ણ વિજય નહોતો થયો એ કબૂલ કરવું રહ્યું. જો એમ હોત તો આધુનિક યુગમાં દયાનંદ સરસ્વતીએ સનાતની રૂઢિચુસ્ત બ્રાહ્મણો સામે બાથ ન ભીડવી પડત. એનો અર્થ જ એ કે બ્રાહ્મણોનો પાખંડી કર્મકાંડ સાવ નાબૂદ નહોતો થયો.

આ શ્રેણીમાં જે વચનો ટાંકવામાં આવ્યાં છે એમાં કોઈ જગ્યાએ ધર્મ શબ્દનો અર્થ આજે જે રીતે રિલીજિયનના અર્થમાં કરવામાં આવે છે એવો અર્થ કોઈ જગ્યાએ જોયો? એક પણ સ્થળે નહીં. ધર્મનો અર્થ છે; ફરજ-કર્તવ્ય, ગુણધર્મ, વ્યવસ્થા, નિયમન, સ્વભાવ. બ્રહ્મસૂત્રના પ્રારંભમાં કહેવામાં આવ્યું છે ‘અથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસા’, યોગસૂત્રના પ્રારંભમાં કહેવામાં આવ્યું છે; ‘અથ યોગાનુશાસનમ્’. જૈમિનિ ઋષિની પૂર્વમીમાંસામાં કહેવામાં આવ્યું છે ‘અથાતો ધર્મજિજ્ઞાસા’. એ પછી જૈમિનિએ વેદોની પહેલી નજરે યાચનાપરક લાગતા મંત્રો કે - જેનો કર્મકાંડી બ્રાહ્મણો લાભ ઉઠાવતા હતા - તેની મોક્ષપરક વાખ્યાઓ કરી છે. એક રીતે એમ કહી શકાય કે એ સુધારકોના દબાવનું પરિણામ હતું. રિવોલ્યુશન ફ્રોમ બીલો, એન્ડ વિધીન ટૂ.

ઉક્ત ગ્રંથોમાં ત્રિવર્ણનો ઉલ્લેખ છે, ચતુર્વણનો નથી. બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય. અને તે ભેદ ફરજ આધારિત છે. ભગવદ્ ગીતામાં કૃષ્ણ અર્જુનને સમજાવે છે કે વખત આવ્યે લડવું એ તારો  ધર્મ (કર્તવ્ય) છે અને લડ્યા વિના તું રહી જ ન શકે એ પણ તારો ધર્મ (સ્વભાવ) છે; કારણ કે તું ક્ષત્રિય છે. ચોથી જ્ઞાતિ શૂદ્ર ક્યાંથી આવી, ક્યારે શરૂ થઈ અને એમાં પણ જેનો ચતુર્વર્ણમાં સમાવેશ નથી થતો તે અછૂતોની પંચમ જાતિની શરૂઆત ક્યારે અને કઈ રીતે થઈ એ વિષે મતભેદ છે. કેટલાક આમ દેખીતી રીતે માનવતાવાદી પણ પાછા હિંદુધર્માંભિમાની વિદ્વાનો મારી મચડીને જ્ઞાતિ-વ્યવસ્થાને તેનાં મૂળ સ્વરૂપમાં નિર્દોષ સિદ્ધ કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે જે કરવાની જરૂર નથી. હિંદુઓએ એટલું સ્વીકારી લેવું જોઈએ કે એ હિંદુઓનું કલંક છે. આ જગતમાં કોઈ ધર્મ, કોઈ સમાજ, કોઈ વ્યક્તિ સંપૂર્ણ હોતાં નથી એમ આપણે પણ નથી. થોડું શરમાવાપણું આપણી ઝોળીમાં પણ છે.

ઉક્ત ગ્રંથો તપાસશો તો તેમાં રાષ્ટ્રની વાત આવે છે, પણ ખૂબ વ્યાપક અર્થમાં. આજે બહુમતી કોમ આધારિત સીમાબદ્ધ રાષ્ટ્રના કોઈ લક્ષણ પ્રાચીન ભારતીય દાર્શનિક ગ્રંથોમાં નથી મળતા. એને માટે કૌટિલ્ય સુધી રાહ જોવી પડે એમ છે અને તેની પણ રાજ્યની કલ્પના આધુનિક રાષ્ટ્ર અને રાષ્ટ્રવાદ કરતાં ભિન્ન છે. આજના અર્થમાં વિધર્મી શું કહેવાય એ ત્યારના વિચારકો જાણતા નહોતા.

આપણાં શાસ્ત્રો વિષે હજુ એક વાત સમજી લેવી જોઈએ. જેના નામે કોઈ શાસ્ત્ર ઓળખાય છે એ સો ટકા તેનું લખેલું નથી. જેમ કે વ્યાકરણ એકલા પાણિનિએ લખેલું નથી. પાણિનિએ વ્યાકરણ વિશેના આગળથી ચાલ્યા આવતા મતોનું અને અભિગમોનું શાસ્ત્રશુદ્ધ સંકલન કર્યું છે. આવું જ યોગસૂત્રકાર પતંજલિ વિષે, મીમાંસક જૈમિનિ વિષે, સાંખ્યકાર કપિલ વિષે, સ્મૃતિકાર મનુ વિષે અને બીજાઓ વિષે સમજવું. તેમણે પોતે તેમના પૂર્વેના વિદ્વાનોનો અને પરંપરાઓનો ઉલ્લેખ કર્યો છે.

છેલ્લે કાલનિર્ણય વિષે. આપણા પૂર્વવર્તી આચાર્યો પોતાના વિષે લખતા સંકોચ અનુભવતા હતા. પંડિતરાજ જગન્નાથને જેટલો રસની વ્યાખ્યા માટે યાદ કરવામાં આવે છે એટલો જ તેનાં અભિમાન અને તોછડાઈ માટે પણ યાદ કરવામાં આવે છે. વિનય વિનાની વિદ્યા ન શોભે. એટલે આપણાં વિચારકો ગ્રંથરચના કરતી વખતે પોતાનાં નામ-ઠામ નહોતાં લખતાં. આપણે ત્યાં અલગ અલગ સમયખંડમાં લખાયેલા ગ્રંથોના રચયિતા વ્યાસ છે. આ વ્યાસ એટલે મહાભારતકાર વ્યાસ બાદરાયણ નહીં, પણ કોઈ બીજાએ વ્યાસને નામની જગ્યાએ વિચાર-પ્રવર્તક ગણીને વ્યાસના નામે ગ્રંથ રચ્યા છે. તેઓ લખ્યાની સંવત પણ નહોતા લખતા, કારણ કે જો શબ્દમાં સત્ત્વશક્તિ હશે તો તે સમયને અતિક્રમી જશે અને જો નહીં હોય તો કાળ તેને દફનાવી દેશે. આમ જે તે ગ્રંથના રચયિતા વિષે અને પ્રાચીનતા વિષે નક્કર પ્રમાણ નહીં મળવાથી જે તે ધર્મ અને સંપ્રદાયના વિદ્વાનો પોતાના પંથના ગ્રંથની બીજાં કરતાં વધુ પ્રાચીનતા સ્થાપિત કરવા પ્રયત્નો કરતા રહે છે. આ પણ એક પ્રકારની આસક્તિ છે અને જ્યાં આસક્તિ હોય ત્યાં વિચાર-વ્યાપાર ઓછો હોય, મલ્લયુદ્ધ વધુ હોય. મૂળ ગ્રંથકાર અનાસક્ત હતા એ તેઓ વિસરી જાય છે.

અને છેલ્લે, કોઈ એમ કહી શકે કે તમે જાણીબૂજીને અનુકૂળ વચનો જ ટાંક્યાં છે તો એનો જવાબ એ છે કે તમે પોતે આ બધા ગ્રંથો જોઈ શકો છો. ગુજરાત નસીબદાર છે કે આ બધા ગ્રંથોનો ગુજરાતીમાં અનુવાદ ઉપલબ્ધ છે. ભારતીય દર્શન-પરંપરાનો ઇતિહાસ ગુજરાતીમાં લખાયો છે. જોઈ જાઓ અને ખાતરી કરી લો.

પણ આનો અર્થ એવો પણ નથી કે આપણામાં કોઈ ખામી નહોતી. હવે પછી સ્થગિત થવા લાગેલા વિચારોને પડકારનારા અને પુન:પ્રવાહિત કરનારા દર્શનોની વાત કરવામાં આવશે.

11 જૂન 2019

સૌજન્ય :  ‘દૂધનું દૂધ, પાણીનું પાણી’ નામક લેખકની સાપ્તાહિક કટાર, ‘સંસ્કાર’ પૂર્તિ, “સંદેશ”, 16 જૂન 2019

Category :- Opinion / Opinion

ગાંધી - એક વિશ્વ માનવ શ્રેણી મણકો - 8

કોઈ પણ યુગમાં પેદા થયેલ આર્ષદ્રષ્ટાના જીવન સંદેશની ક્યાં, ક્યારે અને કેવી અસર નીપજ્શે એ કળવું અત્યંત કઠિન છે. જયારે ભારતીય પ્રજા ગાંધી મૂલ્યોને તદ્દન વિસારે પાડીને તેનાથી સાવ વિપરીત દિશામાં પૂરપાટ દોડી રહી છે એવો પાકો અહેસાસ થઇ રહ્યો છે, ત્યારે લંડનમાં ખાદી વિષે વાત કરનાર કોઈ સંસ્થા છે તેમ જાણવા મળ્યું ત્યારે સુખદ આશ્ચર્ય થયું.

નવેમ્બર 2017માં લંડનમાં ખાદી કામ્યુનિટી ઇન્ટરેસ્ટ કંપની નામનું કોઈ એક સંગઠન હોવાની જાણ થઇ. તેના દ્વારા આયોજિત એક ગોષ્ઠિ અને હાથ બનાવટની વિવિધ વસ્તુઓનાં વેચાણ તથા પ્રદર્શનમાં હાજર રહેવાનું બન્યું. તે પછીના એક-દોઢ વર્ષના ગાળામાં કાંતણના ત્રણ તાલીમ વર્ગો, એક વાર્તાલાપ અને ત્રણેક જેટલા ડેમોન્સ્ટ્રેશન વિવિધ કાર્યક્રમોમાં કરવાનું મારે ભાગે આવ્યું.

આજે જે દેશમાં તૈયાર થયેલ કાપડનો સો એક વર્ષ પહેલાં બહિષ્કાર થયેલો તે જ દેશમાં પેટી રેંટિયા પર કાંતણ અને એક નાની હાથશાળ પર વણાટ કરીને લોકોને હસ્ત ઉદ્યોગ અને કુદરતી રેસાઓ દ્વારા બનતાં કાપડનું મહત્ત્વ સમજાવવાનો એક પ્રકલ્પ શરૂ થયો છે. આવો શુભ સંકલ્પ કરનાર અને તેમાં સહભાગીદાર થનાર વ્યક્તિઓ અને સંગઠનો વિષે થોડું જાણીએ.

કિશોરભાઈ અને તેમના પત્ની શ્રીમતી વાસંતીબહેને ખાદી કામ્યુનિટી ઇન્ટરેસ્ટ કંપનીની સ્થાપના કરી. કિશોરભાઈ શાહનો જન્મ કેનિયામાં. અમેરિકાની કોર્નેલ યુનિવર્સિટીમાં શિષ્યવૃત્તિ મળતાં વધુ અભ્યાસાર્થે પ્રયાણ કર્યું અને અર્થશાસ્ત્રમાં ઉપાધિ મેળવી. વિયેટનામની લડાઈમાં અમેરિકાએ લીધેલ અગ્રભાગ માટે વિરોધ નોંધાવવામાં કિશોરભાઈએ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી. અહીં તેમના જીવનનું સુકાન બદલાયું. પોતાના ભારતીય મૂળ અને જૈન સંસ્કારો વિષે સમજ પૂર્વકનો આદર ભાવ કેળવાયો અને તેમનાં પગલાં વળ્યાં ભારત ભણી. એકાદ વર્ષ રહેવાની ગણતરી હતી. ઇન્દોર પહોંચતાં વિનોબાજી અને સર્વોદય ચળવળ વિષે જાણ થઇ. ગ્રામસ્વરાજ્યનો વિચાર આકર્ષક લાગ્યો કેમ કે અમેરિકાના વિદ્યાર્થીઓએ લોકશાહીમાં ભાગીદારી કરવા પ્રયાસો કરેલા તેની સાથે અને એ ચળવળના આધ્યાત્મિક રૂપ સાથે ગ્રામસ્વરાજ્યના વિચારનો સૂર મળતો હતો. ચાર વર્ષ સુધી ઇન્દોર અને બિહારમાં ગ્રામસ્વરાજ્યને સંલગ્ન હોય તેવા કાર્યો કર્યાં.

કિશોરભાઈએ ત્યાર બાદનાં વર્ષોમાં સામાજિક પરિવર્તન લાવવા એક કર્મશીલ, એક સંવાદદાતા, બિનસરકારી સંગઠનના સંયોજક, એક સંશોધન કરનાર અને વિવિધ એઇડ એજન્સીઓના સલાહકાર તરીકે કાર્યભાર સંભાળ્યો. સાથે જ નૈતિક મૂલ્યો આધારિત વિકાસ, સ્થાનિક સરકાર દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી રોજગારીની તકો અને કુદરતી સંસાધનોના ઉપયોગ જેવા વિચારો પરની શ્રદ્ધાએ તેમણે ખાદી કામ્યુનિટી ઇન્ટરેસ્ટ કંપની(યુ.કે)ને આકાર આપ્યો. 1968 દરમ્યાન મળેલ ગાંધી વિચારના સંસર્ગથી ખાદી ઉત્પાદનને લગતા મુદ્દાઓ પર વિશેષ વિચાર ને કાર્ય કરવાની કિશોરભાઈની ઈચ્છાના પરિણામે એક કરતાં વધુ સંગઠનોના સહકારી પ્રયાસો થકી આજ લંડનમાં ખાદીનો પ્રસાર કરવાના ચક્રો ગતિમાન થયાં છે, તે સૂચવે છે કે સજીવ કપાસના બીજ ગુજરાત - ભારતથી સફર કરતાં કરતાં છેક યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં ફલિત થઇ રહ્યાં છે. કિશોરભાઈ શાહના શબ્દો આ સંગઠનના હેતુ વિષે ટૂંકમાં ઘણું કહી જાય છે, “મારા મતે ખાદી કામ્યુનિટી ઇન્ટરેસ્ટ કંપની એ ગાંધીજીના ટ્રસ્ટીશીપના સિદ્ધાંતોને આધુનિક બ્રિટનના વિચાર માળખામાં અને જીવનમાં અમલમાં મુકવા માટેનો એક પ્રયાસ છે.”

ભારત અને તેના જેવા બીજા પૂર્વ તથા ભૂમધ્ય પ્રદેશના દેશો ગૌરવ સાથે દાવો માંડી શકે કે તેમના પૂર્વજો ઓઢવા-પાથરવાનાં કાપડથી માંડીને ફર્નિચર માટે બનાવાતાં મજબૂત આવરણોનું ઉત્પાદન કરતા, સાથે સાથે રોજિંદા વપરાશ માટેનાં કપડાં, રેશમી પોશાકો અને થિયેટર કે ચલચિત્રોમાં કામ આવે તેવા પોશાકો બનાવવામાં પણ અત્યંત કુશળ હતા. આ કુશળતા કદાચ ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ પહેલાં વધુ પ્રમાણમાં અસ્તિત્વમાં હતી. એક સમયે હાથે કાંતેલાં અને વણેલાં કાપડની પ્રતિષ્ઠા સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ જોડે સંકળાયેલી હતી, જે આઝાદી મળતાની સાથે કાપડ મિલના ભૂંગળાઓના ધુમાડાઓમાં મહદ્દ અંશે આકાશમાં અદ્રશ્ય થવા લાગેલી. પરંતુ કહે છે ને કે સાચને આંચ નથી આવતી. ખાદી - એક વિચારસરણી અને જીવન પદ્ધતિ તરીકે જીવિત રહી, પ્રસરી અને વિકાસ પામતી રહી. આજે ભારતમાં ખાદીનું ઉત્પાદન લાખો લોકોને રોજી-રોટી પૂરી પાડે છે એ કેટલાને માલુમ હશે? એ ઉદ્યોગમાં જોડાયેલામાંથી 80% મહિલાઓ અને તે પણ ઓછી આવક ધરાવનાર સમૂહોમાંથી આવે છે. સૂર્ય ઉર્જાનો ઉપયોગ અને રોજગારી તથા માનવ અધિકારોના ચુસ્ત નિયમો આવતાની સાથે એ કારીગરોની આવક અને કામ કરવાની સ્થિતમાં ઘણો સુધારો થતો રહ્યો છે.

આજે પર્યાવરણને દૂષિત થતું અટકાવવા અને ગરીબ-તવંગરો વચ્ચેની ખાઈ ઘટાડવા ખાદીને લોકો પર્યાવરણની જાળવણી કરનાર અને નૈતિક મૂલ્યો પર આધારિત ઉદ્યોગ તરીકે સ્વીકારવા લાગ્યા છે. ભારતની આઝાદીની લડતના પ્રતીક તરીકે ખાદી જેટલી પંકાયેલી તેટલી હવે આધુનિક પોષાક તરીકે પણ માન્યતા મેળવતી થઇ છે. યુનાઇટેડ કિંગ્ડમસ્થિત ફેશન ડિઝાઈનર્સને ખાદી લંડન નામનું સંગઠન ભારતના અલગ અલગ વિસ્તારોમાં સમાજ પુનરુત્થાન અર્થે ખાદી ઉત્પાદનનું કામ કરતી સંસ્થાઓ પાસેથી યોગ્ય પ્રકારનું કાપડ પૂરું પાડે છે. આ મધ્યસ્થી કરવાનો હેતુ ધંધાદારી બનીને નફો કરવાનો ન હોઈ ખાદીને વિશ્વના વધુ ને વધુ દેશોમાં પ્રચલિત કરવાનો છે. કંપનીનો ત્રીજા ભાગનો નફો એ કારીગરો માટેની વિકાસ યોજનાઓમાં અપાય છે.

ભારતની સરકાર કાંતનારા અને વણકરોને નિયમાનુસાર વળતર મળે એ નિયમોનું પાલન થાય તેની તકેદારી રાખે છે. ખાદી લંડન હવે એ નિયમ કપાસ ઉગાડનારા, ખેત મજૂરો, દરજી અને કાપડ ઉદ્યોગની સાંકળમાં પરોવાયેલા બધા કારીગરોને લાગુ પાડવાની કોશિશ કરી રહ્યું છે.

છેલ્લા કેટલાક સમયથી પ્રજાના નૈતિક અને સામાજિક જીવનમાં પ્રગતિનો પ્રાણ ફૂંકવાના પ્રયાસો કરનારા અને પર્યાવરણ માટે નિસ્બત ધરાવનારાઓ સામાજિક-આર્થિક ક્ષેત્રે સકારાત્મક પરિવર્તન લાવાના હેતુથી ખાદીને એક માત્ર કાપડ નહિ પરંતુ એક ચળવળ તરીકે સ્વીકારતા થયા છે. આ મહાયજ્ઞમાં સાથ આપનારી ભારત સ્થિત સંસ્થાઓ ગ્રામ  સ્વરાજ મંડળ - ગોપુરી અને સાબરમતી યુનિટના ખાદી એકમો તો વર્ષોથી સમિધ ઉમેરી રહ્યા છે. તે ઉપરાંત શાલિની બહેન ‘મોરલ ફાઈબર ફેબ્રિક્સ’ દ્વારા ગુજરાતથી શરૂ કરીને દુનિયાના 22 દેશોમાં ખાદીની પેદાશોનો નિકાસ કરે છે. તો વળી યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ સ્થિત કેટલીક યુવા શક્તિ આ કાર્યમાં જોડાઈ તેની યાદી જોઈએ.

હેન્રીએટા, જેનો મંત્ર છે, સજીવ પેદાશોનો ઉપયોગ કરવો, લંડનવાસી કુશળ કારીગરોને સહાય કરવી અને ઓછામાં ઓછો બગાડ થાય તે રીતે કાપડનું ઉત્પાદન કરવું. તેમણે ‘Know your fabric’ નામે એક ડિઝાઈનર શો રૂમ ખોલ્યો છે. પ્રોજેક્ટ પીકો(PICO)નો ઇતિહાસ પણ જાણવા યોગ્ય. ફીબી અને ઇસોબેલ નામની યુવતીઓએ સોશ્યલ અને ક્લચરલ હિસ્ટ્રી અને સિલાઈમાં અનુક્રમે અભ્યાસ પૂરો કર્યા બાદ સ્ત્રી અને પુરુષ માટેના અન્ડરવેર બનાવવા માટે સજીવ કપાસથી માંડીને બધી પ્રક્રિયાઓ જોવાનો જાત અનુભવ લેવા ભારતનો પ્રવાસ ખેડ્યો. ગાંધી, ગ્લોબલાઇઝેશન એન્ડ ગ્રોસ હેપીનેસ વિશેના દસ દિવસના શિબિરમાં હાજરી આપ્યા બાદ તેમને ગાંધી વિચાર આટલા દાયકાઓ બાદ પણ કેવી રીતે પુન: જાગૃત થઇ રહ્યો છે તે અનુભવવા મળ્યું. ગોપુરી ખાદી યુનિટમાં કપાસથી કાપડ સુધીની ઉત્પાદન યાત્રાથી સ્થાનિક લોકોના મશીન અને ઉદ્યમને બચાવીને તેમને આર્થિક ટેકો આપવાથી રોજગારીની તકો મળે છે તે જાતે જોયું. પરિણામ? ગાંધી અને ખાદી એ તેમના કાર્યનું કેન્દ્ર બન્યું અને તે દિશામાં આ બંને યુવતીઓ આગળ કામ કરે છે.

ખાદી લંડનના બીજા જોડીદાર, તે યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ સ્થિત Jo દ્વારા સંચાલિત Where Does It Come From સંગઠન અને તેના ભારત મધ્યેના ભાગીદાર મોરલ ફાઇબર્સ. તેઓ બંને સાથે મળીને કપાસની પેદાશથી શરૂ કરીને કાંતણ, વણાટ, છાપકામ અને કાપડ બનાવવાની તમામ પ્રક્રિયાઓ માત્ર 100 માઈલની ત્રિજ્યાના પરિસરમાં થાય તે માટે સતત કાર્યશીલ રહે છે. અહીં ગાંધીજીના સ્થાનિક પરિસરમાં ઊગતા કાચા માલ દ્વારા ગ્રામોદ્યોગને જીવિત રાખવાની જ નેમ છે.  

એક ત્રીજી શક્તિ આ ખાદી અને હસ્તોદ્યોગના યજ્ઞમાં જોડાઈ તે છે ફ્રી વીવર સાઓરી સ્ટુડિયો (Freewearver Saori Studio). એર્ના જનીન 2017ની સાલથી લંડનમાં જાપાનીસ પદ્ધતિથી હાથ વણાટનો સ્ટુડિયો ચલાવે છે. જન્મે ડચ, બે દયાકા સુધી આઈસલૅન્ડમાં પારંપરિક હસ્તકલાનો અભ્યાસ કરી ચુકેલી આ યુવતી જપાનમાં સાઓરી વણાટ શીખવા પહોંચી ગઈ અને હવે ખાદીના ઉત્પાદનમાં ઊંડો રસ ધરાવતી હોવાથી પોતાના વણાટકામના વર્કશોપ કરવા ઉપરાંત હાથ કાંતણ સાથે અનેક પ્રદર્શન અને વર્કશોપ કરી રહ્યાં છે.

સો એક વર્ષ પહેલાં ગાંધીજીએ ખાદીને પુનર્જીવિત કરી અને ત્યારે એ સાદગી, આઝાદી અને શાંતિનું પ્રતીક ગણાવા લાગી. પરંતુ એ કહાની અહીં ખતમ નથી થતી. આજે અતિઆધુનિક ટેક્નોલોજીના જમાનામાં ખાદી હવે નવા સંદર્ભો લઈને પુન: પ્રવેશ પામી રહી છે. તેને નીતિમત્તા  અને પર્યાવરણના રખેવાળ તરીકે જોવામાં આવી રહી છે. નવાઈની વાત એ છે કે ધીરે પગલે કાપડ ઉદ્યોગમાં સ્વાયત્તતાનો વિચાર ફરી વેગ પકડી રહ્યો છે. ખાદી સામાજિક અને આર્થિક વિકાસની તરાહમાં પોતાનું યોગ્ય સ્થાન મેળવવા લાગી છે. સૂર્ય ઉર્જાથી ચાલતા ચરખા અને વણાટની શાળોના પ્રયોગો સફળતાને વરવા લાગ્યા છે. સજીવ ખાદી એ આજનું નવું સૂત્ર બની રહ્યું છે. જો કે તેની ખરી કસોટી દુનિયાના ખૂણે ખૂણે ખાદી કેન્દ્રો શરૂ થાય અને એ સાદગીનું પ્રતીક બની રહે તેમાં છે.

ગાંધી 150ના સંદર્ભમાં જોઈએ તો એ હકીકત જાણીને આનંદ થાય કે યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ સ્થિત ખાદી કમ્યુનિટી ઇંટ્રેસ્ટ કંપની, મોરલ ફાઈબર ફેબ્રિક્સ, વ્હેર ડઝ ઈટ કમ ફ્રોમ? એક્શન વિલેજ ઇન્ડિયા અને ફ્રેશ આઈઝ : પીપલ ટુ પીપલ ટ્રાવેલ આ સમાન વિચારો અને મૂલ્યો ધરાવતા પાંચ સંગઠનો યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં ખાદી ઇનિશિએટિવના શ્રી ગણેશ કરવામાં સફળ થયા છે.

તેઓ સહુ સાથે મળીને ફેશન અને તેને લગતા ઉદ્યોગો સમાજમાં પરિવર્તન લાવવા માટે એક સબળ સાધન બની રહે તે માટે સક્રિય પગલાં ભરે છે. કાંતણ અને વણાટના વર્કશોપ કરવાથી લોકો પોતે હાથે કાંતીને અને હાથ વણાટનું જ કાપડ પહેરવાનું શરૂ નહીં કરે તે સ્વીકાર્ય છે. આ બધા સંગઠનોનો હેતુ છે, લોકો પોતાના વસ્ત્રોની ખરીદી અને ઉપયોગ કરતી વખતે એ ક્યાં બનેલું છે, શાનાથી અને કેવી રીતે બન્યું છે, કારીગરોને પૂરતી રોજી આપવામાં આવે છે કે નહીં તે વિષે વિચારતા થાય.

જ્યારે ઉપરોક્ત સંગઠનોનો કાર્યભાર સંભાળતા કર્મશીલો, પ્રદર્શનો જોવા આવનારાઓ, વાર્તાલાપોના શ્રોતાઓ અને રેંટિયો શીખવા આવનારાઓના પરિચયમાં આવવાનું થયું ત્યારે પ્રતીત થયું કે ખાદી એક વસ્ત્ર જ માત્ર નહીં, એક વિચારધારા અને જીવન પદ્ધતિ છે એમ મનાય છે એ સાચું જ છે. અને એટલે જ તો કદાચ ભારતથી યોજનો દૂર અલગ અલગ કાર્યક્ષેત્રમાંથી આવેલ યુવાનો-યુવતીઓ ખાદી વિચારનો પ્રચાર-પ્રસાર કરી રહ્યાં છે. તેમાં યતકિંચિત ફાળો આપીને ધન્યતા અનુભવું છું.

e.mail : [email protected]

Category :- Opinion / Opinion