OPINION

આ શ્રેણીમાં મેં અસ્તિત્વવાદની ભૂમિકાએ માનવસમ્બન્ધો વિશે, સવિશેષે જાતીય સમ્બન્ધ વિશે - સૅક્સ્યુઅલ રીલેશનશિપ વિશે - એક વિસ્તૃત ચર્ચા શરૂ કરી છે.

આ એમાં બીજો લેખ છે : નૉસિયા :

સાર્ત્રનો અસ્તિત્વવાદ તો મને એમની નવલકથા ‘નૉસિયા’-થી સમજાતો થયેલો.

એના નાયક ઍન્તવઁ રૉકિન્તવાઁની સૅક્સ-લાઇફમાં લવ નથી. પ્રેમ વગરની જાતીયતાએ એને એક વસ્તુમાં - ઑબ્જેક્ટમાં - ફેરવી નાખ્યો છે. એને થાય છે કે - મારું કે માણસમાત્રનું જીવન ઍબ્સર્ડ છે, અસંગત. અને સૅક્સ અસંગતની એ લાગણીને ભૂલવા માટેની એક રીતમાત્ર છે. એ થાકી જાય છે. એને કંટાળાનો - બોરડમનો - અનુભવ થાય છે.

રૉકિન્તવાઁ અનુભવે છે કે પોતે એક ન-કામી ચીજ છે; દુનિયાને એની કોઇ જરૂર નથી. પોતે એવી દુનિયામાં જીવે છે, જેમાં ‘ઉબક’ તો પહેલેથી ભરી પડી છે. એ પોતાની ઉબકનું એક કારણ બતાવે છે, કન્ટિન્જેન્સિ. એટલે કે, અકળ ભવિતવ્ય. એનાથી એના જીવનના એકપણ સંભવિતની આગાહી કરી શકાતી નથી. એને થાય છે, લોકો પોતાનાં અસ્તિત્વને બરાબર દેખાડવા માટે જાતજાતના વાઘા ઓઢાળે છે, પણ આ અકળ ભવિતવ્ય એમ જ રહે છે. રૉકિન્તવાઁને પોતાનું અસ્તિત્વ કારણ વગરનું અનુભવાય છે.

લગભગ હરેક મનુષ્યજીવને ઓછામાં ઓછું એક વાર તો આવા ઉબકની લાગણી થાય જ છે. યાદ કરીએ તો આજુબાજુનાંઓએ આપણને ચીતરી ચડે એવો વ્યાવહારિક ગંદવાડ સરજ્યો હોય, આપણને ઉબકા આવે એવાં માનવીય હાલાકી અને દુર્દશાનાં દૃશ્યો સરજ્યાં હોય, એક પછી એક એવા ઘણા પ્રસંગો યાદ આવતા હોય.

જો કે ‘ઉબક’ અહીં ઘણી ઊંડી આધ્યાત્મિક લાગણીનું નામ પણ છે - જીવનમાં સંતાયેલું કુત્સિત, જુગુપ્સક …

જાતીય-જીવનમાં શું પુરુષે કે શું સ્ત્રીએ વસ્તુ બનીને જીવવાનું થાય એ સ્થતિ ગૂંગળાવનારી છે. એથી જીવન અકારું થઈ પડે, ઉબક થાય. નવલકથા સૂચવે છે કે એમાં ચૈતન્યનો હ્રાસ છે. ચેતનાએ નિરન્તર ચેતતા રહેવાનું કે પોતાનું વસ્તુમાં રૂપાન્તર તો નથી થઈ રહ્યું ને … આ મોટી કરુણતા છે.

એ કરુણતાનું કારણ બૅડફેઇથ છે - વંચના - આત્મવંચના - આત્મપ્રતારણા.

એ વિશે વિસ્તારથી વાત કરું એ પહેલાં સાર્ત્રે પ્રયોજેલાં કેટલાંક પદને કે વિભાવનોને સમજી લઈએ :

૧ :

બીઇન્ગ :

બીઇન્ગ એટલે ટુ / બી / ઇન્ગ - હોવું / હોવાપણું. જે હોય છે, તે. સત. ચેતના. આ ચેતના પોતે જે નથી તે સૂચવે છે તેથી તેનું હોવું એક પ્રશ્ન છે. તેને તે છે, એમ કરવી પડે છે, અર્થવતી કરવી પડે છે.

૨:

બીઇન્ગ ફૉર-ઇટસૅલ્ફ :

બીઇન્ગ-ફૉર-ઇટસૅલ્ફ, pour-soi. એ સભાન છે, એને જાણ છે કે પોતાને શેની જાણ છે, એ ચેતનાને વિશેની ચેતના છે. એ ખરું, પણ એની મુસીબત એ છે કે એ જાણ કે એ જ્ઞાન નક્કી નથી કેમ કે વ્યાખ્યાયિત નથી; સમ્પૂર્ણ નથી, અપૂર્ણ છે; અન્તિમ નથી, અવિરત છે. એ પોતાને જાણે છે પણ નથી પણ જાણતું.

સરળતા ખાતર બીઈન્ગ-ફૉર-ઇટસેલ્ફને કહી શકાય, ‘આત્મ’ કે ‘subject’, એટલે કે ‘હું’.

૩ :

બીઇન્ગ ઇન-ઇટસૅલ્ફ :

સાર્ત્રે બીઇન્ગના, સતના, સ્વરૂપને સરસ વાચા આપી છે. એમણે કહ્યું કે એ છે અભાન સત, en-soi, બીઇન્ગ-ઇન-ઇટસૅલ્ફ. એ નક્કર છે, મૂર્ત છે, સ્પર્શ્ય છે. એ બદલાતું નથી કેમ કે એનામાં બદલાવાની કોઇ તાકાત કે ક્ષમતા જ નથી. કજા કે મજા એ છે કે આ હકીકતની એને જાણ નથી ! પોતે પોતામાં છે, બસ !

સરળતા ખાતર ‘બીઈન્ગ-ઇન-ઇટસેલ્ફ’-ને કહી શકાય, ‘વસ્તુ’ કે ‘object’ એટલે કે ‘તે’.

૪ :

નથિન્ગનેસ :

પ્રશ્ન તો એ છે કે બીઇન્ગ અને નથિન્ગનેસ વચ્ચે શી ભાંજગડ છે.

નથિન્ગનેસ એટલે અસ્તિની અનુપસ્થિતિ, એનું અન્ત તરફનું ગમન, એનું શૂન્યત્વપ્રયાણ. નથિન્ગનેસ એક દાર્શનિક સમજ છે.

ભારતીય તેમ જ બીજી સંસ્કૃતિઓમાં કહેવાયું છે કે ઈશ્વરે શૂન્યમાંથી સૃષ્ટિનું સર્જન કર્યું - ધ યુનિવર્સ ઍક્સ નિહિલો. કશાયનું અસ્તિત્વ ન હોય એવી એક સામાન્ય અવસ્થા તે શૂન્ય અને તેમાં યે, શૂન્યત્વ. કહેવાયું છે કે શૂન્યત્વનો રંગ કાળો છે. એ એક એવું પરિમાણ છે જેમાં થઈને વસ્તુઓ આવે છે, જાય છે; ન-અસ્તિત્વ અને પુન:અસ્તિત્વનું સહિયારું ક્ષેત્ર.

સાર્ત્ર અનુસાર, શૂન્યત્વ એક એવો નકાર છે જે આપણા ખરા અસ્તિત્વને અને આપણી ઓળખને છૂટાં પાડી દે છે. અને તદનુસાર પછી આપણે જીવવા માંડીએ છીએ.

શૂન્યત્વ ફૉર-ઇટસૅલ્ફની વ્યાખ્યા કરી આપે છે. એક વૃક્ષ વૃક્ષ જ હોય છે, રહે છે પણ વૃક્ષ, કેમ કે એની પાસે પોતાને બદલવા માટેનું સામર્થ્ય નથી હોતું. જ્યારે મનુષ્ય આ દુનિયામાં પોતાનાં કાર્યો વડે જાતને બદલી શકે છે. વ્યક્તિ શિક્ષક પ્રોફેસર પ્રધાન વકીલ કે પછી ચોર ડાકુ કે દાણચોર બની શકે છે.

હવે પછી, બૅડ ફેઇથ વિશે. કેમ કે એ જ લૂઝ કનેક્શન્સનું મહત્ કારણ છે …

= = =

(January 25, 2022:  Ahmedabad)

સૌજન્ય : સુમનભાઈ શાહની ફેઇસબૂક દિવાલેથી સાદર

Category :- Opinion / Opinion

માત્ર ઓગણચાળીસ વરસની આવરદા ધરાવતા સ્વામી વિવેકાનંદ(૧૮૬૩-૧૯૦૨)ના જન્મને લગભગ એકસો સાઠ અને દેહવિલયને એકસો વીસ વરસો થયાં, છતાં તેઓના ઘણા વિચારો આજે ય પ્રસ્તુત છે. ત્રીસ વરસની ઉંમરે અમેરિકાના શિકાગોમાં યોજાયેલા વિશ્વ ધર્મ સંમેલનમાં આપેલા વ્યાખ્યાનથી તેમણે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયનું ધ્યાન ખેંચ્યું હતું. વિવેકાનંદની ઓળખ એક એવા ભારતીય આધ્યાત્મિક ગુરુની રહી છે, જેમણે દુનિયાને વેદાંત અને હિંદુ દર્શનનો પરિચય કરાવ્યો હતો. જો કે રાજકીય હિંદુત્વને વરેલા દેશના જમણેરી બળો તેમની પસંદગીના વિવેકાનંદને રજૂ કરીને પ્રખર સામાજિક ચેતના ધરાવતા સમાજવિજ્ઞાની સન્યાસી વિવેકાનંદને ઢાંકી રાખે છે.

વિવેકાનંદ દેશદેશાવરના યુવાનોના ઓલટાઈમ ફેવરિટ હીરો છે. યુવાનોને તેમણે કરેલું આહ્વાન ‘ઊઠો, જાગો અને ધ્યેય પ્રાપ્તિ સુધી મંડ્યા રહો’ પોપટપાઠની જેમ રટવામાં આવે છે, પણ વિવેકાનંદે યુવાનોને ક્યા ધ્યેય માટે મંડ્યા રહેવાનું કહ્યું હતું તે સગવડપૂર્વક ભૂલાવી દેવાયું છે. અનેક મહાપુરુષોની એ નિયતિ રહી છે કે તેમનાં પૂતળાં પૂજાય છે, પણ તેમનાં પુસ્તકો વંચાતાં નથી ! વિવેકાનંદનાં વ્યાખ્યાનો, વિમર્શ અને લેખન નવ ખંડોમાં પ્રકાશિત થયા છે. ઉપરાંત લઘુ પુસ્તિકાઓના રૂપમાં પણ વિવેકાનંદના વિચારો ઉપલબ્ધ છે. ગુજરાતી સહિત ઘણી ભારતીય ભાષાઓમાં તેમની ’કાસ્ટ, કલ્ચર અને સોશ્યાલિઝમ’ પુસ્તિકા પ્રકાશિત છે. તેમાં વ્યક્ત વિચારોથી જમણેરી વિચારપરંપરાના પૂર્વજ તરીકે ચિતરાયેલા કરતાં જુદા વિવેકાનંદ આપણી સમક્ષ ખડા થાય છે.

હિંદુ ધર્મની ખૂબીઓ અને ખામીઓથી વિવેકાનંદ બરાબર પરિચિત હતા અને તેને દુનિયા સમક્ષ રજૂ પણ કરતા હતા. પાખંડ અને કર્મકાંડ વિરોધી હિંદુત્વમાં તેઓ માનતા હતા. જન્મ નહીં પણ કર્મ આધારિત વર્ણવ્યવસ્થાના તેઓ સમર્થક હતા .જ્ઞાતિપ્રથાના વિરોધી નહોતા, પણ તેના દૂષણો પર નિર્મમતાથી પ્રહારો કરતા હતા. ‘હું એ ઈશ્વરનો ઉપાસક છું જેને અજ્ઞાની લોકો મનુષ્ય કહે છે’, એમ કહેનાર આ મહાપુરુષ પુરોહિતવાદના પ્રખર વિરોધી હતા.

કુલીન બંગાળી કાયસ્થ પરિવારના આ યુવાને માંડ ચોવીસ વરસની વયે સંન્યસ્ત ગ્રહ્યો ત્યારે સમાજસુધારાને વરેલા એક બંગ સામયિકમાં શૂદ્રને સન્યાસી થવાનો અધિકાર ન હોવાનું લખવામાં આવ્યું હતું. ‘જ્ઞાતિ, સંસ્કૃતિ અને સમાજવાદ’માં તેનો જવાબ આપતાં વિવેકાનંદે પોતાને શૂદ્ર કહ્યા તેથી જરા ય માઠું નહીં લાગ્યાનું જણાવીને તેમની આવી ઓળખને, ‘તેમના પૂર્વજોએ ગરીબો પર આચરેલા જુલમનું આંશિક પ્રાયશ્ચિત’ ગણાવી હતી. શૂદ્ર જ નહીં પોતે જો જ્ઞાતિવ્યવસ્થાના તળિયે મનાતા સફાઈ કામદાર હોત તો વધુ રાજી થાત એમ જણાવીને તેમણે પોતાના ગુરુ રામકૃષ્ણ પરમહંસનો એક પ્રસંગ ટાંક્યો છે. બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠ રામકૃષ્ણ પરમહંસ સફાઈ કામદારના ઘરે સફાઈ કરવા તૈયાર થયા હતા. સફાઈ કામદાર તે માટે રાજી નહોતો એટલે પરમહંસ અડધી રાત્રે ઊઠીને સફાઈ કામદારના ભાગની મળ સફાઈ કરી આવ્યા હતા. આ પ્રસંગના અંતે સ્વામીજી લખે છે, ‘આચરણની કિંમત સિદ્ધાંતોના મણના મણ કરતાં વધુ છે.’ અહીં આપણને ગાંધીજીની માફક સમાજના આઘામાં આઘા અને પાછામાં પાછામાં પોતાની ગણતરી થાય તેની અને અધોળ આચરણની ખેવના રાખતા વિવેકાનંદના દર્શન થાય છે.

જ્ઞાતિપ્રથાને તેમણે ‘વેદાંત ધર્મની વિરોધી’ અને ‘ભારતની રાજકીય સંસ્થાઓના બહાર નીકળેલા ફણગા’ જેવી ગણાવીને આ બાબતે પ્રવર્તતા પાખંડ અંગે લખ્યું છે કે, ‘ચોર, દારૂડિયા અને ગુનેગારો આપણા જ્ઞાતિબંધુ હોઈ શકે છે. પરંતુ જો એક ભલો અને ખાનદાન માણસ પોતાના કરતાં કથિત હલકી જ્ઞાતિની પણ પોતાના જેટલી જ પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિ સાથે ભોજન લે તો તેને હંમેશને માટે જ્ઞાતિ બહાર મૂકવામાં આવે છે’. આ સ્થિતિમાં જ્ઞાતિ તૂટે ખરી? વિવેકાનંદનો જવાબ છે કે, ‘કોઈ પણ પ્રકારના ઉપદેશ કરતાં યુરોપ સાથેના વેપારની સ્પર્ધાએ જ્ઞાતિપ્રથાને વધારે તોડી છે.’

રાજનીતિથી વિરક્ત રહેલા વિવેકાનંદ તત્કાલીન સમાજના સવાલોથી જરા ય આઘા રહ્યા નહોતા. એટલે એ જ્યારે લખે કે, ‘ખેડે એક જણ, રક્ષણ કરે બીજો, એક સ્થળેથી બીજે સ્થળે લઈ જાય ત્રીજો અને ખરીદે ચોથો. આમાં ખેડનારાના ભાગે લગભગ કાંઈ જ ન રહેતું. રક્ષણ કરનારો રાજા અને માલ પહોંચાડનાર વેપારી કાંઈ જ પેદા ન કરવા છતાં વધુમાં વધુ અને સારામાં સારો હિસ્સો પડાવી જતા અને કિસાનની કાળી મજૂરીનાં ફળ ખાઈ જઈને તાજામાજા થઈ જતા’. ત્યારે તેમાં હાલમાં સમાપ્ત થયેલા કિસાન આંદોલનનું દર્દ દેખાય છે.

ધર્મ પરિવર્તન વિરોધી કાયદા અને ધર્માંતરિતોની ઘરવાપસીના વર્તમાન માહોલમાં વિવેકાનંદના વિચારો આજે આકરા લાગે તેવા છે. તેઓ કહે છે, ‘એમ વિચારવું એ નર્યું ગાંડપણ છે કે તલવાર અને જોર જુલમથી હિંદુઓને ઈસ્લામ કબૂલાવ્યો છે. સત્ય તો એ છે કે જે લોકોએ ઈસ્લામ અપનાવ્યો તેઓ વાસ્તવમા જમીનદારો અને પુરોહિતોની ગુલામીમાંથી મુક્ત થવા માંગતા હતા. ભારતમાં મુસ્લિમ વિજયે શોષિત, દમિત અને ગરીબ લોકોને આઝાદીનો અહેસાસ કરાવ્યો હતો. એટલે દેશની વસ્તીનો પાંચમો ભાગ ધર્મ બદલીને મુસલમાન થઈ ગયો હતો.’

દેશભક્તિની આજકાલ બહુ દુહાઈ દેવાય છે અને તે જ જાણે કે ભારતીય નાગરિકની કસોટી બની રહી છે. પણ વિવેકાનંદને મન દેશભક્તિ એટલે ‘હ્રદયની ભાવના’. તેઓ આપણને સવાલ કરે છે કે ‘એ જોઈને તમારા હ્રદયમાં ક્યો ભાવ જન્મે છે કે ન જાણે કેટલા સમયથી દેવો અને ઋષિઓના વંશજો પશુઓ જેવું જીવન કેમ જીવે છે? દેશ પર છવાયેલા અજ્ઞાનનો અંધકાર ખરેખર તમને બેચેન કરે છે?’ અને વાતનો બંધ વાળતાં કહે છે : ‘આવી બેચેની જ તમારી દેશભક્તિનું પ્રથમ અને ખરું પ્રમાણ છે.’

માનવસેવા, પ્રેમ અને કરુણાને વરેલા હિંદુ ધર્મના વિવેકાનંદ ઉપાસક હતા. પાડોશી ભૂખે મરતો હોય ત્યારે મંદિરોમાં ચઢાવાતા ભોગને તે પુણ્ય નહીં પાપ ગણતા હતા. મનુષ્ય શરીરે દુર્બળ અને ક્ષીણ હોય તો હવનમાં હોમાતા ઘીને તેઓ અમાનવીય લેખતા હતા. મંદિરોમાં વિરાજમાન દેવીદેવતાઓની પ્રતિમાઓના સ્થાને દેશના ૩૩ કરોડ ભૂખ્યા, દરિદ્ર અને કુપોષિતોને સ્થાપવાની વાત કરનાર વિવેકાનંદ ખરા સમાજવાદી હતા. સ્વપ્નદૃષ્ટા અને આર્ષદૃષ્ટા વિવેકાનંદના દિલોદિમાગમાં પોતાનાં સપનાંના ભારતની સ્પષ્ટ રૂપરેખા હતી. તેમણે લખ્યું છે, ‘અરાજકતા અને કલહ વચ્ચે મારા મનમાં સંપૂર્ણ સાબૂત ભારતની એક એવી તસવીર ઉભરે છે જે શાનદાર અને અદ્વિતીય છે. તેમાં વૈદિક દિમાગ અને ઈસ્લામિક શરીર હશે.’ અહીં વિવેકાનંદને મન ઈસ્લામિક શરીર અર્થાત્‌ ધર્મ, સંપ્રદાય અને જ્ઞાતિમુક્ત સમાજ હશે?

વિવેકાનંદની આ વિરલ વાણી દેશના અબાલવૃદ્ધ સૌએ ન માત્ર વાંચવા-સાંભળવા જેવી, કાળજે ધરવા જેવી છે.

(તા.૧૨.૦૧.૨૦૨૨)

e.mail : [email protected]

Category :- Opinion / Opinion