LITERATURE

ભરતની અછાન્દસ રચનાઓ

સુમન શાહ
26-04-2013

ગુજરાતી કવિતા-સાહિત્યમાં આજે ગઝલ લગભગ સર્વપ્રિય કાવ્યપ્રકાર છે. એટલે, લખે તો માણસ ગઝલ લખે. અહીં, જોઇ શકાય છે કે ભરત ત્રિવેદીએ પણ ગઝલ લખી છે. પણ, કોઇ આજે છાન્દસ કાવ્યો કરે ? ભલો હોય તે કરે. કોઇ અછાન્દસ કાવ્યો લખે ? અહીં, જોઇ શકાય છે કે ભરતે અછાન્દસ લખ્યાં છે. વાતાવરણમાં અછાન્દસ જ્યારે વિરલ છે ત્યારે એ દિશામાં આટઆટલી સક્રિયતા દાખવવા બદલ એને શાબાશી આપવી ઘટે છે.

ભરત સાથેનો મારો સમ્બન્ધ ૪૪-૪૫ વર્ષ જેટલો જૂનો છે. ૧૯૬૬-૭૨ દરમ્યાન હું કપડવણજમાં પ્રાધ્યાપક હતો. ત્યારે એનો વિદ્યાર્થીકાળ ચાલતો’તો. એનો આ પૂર્વેનો કાવ્યસંગ્રહ, કલમથી કાગળ સુધી ૨૦૦૪માં પ્રકાશિત થયેલો. ભરતનો આગ્રહ કે મારે એ વિશે પ્રતિભાવાત્મક કંઇક લખવું. ૨૦૦૬માં એણે લવ પોએમ્સ ટુ ધ ટાઇગ્રેસ શીર્ષકથી પોતાનાં અંગ્રેજીમાં લખાયેલાં કાવ્યોનો સંચય પ્રકાશિત કરેલો. બ્રૂક્સ હોફમન એવું કવિ-નામ ધારણ કરેલું. એ સંચય વિશે તો મારે સવિશેષ ભાવે લખવું હતું. પણ અનેક કારણે એમાનું એકે ય નહીં થઇ શકેલું. વિ-દેશવટો-ના આ પ્રકાશન-પ્રસંગે એનો એવો જ આગ્રહ; બલકે આગ્રહ અદકેરો ય ખરો –એ રીતે કે, મારે એની આખેઆખી હસ્તપ્રત જોઇ જવી ને ન-કામી રચનાઓ પર ચૉકડા મારવા. મારા સ્વભાવ વિરુધ્ધની વાત. એવું કામ હું કરું નહીં ને અગાઉ કોઇએ કરાવ્યું ય નથી. એટલે પછી મેં માત્ર એ બી સી ડી એમ ગ્રેડેશન કર્યું. કહ્યું કે જે રચનાઓને રદ્દ કરવી હોય તેને તું રદ્દ કર, હું નહીં કરું. અનેક રચનાઓને ફટાફટ ડીલીટ કરતો હું એને જોતો’તો ત્યારે એ હસતો’તો ને મારાથી પણ સ્મિત થઇ જતું’તું. છતાં એની એ નિર્મમતાની મનમાં નોંધ લેવાયા કરતી’તી. એની એવી નિષ્ઠા પણ શાબાશીને પાત્ર ગણાય.

સૌ જાણે છે કે છાન્દસ અને ગઝલ બન્નેમાં બંધારણનું રચનાકારને બન્ધન છે. એથી લાભ એ છે કે બન્નેમાં કંઇ નહીં તો લયનું એક બાહ્ય માળખું તો મળી રહે છે. જ્યારે અછાન્દસમાં દેખીતું કશું જ બન્ધન નથી. ને તેથી એ માટેનું કશું લાગલું જ મળી રહે એમ બનતું નથી. રચનાકારે, સમજો કે કાવ્યવસ્તુ સિવાયનું બધું જ મેળવવું રહે છે. ઘણી વાર તો એ પણ રચનાપ્રક્રિયા દરમ્યાન જડતું હોય છે. અછાન્દસકારે ખાસ તો રચનાને અનુરૂપ લય પ્રગટાવવો રહે છે, એટલે કે, સમુચિત કાવ્યમાધ્યમ. લઘુ-ગુરુ કે રદીફ-કાફિયાની નિયત વ્યવસ્થાથી આમ જ પ્રગટતી કાવ્યબાનીની સગવડ અછાન્દસમાં નથી. એટલે, અછાન્દસમાં બાની પણ સ્વયંભૂ અને તેથી કઠિન બાબત. રચનાએ રચનાએ બાનીનો આગવો લહેજો પ્રગટે એવું વિલક્ષણ કવિકર્મ. સૉનેટ કે મુક્તકમાં ક્યાં વળ-વળાંક લેવાના કે ચોટ સાધવાની એ નક્કી હોય. ખાસ તો એમાં પંક્તિઓની સંખ્યા નક્કી હોય. બન્ને કાવ્યપ્રકારની એ અનિવાર્ય શરતો. પણ અહીં, એવું કોઇ માપ કે કદ પૂર્વનિયત નહીં. ઘણીવાર તો એવું લાગે, અછાન્દસ રચના કવિની મરજીએ પૂરી થઇ ! કોઇપણ કાવ્યરચનામાં વસ્તુ, માધ્યમ, બાની કે કાવ્યપ્રકાર મુખ્ય પરિમાણો છે. પણ અછાન્દસમાં એ ચારેયને વિશે રચનાકાર, આ પ્રકારે, મુક્ત છે. આમ હોય તો જ હા, નહીં તો ના –એવી અહીં હઠ નથી. ભાસે કે કશું પણ અવિનાભાવી નથી. ટૂંકમાં, અછાન્દસ એટલે, સમજો, મુક્તિધામ !

જો કે એટલે જ એમાં સર્જકતાની ભારોભારની કસોટી. એટલે જ એમાં એના પરીક્ષક સમીક્ષકની પણ કસોટી. જોકે એટલે જ એમાં માઠાં પરિણામોની શક્યતા પણ એટલી જ ચોક્ક્સ ! એટલે જ એમાં પરીક્ષા અને સમીક્ષા બાબતે સ્વૈરવિહારની સગવડ પણ એટલી જ ચોક્કસ !

હવે, અછાન્દસ જો મુક્તિધામ છે, તો પ્રત્યેક રચનાને પણ અગાઉની રચનાથી મુક્ત ધારવી રહે. પરીક્ષા-સમીક્ષાએ નીકળેલા અધ્યાપકો કે વિવેચકો સામાન્યપણે નીવડેલી રચનાઓને આદર્શ ગણીને ચાલતા હોય છે. માપવા-જોખવાનાં ધોરણો પણ એમાંથી જ સારવતા હોય છે. દાખલા તરીકે, કોઇ ખણ્ડકાવ્ય લઇને આવે તો એની મુલવણી કવિ કાન્તના મૂલ્યે થાય. અછાન્દસ લઇને આવે તો એની મુલવણી લાભશંકર ઠાકરના મૂલ્યે થાય. સવાલ એ છે કે અછાન્દસ જો મુક્તિધામ છે, ને પ્રત્યેક રચના પણ જો એક મુક્ત વસ્તુ છે, તો એનાં માપિયાં એવાં પૂર્વકાલીન શી રીતે ચાલે ? જે-તે કવિના દૃષ્ટાન્તે વિવેચકે એને પણ ઉપજાવવાં પડે કે નહીં ? છાન્દસ કવિતાની રૂઢ પરમ્પરાથી અછાન્દસે છેડો ફાડ્યો તે સારી વાત છે. પણ એથી એના મૂલ્યાંકન બાબતે આ જાતનો મુશ્કેલ સવાલ ખડો થયેલો છે.

ભરતની રચનાઓ જોતાં મારું આ મન્તવ્ય ફરી વાર દૃઢ થયું. કેમકે એની આ રચનાઓ અછાન્દસની જાણીતી પરમ્પરામાં નથી. વસ્તુ અને તેના રૂપ અંગેનો ભરતનો વ્યવહાર સાવ નિજી છે. એની એકથી વધુ રચનાઓનો, જેને આપણે પુદ્ગલ કહેવા ટેવાયા છીએ, તે પિણ્ડ નથી બંધાયો. સળંગ લયવિધાન બાબતે પણ એ એટલી બધી સભાનતા નથી દાખવતો. એ એવી કોઇ માન્યતા સાથે પણ નથી વર્તતો કે કોઇ-ને-કોઇ પ્રકારે વાચકને આનન્દ તો મળવો જોઇએ. આ ઉપરાન્તની બાબતો પણ છે : ભરત વરસોથી અમેરિકામાં વસે છે. વિ-દેશવટો ભોગવે છે –દેશવટો ખરો, પણ વિશિષ્ટ. સાહિત્ય બાબતે પણ વિશિષ્ટ. એટલે એને આપણા સાહિત્યિક વાતાવરણની, એમાં જાગેલા-શમેલા વા કે વંટોળની ખબર નથી. એને ઉત્તમ ગણાયેલાં સર્જન કે તેનાં વિવેચનોની પણ ખાસ જાણ નથી. વરસોના વિ-દેશવટાથી એનું ગુજરાતી નંદવાયું છે. પણ સાથોસાથ, કાવ્યભાષા ગુજરાતીને એ નથી ભૂલ્યો. હું એનો ૧૯૮૯માં પ્રકાશિત પહેલો કાવ્યસંગ્રહ હસ્તરેખાનાં વમળ જોવા નથી પામ્યો. છતાં, આ સંગ્રહ જોતાં, મને કલ્પના આવે છે કે અછાન્દસ અને ગઝલને માટેની લગન એને લાગેલી છે, બલકે, સાતમા-આઠમા દાયકાના આપણા એ ઉન્મેષોની ભુરકી, એના પર જરૂર છવાયેલી છે. વિ-દેશવટો-ની અનેક રચનાઓમાં એને આપણા મનહર મોદી, લાભશંકર ઠાકર, આદિલ મન્સૂરી, સુરેશ જોષી, વિનોદ જોશી વગેરે કવિઓની કાવ્યપંક્તિઓનાં સ્મરણો થઇ આવે છે. એમને સહારે પોતાની રચનાને ભરત વિકસાવવા કરે છે, હસી લે છે કે વ્યંગ કરી લે છે. એનામાં નાના કે મોટા કોઇ પણ લેખકમાં હોય એ સર્જક-ફાંકો પણ છે. લેખનને માટેની ઉદ્યમ વૃત્તિ પણ છે, બલકે એ અવિરત પ્રવૃત્તિએ પળેલો જીવ છે –મને કહે, સુમનભાઇ, કાવ્યો હું રોજજે લખું છું…! મેં કહ્યું, હવે પછી દસે એક કરજો…

ભરતે અંગ્રેજીમાં જે રચનાઓ કરી તે એના સ્પ્રિન્ગફીલ્ડ-વસવાટ દરમ્યાન એને મળેલા અમેરિકન કવિમિત્રોના સાથ-સંગાથમાં કરી. મારું માનવું છે કે એ સમયગાળામાં એને કાવ્યકૃતિની અમુક જુદી જ કોટિનું ભાન થયું છે. એમાં ત્રણ બાબતો મને ખાસ બની દેખાય છે :૧: રચના સીધી-સાદી સરળ પણ હોય :૨: રચનામાં ચાન્સનો આશ્રય પણ કરાયો હોય :૩: રચનામાં ડાયસ્પોરિક વગેરે ભાવ-ભાવનાત્મક કથાનકની ગૂંથણી પણ હોય.
આ ત્રણેય બાબતોનો મૂળેરો સમ્બન્ધ સર્જકતા સાથે છે. સર્જકતાએ પલાણેલો જણ સાહસે ચડેલો જીવ હોય છે. અને તેથી સામાન્યપણે એને ખબર નથી હોતી કે પોતે ક્યારે અતિ સાહસિક થઇ ગયો. ને એટલે એ, કિંચિત્ કથા માંડી લે છે –જાણે પોરો ખાવા. પણ નોંધવું જોઇએ કે એ ત્રણેયના એવા દરેક રચના-પ્રસંગના ન વરતાતા લાભાલાભ હોય છે. આ તમામનો સગોત્ર સમ્બન્ધ આપણી અછાન્દસ પ્રણાલિકા સાથે પણ છે. અને ખાસ તો આ તમામથી સરજાતી જમીન પર વિ-દેશવટો-ની સૃષ્ટિ ઊભી છે. તેની લગભગ બધી લાક્ષણિકતાઓની તે જનની છે : બલકે, એ જમીન વિ-દેશવટો-ની પરીક્ષા-સમીક્ષા માટે મને ઉપયુક્ત જણાઇ છે. આ ‘આમુખ’-સ્વરૂપ લેખમાં ઉક્ત ત્રણેય બાબતોનું દૃષ્ટાન્તો લઇ થોડું વિવરણ કરું : સ્થળસંકોચને કારણે અમુક દૃષ્ટાન્તની જ વાત કરીશ.

સામાન્યપણે કવિઓ રચનામાં પ્રારમ્ભ મધ્ય અને નિર્વહણ જેવા તબક્કાઓનું ધ્યાન રાખતા હોય છે. ખાસ તો તે માટે ઘાટઘૂંટનો અથવા તો નક્શીનું અચરજ અનુભવાય તે માટેની કોતરણીનો આશ્રય કરતા હોય છે. અહીં એમ જોવાય કે એવી કોઇપણ જુક્તિનો એવો કોઇ મહિમા નથી. એને સ્થાને, રચનાને લઘુક રખાઇ છે અને સીધા-સાદા લેબાશમાં મૂકી દેવાઇ છે. દાખલો આપું : પૂર્વોક્ત અંગ્રેજી સંચયમાં ઑરેન્જીસ નામની એક લઘુક રચના આમ છે : ઑરેન્જીસ / ઇન ગ્રીન બાઉલ્સ / લીવ લાસ્ટિન્ગ ઇમ્પ્રેશન્સ / લાઇક પોએમ્સ. // પોએમ્સ / રીટન ઑન ઑરેન્જીસ / સ્ટાર્ટ ટુ ફેડ ઍટ સનસૅટ : કાવ્યો અને નારંગીઓનાં પરિણામોની આ અવળસવળ થતી જીવન્ત ભાતમાં, લાઇવ પૅટર્નમાં, કાવ્યત્વ છે –અને એમ કહેવાની જરૂર પણ રહેતી નથી.

વિ-દેશવટો-માં ભરતે આ જ રચનાને ગુજરાતીમાં નારંગી  શીર્ષકથી મૂકી છે. પણ એમાંની ઇશ્વર, કવિતાની પરખ, સર્જન, માનો ફોટોગ્રાફ, અને, ગ્રેહાઉંડ રચનાઓ તપાસો. દરેક રચના લઘુક છે અને દરેકને કાવ્યત્વ મળે તેવી તેમાં સાદગી છે. ઇશ્વર રચના એક જ વાક્યની બની છે : પાસેના  ઝાડની  ડાળીએથી   / ઊંધા માથે  /  લટકી  / કોઇ અવાવરુ કૂવાની અંદર દેખાતો  / ચાંદ  / એક હાથે પકડીને  / લેવા મથતા  / તેને એમ કે અહીં / તો કોણ જોવાનું છે !  ચાંદને ઇશ્વર માનતાં મોટી ભૂલ ન થાય, પણ દૃષ્ટાની કરુણ ભાસતી સાહસિકતાનું તો કહેવું જ શું ! નાયકને બૅક્યાર્ડમાં  / સવારના તડકે / કમાન જેવી વળેલી / પડોશીના ગ્રેહાઉંડ ડૉગની સોનેરી કાયા છલાંગો ભરતી જોવા મળે છે, ને એને ગાંડીવનો ટંકાર / આખા કુરુક્ષેત્રમાં છવાતો સંભળાય છે. રચનાકારની એવી છલાંગ વિચારપ્રેરક છે. સર્જન રચના વધારે સાદી લાગે, જો એને કવિતાની પરખ સાથે મૂકવામાં આવે. કવિતાની પરખ કરનારને અહીં કહેવાયું છે કે ચુપચાપ તેની પાસે / પહોંચી જવાનું, ને / પકડી લેવાની // કોઇ અણીદાર  સોય લઇને / તેની બેઠક પર ઘોંચી દેવાની / જો તે સામી બાટકે તો / સાચી કવિતા // બાકી તો  –આપણને સવાલ થાય, બાકી તો શું ? સામો સવાલ કરે છે : બાકી તો નમાલી માછલીનું / માછીમાર શું કરતો હોય છે ? માછલીના નિર્દેશથી કવિતાના સાગર કે નદી સમા પેટાળનો ખયાલ ઊપસી આવે છે અને થાય છે કે માછીમારની નિર્મમતા દરેક કવિ પાસે હોય તો કેવું સારું…

સંગ્રહમાં, કેટલીક એવી રચનાઓ પણ છે જેની આવી જ લાક્ષણિકતાઓ છે, પણ, કદમાં તે લઘુક નથી : ખેડૂત, એક ગાયની સ્વગતોક્તિ, અગાસી, બારી બહાર-, એક સફેદ ગાય, સાંજને રસ્તે, વગેરે. પ્રાસ-રચનાએ આકર્ષક બનેલી રચના, ગાડી લઇ લો, વાડી લઇ લો-માં નાયક એ બે ઉપરાન્ત એના ડૉલર લઇ લેવાનું ય કહે છે; પણ માગે છે શું ? જો આપો તો લાવી આપો, / ગામ-ગલી-ઘર મારાં. વિદેશમાં, આંખ ખૂલતાં રોજ સવારે એ સપનું આવે ખરું, પણ, સમજાય નહીં કે વેશ ધરી મળતા લોકોમાં / કોણ પરાયું અપનું. છેવટે થાય, સાંજ પડી આ ટોળામાં / પણ મળ્યું નહીં જણ ખપનું. વિદેશવાસની અનેક વિષમતાઓમાં શ્રેષ્ઠ તો આ છે : હેલ્લો કહેતા પાડોશી  /  પણ બાંધે ઊંચી વાડો…પ્રતીક્ષા-૧-રચનામાં, ડોસી આંગણામાં / ખાટલો ઢાળીને સૂતી છે… મનને કોરી ખાય છે / એક કાગડો / વહેલી સવારે આવીને…ક્રાઉં ક્રાઉં કરતો રહે…બપ્પોર સુધી…પછી, ટપાલી પણ આજકાલ / ઘર છોડીને આગળ નીકળી જાય છે, ને / છેલ્લી ટ્રેન તો રાત્રે છેક નવ વાગે આવે…ડોસી વિચારે છે કે, હવે ફાનસ ઓલવી નાખું ? ડોસીની પ્રતીક્ષાનો એવો નિરાશાભર્યો અન્ત આવ્યો, પણ વાચકના કાવ્ય-કુતૂહલનું તો સ-રસ શમન થયું…

બીજી બાબત એ કે ઇરાદાપૂર્વકની કે ઇરાદા વગરની ભાષિક અથડામણોના રસ્તે જતાં, આંચકા કે ઉલાળિયાંથી, કશોક કાવ્યચમકાર કરાય તો કરી શકાય છે. બને કે ચમકાર જે જગ્યાએથી પ્રગટ્યો તે જગાએ પાછો ફરીને વાચક કશુંક લાભી શકે તો લાભી શકે છે. મતલબ, ચાન્સ અહીં ચાલકબળ છે. દાખલો આપું : એ અંગ્રેજી સંચયમાં ટાઇગર્સ ટેઇલ નામની એક રચના છે : બારીમાંથી કૂદીને આવેલા વાઘના પુચ્છને અનુસરવાની વાત કરતાં નાયકે કહ્યું : યુ કૅન ફૉલો ઇટ્સ ટેઇલ / લાઇક ઍન ઍરો ઇન ધ ડાર્ક. પણ પછી આંચકો આપતાં આમ કહ્યું : યુ કૅન ઑલ્સો ગ્રોપ / ઇન ધ ડાર્ક … પણ કેવી રીતે ? તો કે– લાઇક ઍલિફન્ટ્સ / ઑન ધ થર્ડ શિફ્ટ ઇન બર્મા…! છેલ્લે, ઉલાળિયું કરતાં, બારીમાંથી કૂદી આવેલા એ વાઘને એના પુચ્છ સમેત જંગલમાં પાછો મોકલી દીધો, પણ પુચ્છ તો કાવ્યની રીતે બ્રશ બની ગયું ! શું  ચીતરે છે ? ધ ટાઇગર્સ ટેઇલ ડ્રૉઝ / પિક્ચર્સ ઓવ ધ અન્ટૅમ્ડ જંગલ …

વિ-દેશવટો-માં, આ લક્ષણો સૂચવતી અનેક રચનાઓ છે : કીડી, કેટલા ટકા ?, સ્વપ્ન, બત્રીસ કોઠા વાવ, વડોદરાના એક વૃક્ષ હેઠળ-, વરસોવરસ લખાશે ગીત-, વતનમાં સંધ્યા,  ભ્રષ્ટાચાર, વગેરે. પણ, નથી ઊતરતો આ પડછાયો / કેમ કરી ખભેથી મારા  જેવા આકર્ષક ઉપાડથી શરૂ થયેલી રચના ઓ રે પિયા, મોરે પિયા-માં, કવિ હું કહું છું એવા અતિ સાહસે ચડ્યા જણાશે. વિશાળ ખભે બેસાડાયેલી સ્ત્રી, કિશન મુરાર, દાદાનો ડંગોરો, સીમ, ભીડ, મસ્જિદ, વડોદરાના વડલા, મહેલો મેં રહનેવાલી તું –વગેરે અનેક આંચકાભરી ચડ-ઊતરમાં પડછાયાને ઘણીક વીંઝામણ થાય છે એ ગમી જાય એવું છે, પણ, તેની સાથે ને સાથે એ તમામ ચાન્સ તત્ત્વોને સમજવામાં રચના મુશ્કેલ પણ એટલી જ થતી જાય છે. તુલનાએ, હેષા અને સમય- રચનાઓ સંયત રહી છે. સમય-માં, સવારથી સાંજ લગીના પટમાં સમયને જુદી જુદી રીતે રૂપાન્તરિત કર્યો છે. સવારે એ તડકાની માફક અંદર આવી જાય છે / બંધ બારીના પારદર્શક / કાચ પર / લપસે છે ભીનું ભીનું…પછી સરસ પૂછ્યું કે પણ તેની સામે જોતાં બેસી રહેવાય ખરું…કેમકે રોડ પર કારોની વણજાર હાઇસો હાઇસો કરતી નીકળી હોય…કોણ જાણે કેટલીયે કારો મોતના કૂવા જેવી સડકોની આંટીઘૂંટીમાં અટવાઇ પડતી હોય…બપોર પંખા નીચે કણસતી હોય, પવન વાંદરાની જેમ હૂપાહૂપ કરી જતો હોય, હાથની છાજલી કરીને આથમણે તાકતાં શું દેખાય ? નમતા સૂરજ પર છવાઇ જવા ઊડતી અધીરી રેતી. કેવી ? દરિયાનાં મોજાં જેવી. દિવસ આખો નાયકને કોઇ વેરાન ગલીના નાકે આવેલા લૅમ્પ-પોસ્ટ જેવો નવરો તો લાગે છે પણ ઑર્ડર મળવાની વાટ જોતા / હોટલના વેઇટર જેવો પણ લાગે છે –જે પાછો ગરદન ઝુકાવીને ખડો છે. સમયને મૂર્ત કરતી આ દૃશ્યાવલિ ઠીક આસ્વાદ્ય રહી છે.

ત્રીજી વસ્તુ એ કે અનેક રચનાઓમાં આછુંઅમથું કથાનક ગૂંથાય છે. કશીક સ્મૃતિશેષ અને વતનકાલીન ભાવભાવના. ડાયસ્પોરિક કહેવાતી મનોસૃષ્ટિ. ઘાટઘૂંટની ગેરહાજરીને લીધે મળનારી પાતળી સાદગીનો એને લાભ મળે છે. તો, આંચકા-ઉલાળિયાંની હાજરીને લીધે મળનારી આછોતરી સંકુલતાનો ય એને લાભ મળે છે. એ જ સંચયમાંથી દાખલો આપું : ઑન ધ મૅમરી લેન નામની રચનામાં કથનકાર કહે છે કે અમે બધા ભાઇબન્ધો નાના હતા ત્યારે ઉનાળાની બપોરો નદીકિનારે ગાળતા, પણ નદીકિનારો કેવો ? તો કે– વ્હૅર ધ ગ્રેટ ગ્રે રૉક્સ / લિફ્ટ ધૅર હેડ્ઝ લાઇક ક્રૉકોડાઇલ્સ. એ નદી તે નર્મદા. ધોવાનાં કપડાંના ગાંસડા ગધેડાં પર લઇ ધોબી આવતા, તેથી ત્યાં, ધોબીઘાટ. એ લોકો કપડાં ધોવામાં વ્યસ્ત હોય ત્યારે શું થતું ? કહે છે : વ્હૅન ક્લીનર્સ વેર બિઝી / હૅન્ગિન્ગ વૉશ્ડ ક્લોથ્સ ઑન રોપ્સ / લાઇક ડ્રાય ફિશીઝ / ડૉન્કીઝ સ્કૅટર્ડ / ટુ ગ્રેઝ ઇન ઓપન ફીલ્ડ્ઝ…સૂકવેલાં કપડાં તે સૂકાં માછલાં; અને એની જોડે ? ડૉન્કીઝ સ્કૅટર્ડ / ટુ ગ્રેઝ ઇન ઓપન ફીલ્ડ્ઝ-નું દૃશ્ય. આ વૈચિત્ર્ય રચનાને મનનીય બનાવે છે. ટૅલ મી ત્રિષ્ણા નામની એક બીજી રચનામાં નાયકે ત્રિષ્ણાને એમનું મિલન યાદ કરાવતાં આમ કહ્યું છે : ત્રિષ્ણા ! / વી મેટ ઇન ધ ઍલી / બીહાઇન્ડ ધ પૉર્નો શોપ / વ્હૅન યુ વેર લૂકિન્ગ ફૉર યૉર સિસ્ટર. પૉર્નો શોપ અને સિસ્ટર –જેવો વિષમ યોગ રચનામાં દૃઢ થાય છે જ્યારે નાયક પોતાની ઓમ્-ને વિશેની વાર્તા જોડે છે ! કહે છે : ઑલ ઑફ અ સડન / ઇટ અકર્ડ ટુ મી ધૅટ / આઇ વૉઝ લૂકિન્ગ ફૉર ધૅટ ઓમ્  / સિન્સ ધ ચાઇલ્ડહૂડ / બટ આઇ ગૉટ લૉસ્ટ ઇન ધ કન્ટ્રી ફૅર, ઍન્ડ / ધ પીપલ આર ચેન્જિન્ગ ધૅર માસ્ક્સ / સો ફ્રીક્વન્ટલિ. નાયક કાફ્કા-કામૂ અને બુદ્ધને ચિન્તવતો હોય છે ત્યારે એની આ ત્રિષ્ણા ચ્યુઇન્ગ-ગમ ચાવવામાં વ્યસ્ત હોય છે ! ત્રિષ્ણા મૂળે તો તૃષ્ણા છે અને તેનો ભારતીય સંદર્ભ નામનો જ નથી એ સૌ જાણે છે.

વિ-દેશવટો-માં, આ લક્ષણ સૂચવતી અનેક રચનાઓ મળશે. કવિ અને કાગડો, ઇશ્વરને ઘેર જઇ આવ્યો-, પશાકાકા, એક ચકલી, નાથદ્વારા, અગાસી વગરેમાં ગૂંથાયેલાં કથાનકો અતીતરાગ અને વિદેશ-લગાવની સંમિશ્ર ભાતમાં તપાસવાં જેવાં છે. આ વાતના દાખલા જેવી રચના અવાંતર-માં, જેને સૅટલ થયા કહે છે એવો થતાં નાયક, ગલુડિયામાંથી ટાઇગર તો થઇ ગયો છે, પણ અસલમાં તો પોતે સાલ્લો વાઘ-બકરી ચ્હાની ચુસ્કીઓ લેનારો દેસીભાઇ છે ! એને શિકાગો યાદ હોય પણ રાતેય સુરસાગરને / લેકશોરમાં પલટવા પડખાં  બદલ્યા કરે કે પછી એને લેકશોરમાં સુરસાગર જોવા મથતો કોઇ દેસી ભટકાય. બને કે બન્ને એ-ના-એ હોય ! ભરતના કાવ્યનાયકને વડોદરા રચનામાં, કાલા-ઘોડા, વિશ્વામિત્રી ને ગાયકવાડી મહેલ વગેરેની નિ:સાર યાદ સતાવે છે. પણ છેલ્લે એ એમ કહે છે કે, હવે તો થાય છે કે / બચેલું એકાદ વટવૃક્ષ / નજરે ચડી જાય તો બસ / તેની હેઠળ આસન જમાવી બેસી જાઉં. જાણીતું છે કે એ વટપ્રદ શહેરમાં હવે વડ ઝાઝા નથી બચ્યા ! વર્ષો પછી વતનમાં જતાં રચનામાં, નાયકને ખડની જેમ વધતી વસતીમાં પૂર્વજો નામે ખોરડું આજેય ઊભું જણાયું છે. મારા પછી રચનામાં, વડવાઓના મકાનને પોતાના મર્યા પછી ઉતારી લેવડાવજો એમ કહીને નાયકે પોતાના એ ઘરઝુરાપાને ચિરંજીવી કરી મૂક્યો જણાશે. પણ અમેરિકા-નિવાસ ભરત પાસે સ્પ્રિન્ગફીલ્ડ અને ફોલીનબ્રુકનું મારું મકાન એવી બે રચનાઓ કરાવે છે. સ્પ્રિન્ગફીલ્ડ, શહેરનું એ નામ, એના નાયકને છેતરામણું અને ઠગતું રહેતું લાગે છે. કેમકે હિમછાયાં મકાનો અને રસ્તા પાસે લીલાંછમ ખેતરો શી રીતે હોય ? વસંતો પિકનિક પાર્કમાં; અને ફૂલો બાબતે શું ? તો કે– ફૂલો પાસે / કર વસૂલ કરતા / ભમરા જેવી યાદો, ગોળ ગોળ ફેરવતા હાથની રેખાઓ જેવા રસ્તા, હાથી જેવી ટ્કો  –વગરે એને રસ્તાની એક તરફ હડસેલી મૂકે છે, ને એ આંખો ચોળતો ઊભો રહી જાય છે. પોતાને એ કેવો લાગે છે ? ઘરનો રસ્તો ભૂલેલા / મુસાફર જેવો. વિન્ટર અને હું રચનામાં સ્નો-આચ્છાદિત પરિવેશનું અંકન છે. વતનમાં સંધ્યા-માં, વતનની સન્ધ્યાને બરાબર યાદ કરી લીધી છે. પણ તડકો-માં, નાયકનું પીડાકારી નિરીક્ષણ એમ છે કે કૅલેન્ડરમાં વસન્તનું આગમન લખાયેલું છે, તો પછી / મારા આ આંગણામાં હજી સ્નોના ઢગલા શા કારણે પથરાયેલા પડ્યા છે– ? નાયકને ફોલીનબ્રુકમાં લીધેલા મકાન અને ગુલબાઇ ટેકરા વચ્ચે એક બસ દોડ્યા કરતી લાગે છે ! મને થાય છે, આ બસ ભરતને એની આ પ્રકારની અનેક રચનાઓમાં સુખદ-દુખદ આવ-જા કરાવ્યા જ કરે છે…

ભરતે એક ડાયસ્પોરા કવિતા નામે, એક દીર્ઘ રચના કરી છે. તેને પણ આમાં ઉમેરી શકાય. વિદેશમાં જેમ સંકડામણો અનુભવાય તેમ મૉકળાશો પણ અનુભવાય. સંદર્ભ ડિશ-વૉશર મશિનનો છે. નાયક કહે છે, વાસણ થઇ ગયાની / વ્હીસલ વાગે / ને ગરમાગરમ વાસણ / હાથરૂમાલ વડે લૂછવા જતાં / કિચન કેબિનેટમાં / ગોઠવી દીધા પછી મળતી / મોકળાશ / શબ્દોમાં વ્યક્ત કરવી અઘરી હોય છે // ક્યારેક / તે વાત મારા જેવા બેવતનીઓ / સારી રીતે સમજતા હોય છે, પણ / કહે કોને ને કેવી રીતે ? કેમકે, વાત એ રીતે ફંટાઇ છે, કે બધા કવિ નથી હોતા ! ને વળી આવી ન જેવી વાતની કવિતા તે કરાય ? તો, કોને વિશે કરાય કહેતાં, મા-બાપને યાદ કર્યાં છે : માના ચહેરા પરની કરચલીઓની અને બળદ બનીને હળ ખેંચતા બાપની, એવા ઓલ્ડ મૅનની કરાય. વિદેશ વસતા (સાહિત્યકાર કે) કવિજન માટે આ પ્રશ્ન પાયાનો બને કે કવિતા કરાય તો કોની કરાય. કવિતા રચનામાં, પોતે કવિતા લખવા બેસે કે તરત જ તે પણ પોતાની રમત શરૂ કરી દે છે, એમ કહીને કહ્યું છે, હું લખવા મથું આકાશ વિશે તો / તે લખાવે છે લીલાંછમ ખેતરો વિશે / હું આંખો તાણીને નજર માંડું ક્ષિતિજની પેલી પાર / ત્યારે તે સામે અરીસો ધરી દે છે ! કવિઓ કવિતાને લખે છે કે કવિતા એઓને લખે છે નામની એક બહુ મોટી વાત અહીં સરળતાથી કહી દેવાઇ છે. કવિ માણસની અળવીતરાઇની પણ ભરતને ખબર છે : કવિ રચનામાં કહે છે, કવિ સૂરજ સામે આઇનો ધરે છે / ને અજાણ્યો થઇને / આખા નગરમાં ફરે છે / જતાં આવતાં ફૂલોને / રસ્તા પૂછે છે / પુસ્તકાલયમાં / પુસ્તકો છોડીને / ચહેરા વાંચે છે ને / રમતાં બાળકોનાં ખિસ્સામાં / મુઠ્ઠી લઇ તડકો ભરે છે. વગેરે.

છતાં, વિ-દેશવટો-ની સમગ્ર કવિતાને હું એક જુદા જ દૃષ્ટાન્ત રૂપે જોઉં છું : વિદેશવસવાટથી સંભવ છે કે જીવન ખારું લાગે, ન પણ લાગે; સારું લાગે, ન પણ લાગે. વિદેશવસવાટનો અતીતરાગ અને વિદેશ-લગાવ સાથેનો એવો દ્વિવિધ સમ્બન્ધ હવે બહુ જાણીતો છે. એ સંવેદનાને વાચા આપતી વાર્તાઓનું કે એવી કાવ્યકૃતિઓનું મૂલ્ય પણ હવે ઘણી ચવાઇ ચૂકેલી વસ્તુ છે. પણ એથી ભરત ત્રિવેદી જેવી વ્યક્તિને કાવ્ય કે લેખન માત્ર બનાવટ ભાસે, આગળ વધતાં, પોતાની સર્જકતા કે લેખન ચ્હૅરાઇ ગયેલાં, ખોડાઇ ગયેલાં, કે વંઠી ગયેલાં લાગે, એ ઘાતક સંવેદનને હું રેખાન્કિત કરવા ચાહું છું, એટલે કે, વધારે ધ્યાનપાત્ર ગણું છું. એ સંવેદનનું બીજું નામ છે, સ્વકીય કવિતાની સંભવિતતા અને તેની સાર્થકતાને વિશેનો પ્રશ્નાર્થ. જાણે એ ભરતનો સ્થાયી ભાવ છે. કલમથી કાગળ સુધી-માં એ છે અને અહીં ચાલુ છે. જુદી જુદી રીતે ઘુંટાયા કરે છે. નોંધવા સરખું એ છે કે એ મનોભાવને એણે કાવ્યશબ્દમાં વ્યક્ત કર્યો છે.  કવિતાની કળા નામની રચનામાં કહે છે : કશું જ નહીં / કલમ અને કાગળ હાથવગાં હોય છે / ને / પંખી નીકળી પડે તેમ / નીકળી પડું છું / કોરા કાગળના અંતરીક્ષમાં  / ક્ષિતિજની સીમાઓને / આંબી જવાના મનસૂબા સાથે…હું આશા રાખું છું કે આ ભરત ત્રિવેદી નામના વિ-દેશી પંખીના એ મનસૂબા ફળે…

(ભરત ત્રિવેદીના તાજેતરમાં પ્રકાશિત ‘વિ-દેશવટો’ કાવ્યસંગ્રહનો આમુખ)

સૌજન્ય : http://www.sumanshah.com/2012/08/18/ભરતની-અછાન્દસ-રચનાઓ/

Category :- Diaspora / Literature

વૈશ્વીકીકરણના આવિર્ભાવે ૨૦મી સદીમાં અનેક વિદ્યાશાખાઓ અને અભ્યાસ પદ્ધતિઓ ઉદ્દભવી છે. પશ્ચિમના દેશોની વિદ્યાપીઠોમાં ‘ડાયસ્પોરાશાસ્ત્ર’નો (Diasporology) એક સ્વતંત્ર અભ્યાસ વિષય તરીકે સમાવેશ થયો છે. આંતરદેશીય પ્રજાસમૂહોએ ડાયસ્પોરા વિભાવને પ્રચલિત કર્યો છે. ડાયસ્પોરાનો અભ્યાસ આંતરવિદ્યાશાખાકીય અભ્યાસ છે. (ઇતિહાસ, સમાજશાસ્ત્ર, રાજ્યશાસ્ત્ર, અર્થશાસ્ત્ર, માનસશાસ્ત્ર, નૃવંશશાસ્ત્ર,) સાથે જોડાયેલો છે. હમણાં જ ભારતની મુલાકાતે આવેલા લોર્ડ ભીખુ પારેખે એમના વ્યાખ્યાનમાં જણાવ્યું કે, ‘ડાયસ્પોરા એ આંતરદેશીય પ્રજાસમૂહોનું ઉત્પાદન છે.’ (૧૦ જાન્યુઅારી ૨૦૧૨, ગુજરાત વિદ્યાપીઠમાં, ‘પૂર્વ આફ્રિકાના ગુજરાતીઓ’ - પુસ્તકના વિમોચન પ્રસંગે). એ અર્થમાં ડાયસ્પોરા સતત પરિવર્તનશીલ એવું ઉત્પાદન છે, અને તેમ હોય તો ડાયસ્પોરા સાહિત્ય એ ઉત્પાદનનું સર્જનાત્મક પરિણામ છે, એમ કહી શકાય. એની ઉત્પાદનપ્રક્રિયા સાથે કે સર્જનપ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલી સંકુલતાઓ, સંઘર્ષો, વિનિમયો, વગેરે વ્યક્તિજીવન, સમાજજીવન, અને સાંસ્કૃતિક બાબતોને કઈ રીતે નિરૂપે છે એનો અભ્યાસ થવો જરૂરી છે.

ભારતીય ડાયસ્પોરા વિશ્વના આશરે ૧૧૨ દેશોમાં ફેલાયેલો છે. તેમાંથી ગુજરાતી ડાયસ્પોરા આશરે ૪૪ દેશોમાં વ્યાપ્ત છે. જો કે આ દરેક દેશોમાં પ્રવર્તતી ગુજરાતી ભાષા – સાહિત્યની પ્રવૃત્તિઓનો હજી આપણે ત્યાં અભ્યાસ શરૂ થયો નથી. બ્રિટન, અમેરિકા, કેનેડા અને પૂર્વ આફ્રિકા આ દેશોમાં સ્થળાંતરિત થયેલ ગુજરાતી પ્રજાસમૂહો વિશે આપણે ત્યાં કામ થયું છે. બ્રિટન, અમેરિકા, કેનેડા અને પૂર્વ આફ્રિકા આ દેશોના ગુજરાતી ડાયસ્પોરા સર્જકોની વાર્તાઓના વાચન બાદ અહીં અમેરિકાના ગુજરાતી સર્જકોની કેટલીક વાર્તાઓના આધારે તેમાં અભિવ્યક્ત નારીસંવેદન વિશ્વને મૂલવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. ડાયસ્પોરા વિભાવને કેન્દ્રમાં રાખીને જયારે નારીસંવેદન વિશે અભ્યાસ કરવાનો હોય, ત્યારે ગુજરાતી ડાયસ્પોરાના નિર્માણમાં સ્ત્રીઓની સમસ્યાઓ, એમનાં સંઘર્ષો, પુનર્વસન માટેના પ્રયત્નોમાં એમની ભૂમિકા કે ભાગીદારી, જેવી અનેક બાબતો ઉપરાંત મૂળ દેશની સામાજિક – સાંસ્કૃતિક બાબતો અને અપનાવેલ દેશની સામાજિક – સાંસ્કૃતિક બાબતો ડાયસ્પોરા સાહિત્યમાં કઈ રીતે નિરૂપણ પામી છે તે જાણવું રસપ્રદ થઈ પડે તેમ છે. ભૌતિક સંસ્કૃતિ સમકાલીન સંસ્કૃતિને કઈ રીતે પ્રભાવિત કરે છે તે બદલાયેલી સામાજિકતા સંદર્ભે તપાસીએ ત્યારે આ વાર્તાઓના પાત્રો, પ્રસંગો, પરિસ્થિતિઓ, વગેરેને વ્યાપક દ્રષ્ટિકોણ સાથે તપાસવા પડે.

સાંસ્કૃતિક દૃષ્ટિકોણને આધારે ડાયસ્પોરા વાર્તાઓની વાત માંડતી વખતે નીઓ ફ્રોઈડીઅન અભિગમને ધ્યાનમાં રાખીએ તો કદાચ આ વાર્તાઓના બદલાયેલા વિશ્વનો અંદાજ મળી રહે એમ લાગે છે. નીઓ –ફ્રોઈડીઅનો ‘વૈયકતિક મનોવિજ્ઞાન’ને સમાજ અને સાંસ્કૃતિક પ્રવાહો સાથે જોડે છે. માનવવિકાસ અને વ્યક્તિત્વને સમજવા માટે સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક અસરોનો અભ્યાસ કરવો વધુ જરૂરી છે તેવું માનનારા કેરેન હોર્ની, એરિક ફ્રોમ અને હેરી સ્ટેક સાલીવાન ફ્રોઇડની મનોવિજ્ઞાનની વિચારણાને પડકારે છે. એરિક ફ્રોમના મતે મનુષ્યનું અસ્તિત્વ, એનું સ્વરૂપ જ એ પ્રકારનું છે કે તેને એકલતાનું, ભંગુરતાનું તીવ્ર ભાન થાય છે. આ ભાનને લીધે સંકુલ જરૂરિયાતો ઉદ્દભવે છે. જાત સાથે, આસપાસના સમાજ અને વિશ્વ સાથે અર્થપૂર્ણ રીતે અનુંસંધિત થવાની અનિવાર્યતા આ તીવ્ર એકાકીપણાના ભાનમાંથી વિકસે છે. આવા સમયે મનુષ્યની આસપાસનો સમાજ અને સંસ્કૃતિ એની જરૂરિયાતોને કાં તો સંતોષે છે કાં તો છિન્નભિન્ન કરી દે છે. આ બાબતનો આધાર જે તે માનવસમૂહોએ વિકસાવેલી ભૌતિક સંસ્કૃતિ તેમ જ મૂલ્ય સંસ્કૃતિ પર રહેલો છે. સમાજશાસ્ત્રના અભ્યાસી ડેવિડ રીસમનના મતે, સમાજનું સ્વરૂપ બદલાય તેમ વ્યક્તિત્વનાં લક્ષણો પણ બદલાય છે. મનુષ્યની વૃત્તિઓ, એની અભિવ્યક્તિ અને સંતોષ –અસંતોષ જુદા જુદા સમય, અને પ્રદેશના જુદા જુદા સમાજની જીવન પદ્ધતિઓથી પ્રભાવિત હોય છે. તે કારણે જ સાંસ્કૃતિક અસરોને લીધે થતું માનવવર્તન કદીક આનંદ નીપજાવે છે. તો કદીક ચિંતાતુર પણ બનાવે છે.

વ્યવસાયે ડૉકટર નીલેશ રાણા પાસેથી કવિતા, નવલકથા અને વાર્તાના સંગ્રહો મળ્યા છે. ‘પ્રતિબિંબ’ સંગ્રહની વાર્તા ‘ડાન્સ ઇન્ડિયા’ અમેરિકા જઈ એશોઆરામથી જીવતા દંપતી મોના અને શૈલેશના પરિવારની વાર્તા છે. આ વાર્તામાં પહેલી અને બીજી પેઢીની ગુજરાતી સ્ત્રીઓની જુદા જ પ્રકારની માનસિકતા નિરૂપાઈ છે. વાર્તાના આરંભમાં જ ‘ડાન્સ ઇન્ડિયા ડાન્સ’ પ્રોગ્રામ પૂરો થયા પછી ટી.વી.પરથી સમાચારમાં પ્રસારિત થાય છે કે, ‘સ્કૂલમાં કરાયેલા સર્વેના રિઝલ્ટ મુજબ ૮મા ધોરણમાં ભણતા પાંત્રીસ ટકા વિદ્યાર્થીઓએ સેક્સનો અનુભવ કર્યો છે’. સમાચાર સાંભળતા જ મોના અને શૈલેશના મનમાં શારડી ફરી જાય છે. અચાનક જ બન્નેને ભાન થાય છે કે આગલા દિવસ સાંજથી ક્રિસમસ ઈવની પાર્ટીમાં ગયેલી એમની લાડકી દીકરી અમી હજી ઘરે પાછી ફરી નથી. અમેરિકા આવીને પોતે ભૂલ કરી છે અને એ ભૂલ સુધારી લેવા હવે બધું જ સંકેલી લઈને ભારત પાછા જતાં રહેવું જોઈએ એવું માનતો શૈલેશ મોનાને તેમ કરવા માટે મનાવી શકતો નથી. ભારત ગમતું હોવા છતાં મોનાનું મન ભારત પાછા ફરવાની જરા જેટલી ય ઈચ્છા ધરાવતું નથી. મોનાના ભારત પાછા ન ફરવાના કારણોનું વર્ણન આ મુજબ મળે છે, ‘ભારત નહોતું ગમતું એમ નહોતું. ત્યાં બે જેઠ- જેઠાણી, એક દિયર-દેરાણી, બે નણંદો અને પોતાની સેવાની રાહ જોતાં સાસુ-સસરા, વેકેશન ગાળવા પૂરતું એ બધું ઠીક હતું. અહીંથી મોકલાવેલા ડોલર્સથી એમની સગવડો કંઈક સચવાતી હતી. સાત સાગર પાર સચવાતા સંબંધનો ગાળીયો પોતાના ગળામાં નાખવાથી પોતાની સ્વતંત્રતા જોખમાશે. બધાની જવાબદારી શૈલેશને માથે પડશે. ત્યાંની સમસ્યાઓના વર્તુળના પરિઘમાં રહેવાને બદલે પોતે કેન્દ્રમાં ધકેલાઈ જશે ..... નો.... નો .... માંડ માંડ જે પળોજણથી છુટકારો મળ્યો છે એ અમીના વર્તાવ અને શૈલેશના દબાણને ખાતર ફરી ગળે વળગશે. અહીંની બ્યૂિટફુલ લાઈફ ... ચાર બેડરૂમનો બંગલો, બે કાર, બિગ - ફ્લેટ સ્ક્રીન ટી .વી., વોશર-ડ્રાયર, ફ્રીજ ... વીક એન્ડ પાર્ટી ... ફ્રીડમ ... સુખસાહેબી .... લોભામણું સ્મિત કરી બાંહો ફેલાવી આવકારતું અમેરિકા ... ભાગ પડાવવાવાળું કોઈ નહીં ... અને બીજી તરફ સાસુ-સસરા, જેઠ-જેઠાણીના સંબંધોના પડછાયાની સંભળાતી માગ –અહીં જ રહેવું, વહેવું અને સહેવું.’ અમીની ચિંતા કરતી મોનાના હૃદયના ઊંડે ઊંડે ઉમટતા આ વિચારો ભારતીય સ્ત્રીની માતા તરીકેની ભૂમિકામાં થઈ રહેલું પરિવર્તન સૂચવે છે. અમી વીક - એન્ડ એના કોઈ ગોરા બોયફ્રેન્ડ પીટર સાથે ગાળવાની છે. એ જાણતાં અસ્વસ્થ થતી મોના પતિ શૈલેશ સાથે એ અંગે કોઈ વિચારવિનિમય કરવાનું ટાળે છે. મોનાની સહકર્મચારી સિમાન્થાની અમી સાથે ભણતી દીકરી લીસા પ્રેગ્નન્ટ હોવાનું જાણી અપરાધ અનુભવતી સિમાન્થા મોના પાસે હૈયું ખોલે છે, ‘કાશ, મેં એને બર્થ –કન્ટ્રોલની પીલ્સ આપી હોત તો આ દિવસ જોવાનો સમય ન આવત’. સિમાન્થા પાસેથી અજાણતાં જ મળી ગયેલો બર્થ – કન્ટ્રોલ પીલ્સનો ઉપાય મોનાને જચી જાય છે. શૈલેશ અને અમીને ખબર ન પડે તેમ મોના અમીની રૂમમાં જઈ અમીના પર્સમાં બર્થ – કન્ટ્રોલની પીલ્સ મૂકવા જાય છે ત્યારે ચોંકી ઊઠે છે. વાર્તાકારે કહ્યું નથી પણ વાચક તરત પામી લે તે રીતે સૂચવ્યું છે કે અમીના પર્સમાં એ પીલ્સ પહેલેથી જ મોજુદ હતી. ચોંકી ઊઠેલી મોના બીજી જ ક્ષણે તદ્દન સ્વસ્થ થઈ પોતાનું પર્સ ઉઘાડી એ પીલ્સ એમાં સેરવી લે છે.

પ્રથમ પેઢીની ગુજરાતી સ્ત્રી મોના અને બીજી પેઢીની એની દીકરી અમી આ બંને સ્ત્રીપાત્રોની બદલાયેલી માનસિકતા પાછળ કાર્યરત અમેરિકન સમાજમાં પ્રાપ્ત વ્યક્તિ સ્વાતંત્ર્યની સગવડ અને અમેરિકન સંસ્કૃતિમાં સ્વીકારેલ વ્યક્તિગત મૂલ્યોની મહત્તાની સાથે ભારતીય સમાજમાં સ્ત્રીઓ માટે ઊભી કરાયેલી સંકુચિત વ્યવસ્થા અને એના માથે લાદવામાં આવતી જવાબદારીઓનું ભાન બંને પ્રતીતિ કરાવે છે. ભૌતિક સંસ્કૃતિઓ આનુવંશિક હોતી નથી પરંતુ મૂલ્ય સંસ્કૃતિ આનુવંશિક હોય છે. ભારતીય મૂલ્ય સંસ્કૃતિ આ પાત્રોને આનુવંશિક રીતે મળેલી હોવા છતાં અમેરિકાની ભૌતિક તેમ જ સ્વાયત્ત વિચારોને પ્રાધાન્ય આપતી મૂલ્ય સંસ્કૃતિ આનુવંશિક રીતે પ્રાપ્ત ભારતીય સંસ્કૃતિઓને કઈ રીતે પ્રભાવિત કરે છે તેનો ખ્યાલ પણ આ વાર્તા દ્વારા મળી રહે છે.

આ જ વાર્તાસર્જકની ‘બારી’ વાર્તામાં પત્ની અને પુત્રીને મૂકીને જતા રહેલા ડેડી છ વર્ષ પછી પાછા આવી રહ્યા છેની પ્રતીક્ષામાં ઝૂમતી પુત્રીની આંખો સામેના મકાનની બાલ્કનીમાંથી એની દિશામાં તાકતી બે આંખો સાથેના મિલનથી મીઠી મૂંઝવણ અનુભવી રહે છે. ડેડીની પ્રતીક્ષા કરતી પુત્રી ડેડીના આવવાના આનંદની સાથે સાથે સામેની દિશાની આંખોના મિલનથી રોમાંચ પણ અનુભવે છે. પોતાના ઘરના રસોડાની બારીથી બહાર તાકતી માની આંખો પ્રત્યે એ અબુધ પુત્રીનું ધ્યાન જ જતું નથી. એક વહેલી સવારે ડેડી તો ઘરે આવી પહોંચે છે ને માને એ જણાવવા એના બેડરૂમમાં જતી પુત્રીને મા પોતાને અને ઘરને છોડીને જતી રહી હોવાનું જણાવતો પત્ર મળે છે. ડેડીના આવ્યાનો આંનદ ઝાઝો ટકતો નથી, પરંતુ માના જતા રહેવા સાથે જ ભાન થાય છે કે સામેની દિશામાંથી દેખાતી આંખો પણ ગાયબ થઈ ગઈ છે. વાર્તાકાર નીલેશ રાણાએ માતા-પિતા વચ્ચેના વિગ્રહનો સીધો ઉલ્લેખ ક્યાં ય કર્યો નથી કે નથી ક્યાં ય ઉલ્લેખ કર્યો માના અન્ય પુરુષ સાથેના સંબંધનો. વાર્તાને વાર્તા બનાવનારી આ ઘટનાનો સીધો ઉલ્લેખ કર્યા વગર જ નિરૂપિત ઘટનાની પ્રતિક્રિયામાંથી ઊભો કરેલો વ્યંગ્યાર્થ આ વાર્તાસર્જકની કલાસૂઝ પ્રત્યે માન જગવે છે. આ વાર્તામાં નિષ્ફળ દાંપત્યજીવનનું દુષ્પરિણામ ભોગવતી પુત્રીની દશા સ્ત્રીની અબુધ અવસ્થા પ્રત્યે કારુણ્ય જન્માવે છે તો બીજી બાજુ માના પાત્ર દ્વારા પોતાના જીવનને પોતાની શરતો સાથે જ જીવવાની હામ ધરાવતી સ્ત્રીનું સંવેદનવિશ્વ પણ આકારિત થવા પામે છે.

સ્ત્રીના સંવેદનવિશ્વને એના અનુભવવિશ્વની વિપરીતતાને લીધે કયા પ્રકારની વિષમતાઓનો સામનો કરવો પડે છે તેનો અણસાર સ્તનકેન્સરનો ભોગ બનેલી અને તે કારણે જ સર્જરી પછી એક સ્તન ગુમાવનારી સ્ત્રી ‘અધૂરી સ્ત્રી’ વાર્તાની નાયિકા ઊર્મિના પાત્ર દ્વારા મળે છે. સ્તનકેન્સરની જાણ થયા બાદ ઊર્મિ એનું ડાબું સ્તન ગુમાવે છે. સર્જરી પછી ઘરે પાછી આવેલી ઊર્મિ બેડરૂમમાં જાય છે ત્યારે પતિ એની ઉપેક્ષા કરતો પડખું ફેરવી સૂઈ જાય છે. પત્નીના દેહનો ઉપભોગ કરનારો પતિ સ્તન ગુમાવેલી પત્નીની જે અવહેલના કરે છે તેમાં દામ્પત્યજીવનની પોકળતા છતી થાય છે. પુત્ર –પુત્રવધૂ અને પૌત્ર –પૌત્રીઓ સાથે જીવતું આ દંપતીયુગલ જીવનની ઢળતી સંધ્યાએ પતિની સ્નેહસ્થૂળતાને લીધે મનોમન ખંડિત થાય છે. સ્ત્રી એટલે માત્ર શરીર, દેહોપભોગનું સાધન અથવા તો સાંસારિક જવાબદારીઓ નભાવી લેવાનું સાધન એવું માનતા પતિના બધા જ દોષોને સહજતાથી સ્વીકારી લેનારી ઊર્મિ ભારતીય સંસ્કૃતિ પરંપરા પ્રમાણે પતિનિષ્ઠ, પરિવારનિષ્ઠ પત્નીની ભૂમિકા નીભાવે છે. પતિની સુખશાંતિ માટે ઘર છોડવા પણ તૈયાર થાય છે પરંતુ પત્ની વગર પૌત્ર –પૌત્રી કે પરિવારને પોતે સાચવી નહીં શકે તેનું ભાન અને તે પ્રકારના સ્વાર્થને લીધે પતિ તેને ઘર છોડતી અટકાવે છે. વાર્તાના અંતે પતિ સાથે મળી ઊભા કરેલા સંસારના હિતમાં સમાધાન માટે તૈયાર થતી ઊર્મિ એકાંતમાં અનુભવેલી પારાવાર પીડાને ભીતરમાં જ ભંડારી દે છે.

આનંદરાવ લિંગાયત ડાયસ્પોરા ગુજરાતી વાર્તાક્ષેત્રે મહત્ત્વનું નામ છે. ‘મંજરી’ અને ‘ટેલિફોનની ઘંટડી’ વાર્તાઓમાં ભારતીય સમાજ – સંસ્કૃતિ અને અમેરિકન સમાજ – સંસ્કૃતિની વિશેષતાઓ અને મર્યાદાઓ નારીપાત્રો દ્વારા અભિવ્યક્તિ પામે છે. ભીષણ ગરીબાઈમાં જન્મેલી, જીવેલી, મોટી થયેલી મંજરીને એવું જ ભયાનક સાસરું પણ મળે છે. બીજવર પતિ અને વયમાં મંજરીથી મોટી એની દેરાણી, વગેરે સાસરિયાઓની વરવી અને જડબેસલાક સત્તાના મંજરીના કારમા અનુભવો દયનીય મંજરીને વધુ દયનીય અવસ્થામાં ત્યારે મૂકે છે જ્યારે બે બાળકોની જવાબદારી પતિના મૃત્યુ પછી એના માથે આવી પડે છે. બાળકોને લઈને પિયર પાછી ફરે છે. મિત્ર સુલેખાના સહકારે આફ્રિકા અને ત્યાંથી અમેરિકા પહોંચી તે ભાગ્યનું દળદર મીટાવવામાં લાગી જાય છે. અજાણી ભૂમિ ,અજાણ્યા લોકો, અજાણી ભાષા ધરાવતા પરદેશમાં એકલપંડે સ્થાઈ થવાની ક્ષમતા ધરાવતી મંજરીનું પાત્ર માન જગવે એવું છે. અમેરિકામાં જેન્ટલમેન કહી શકાય તેવો શરીરે અપંગ માઈકલ મંજરી સાથે સમજૂતીના લગ્ન કરી મંજરીને એના બાળકો સાથે મેળવી આપે છે. માઈકલના સાથ- સહકારથી સ્થાયી થયેલી મંજરી અંતે સ્વચ્છાએ માઈકલ સાથે સ્નેહસંબંધે બંધાય છે. આ વાર્તાના આરંભમાં ભારતમાં રહેનારી મંજરીની પડોશણો મંજરી અને માઇકલ સંબંધોની કૂથલી કરી મંજરીના ચરિત્રની નિંદા કરતા દર્શાવીને વાર્તાસર્જકે ભારતીય સમાજની નિંદાવૃત્તિનો દોષ નિરૂપ્યો છે. ભારતમાં માત્ર અભાવગ્રસ્ત દશામાં પારાવાર કષ્ટ વેઠતી મંજરીને સહાય કરવા કોઈ આવતું નથી. માત્ર દયાના આધારે જીવી શકાય નહીં તેવું મંજરીને લાગે છે ત્યારે જ એ ભારત છોડવાનો નિર્ણય લે છે. ગરીબ માતા-પિતા,નાના બાળકો બધું જ મૂકીને હામ ભીડીને તે ઊજળી આવતીકાલની આશાએ કદી ન જોયેલા દેશમાં, કદી ન જાણેલી સમાજ વ્યવસ્થામાં જઈ ગોઠવાય છે. મંજરીના પાત્રની આ ક્ષમતા સ્ત્રીના શક્તિશાળી આંતરસવિત્તનું પરિચાયક બને છે. મંજરી અને માઇકલ એકમેક સાથે જે જવાબદારીપૂર્વક જોડાય છે એમાં એ પાત્રોની ગરિમાનું રતિભાર પણ અવમૂલ્યાંકન થતું દર્શાવ્યું નથી. બલ્કે જીવનના સંઘર્ષો અને એ સાથેના સમાધાન માટેના પ્રયત્નોમાં એ બંનેની વ્યક્તિમત્તા મુઠ્ઠી ઊચેરી જ સાબિત થાય છે. માઇકલ સાથે જોડતા પૂર્વે મંજરીએ અનુભવેલી મથામણ વાર્તાકાર આ પ્રકારે મૂકી આપે છે, ‘ન કરવી હોવા છતાં માઇકલની તુલના એના સાસરિયાં સાથે, પેલા લંપટ, ઇન્ડિયન મોટેલ-માલિક સાથે, લોહી ચૂસાઈ જાય એટલા ઓછા પૈસામાં કાળી મજૂરી કરાવનાર ડેરીના ઇન્ડિયન માલિક સાથે, અને શહેરની પોળમાં રહેતા પોતાના ગરીબ કુટુંબની ગમે તેવી વાતો, નિંદા અને તિરસ્કાર કરનારાં સગાંસંબંધીઓ અને પડોશીઓ સાથે થઈ ગઈ ..... ભારતમાં મને અને મારા આખા કુટુંબને હળહળતી ગરીબી અને ધૂત્કાર સિવાય આજ સુધી શું મળ્યું ! ભારતની ધરતીમાંથી મને એવી કઈ વસ્તુ મળી કે જેના આધારે ગૌરવથી ‘હું ભારતીય છું’ એવું અભિમાન લઈ શકું! ઇન્ડિયન સમાજ અને ઇન્ડિયન સંસ્કારને વળગી રહેવાથી પોતાને આજ સુધી શું મળ્યું છે એનું સરવૈયું એણે કાઢવા માંડ્યું. જેમ જેમ એ આ હિસાબ કરતી ગઈ તેમતેમ ગુસ્સાથી એનું મગજ તપતું ગયું. આખરે એણે નિર્ણય લીધો કે સમાજના ડરથી એ માઇકલની મમતાભરી વિનંતિને નહીં ઠુકરાવે.’ (‘કંકું ખર્યું’) આ મનોમંથન દ્વારા મંજરીના સંવેદનને જ નહીં એ સંવેદન સાથે જોડાયેલા એના અનુભવો અને એણે આધારે જ ઘડાયેલી એની વિચારપ્રક્રિયાનો આલેખ રજૂ થવા પામ્યો છે.

‘ટેલીફોનની ઘંટડી’ વાર્તાની નાયિકા નયનાને બે બાળકો સહિત એનો પતિ મદન અમેરિકા બોલાવે છે. ભાડાના ઘરમાં રહેતી નયના પોતાનું ઘર ખરીદી શકાય તે હેતુથી મદનને આર્થિક ટેકો આપવા ફાજલ સમયમાં નોકરી કરતી થાય છે. થોડા સમયમાં જ પતિ કોઈ ગોરી યુવતીના પ્રેમમાં પડીને નયના અને બાળકોને છોડીને જતો રહે છે. પરાયા મુલકમાં એકલી પડી ગયેલી નયના કષ્ટ વેઠીને નર્સિંગનો કોર્સ પૂરો કરીને હોસ્પિટલમાં નર્સનું કામ મેળવે છે. બાળઉછેરની તકેદારી રાખવામાં માતા-પિતા બંનેની ભૂમિકા પણ નિભાવે છે. હોસ્પિટલમાં એની સાથે કામ કરતી અમેરિકન નર્સો લીન્ડા, ગ્લોરિયા, લીસા, એઈમી વગેરે મોટા ભાગની બધી જ ડિવોર્સ થયેલી Single Parent હતી. વાર્તાસર્જક લખે છે, ‘એ બધી પણ, એકલા હાથે, હિંમતથી પોતાના બાળકોને ઉછેરતી હતી. પરંતુ એમાંની કોઈ બ્રહ્મચર્ય તો પાળતી જ નહોતી. એ રીતે શરીરને કરમાવીને સૂકવી નાખવામાં એ સ્ત્રીઓ માનતી નહોતી. એ દરેકના જીવનમાં કોઈ ને કોઈ પુરુષ બોયફ્રેન્ડ હતો. ગાંડા કરી નાખે એવી, જીવનની એકલતામાંથી, જીવનના ખાલીપામાંથી બચવા એ દરેકને કોઈક પ્રકારની ‘રિલેશનશિપ’ હતી. આ ‘રિલેશનશિપ’થી જીવનમાં એમને હૂંફ રહેતી. એનાથી જીવન સાવ ખાલીખમ, માત્ર ઢસરડા જેવું નહોતું લાગતું. એક બોયફ્રેન્ડ સાથે ઝઘડો થતાં એને પડતો મૂકી બીજો શોધવાનો એકરાર કરવામાં એમને કોઈ શરમ ,સંકોચ કે અજુગતું નહોતું લાગતું. કશું નૈતિક અધ:પતન થતું નહોતું લાગતું. બધું સહજ અને સ્વાભાવિક. આ અંગે એમને સમાજ કે એમનાં સગાંસંબંધીઓ પણ કાંઈ કશો વાંધો લેતા નહોતાં.’ (‘કંકું ખર્યું’) વગર વાંકે પોતાને છોડીને જતા રહેલા પતિના કારણે ભરયુવાનીમાં સ્પર્શનો અભાવ અનુભવતી નયના બે જુદી જુદી સંસ્કૃતિઓનો ભાર અનુભવે છે. ઘરનું ગારબેજ ડિસ્પોઝલ બગડી ગયું હોવાથી મકાનમાલિકનો યુવાન પુત્ર સ્ટીવ રીપેર કરવા આવે છે. એના કસાયેલા, મજબૂત, ગોરા શરીર પર નજર પડતાં જ શરીરસુખથી વંચિત રહેલી નયના કામાવેગ અનુભવે છે ને વિચારે છે, ‘મારા કશા પણ વાંક વગર મદને મારી જિંદગી foreclose કરી છે. હવે મારા પોતાના બાવડાના બળે હું એ repossess કરું અને મારી રીતે મારી જિંદગી જીવું એમાં કોઈને શું? હું પણ શા માટે કોઈ યોગ્ય પુરુષની મિત્રતા ના રાખું! એમાં શું ખોટું? બહુ બહુ તો મારો સમાજ થોડો વખત બબડશે. આમે ય અત્યારે પણ મારો સમાજ મારી પીઠ પાછળ મારી નિંદા ઓછી કરે છે! મારા આ કપરા કાળમાં સમાજે મને શું પરખાવી દીધું! સહાનુભૂતિનો હાથ લંબાવવાને બદલે કુથલી સિવાય સમાજ કરેછે શું ?સમાજ માટે, શા માટે હું મારી જિંદગી બરબાદ કરી નાખું’ (એજન) પુરુષસ્પર્શને ઝંખતી નયનાની યુવાનકાયા સ્ટીવના આલિંગનમાં લપેટાય છે. બંને આગળ વધે તે પહેલાં જ ટેલિફોનની ઘંટડી રણકી ઊઠે છે. પુત્રી શીતલ સ્કૂલેથી છૂટીને સીધ્ધી ઘરે આવવા માગે છે ને મમ્મીને Pick-up માટે તરત જ આવવા કહે છે. ઘડીકમાં જ સ્વત્વ, નિજ ઇચ્છાઓ પર પુન: ભારતીય સમાજ પાસેથી પ્રાપ્ત દમનવૃત્તિના મૂલ્યનો વિજય થાય છે. નયના સ્ટીવને જતા રહેવાનું સૂચન કરે છે. સ્ત્રીશરીરની સ્પર્શઝંખનાની અદમ્ય ઇચ્છા ભીતરમાં ધરબાઈ જાય છે. વાર્તાનો અંત નયનાની વેદનાને મુખર રીતે પ્રગટાવી આપે છે, ‘સ્ટીવ બહાર નીકળ્યો કે તરત બારણું બંધ કરી, નયના ત્યાં બારણામાં જ ફસકાઈને બેસી પડી. ધ્રૂજારી અને રુદનને એ ખાળી શકી નહીં. એની આંખમાંથી વેદનાના રેલા વહેવા માંડ્યા. ક્યાં સુધી? ક્યાં સુધી ... હું આ પ્રકારની તલપતી જિંદગી જીવી શકીશ? ક્યાં સુધી! કલ્પાંત કરતું એક મોટું ધ્રુસકું એને આવી ગયું. બિહામણા પ્રશ્નાર્થ જેવી, ઉજ્જડ અને ખાલીખમ, સૂકા રણ જેવી પોતાની આખી જિંદગી દૂર .... દૂર .... લાંબે સુધી પથરાયેલી એને દેખાઈ .... બે સંસ્કાર,બે સંસ્કૃતિના પડ વચ્ચે પીસાઈને લોહીલૂહાણ થતી આ યુવાન નયના એવા કોઈક Cultural Prescriptionની શોધમાં ફાંફા મારવા લાગી કે જેનાથી એની જિંદગી ઉપર પડેલા બધા ઘા રૂઝાય અને એના તન તથા મન બંનેની તરસ છીપે! ( એજન)

સ્ત્રીશરીર અને એ શરીર સાથે જોડાયેલી ઇચ્છાઓ, ઝંખનાઓ વિશે ડાયસ્પોરા વાર્તાસર્જકોએ છોછ રાખ્યા વિના લખ્યું છે. Female sexuality અને female desire વિશે નારીવાદમાં પ્રાપ્ત ચર્ચાઓ મુખ્ય ધારાના સાહિત્યસર્જનનો ખાસ વિષય બનતી નથી. જયારે અમેરિકાસ્થિત ડાયસ્પોરા ગુજરાતી વાર્તાઓમાં આ મુદ્દાઓ અંગે નિર્ભીક અને નિખાલસ વલણ વર્તાયું છે. ભારતીય સંસ્કૃતિમાં સ્ત્રી એટલે ભૂમિકાઓમાં વહેંચીને જીવાતું જીવન માત્ર. એના શરીરની વૃત્તિઓનું પાપ અને વ્યભિચારના નામે દમન થતું રહ્યું છે. એક બાજુની સંસ્કૃતિમાં સ્ત્રીશરીર અને એ શરીર સાથે જોડાયેલી પુરુષસ્પર્શની ઝંખનાઓનું કરવામાં આવેલું દમન અને એ કારણે ઊભી થતી વિષમતાઓનું કરુણ પરિણામ છે બીજી બાજુ અમેરિકન સમાજમાં સ્ત્રીને પોતીકી રીતે જીવવાની મળેલી સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતાનો અભિગમ છે.
વાર્તામાં નિરૂપિત આ બંને વિરોધમૂલક અભિગમો વિચારશીલ છે. નારીજીવન સંદર્ભે ભારતીય સમાજની સંકુચિતતા અને અમેરિકન સમાજની ઉદારતા ઉભયનો પરિચય આ વાર્તાઓમાં મળી રહે છે.

કવયિત્રી પન્ના નાયક પાસેથી જે ટૂંકી વાર્તાઓ મળી છે એમાંની મોટા ભાગની વાર્તાઓમાં સ્ત્રીપાત્રોનું સંવેદન સેક્સની આસપાસ ગૂંથાઈને વાર્તારૂપ ધરે છે. એમની વાર્તાઓની નાયિકાઓ ભારતીય મૂળની છે, અમેરિકા સ્થાયી થયા પછી આ નાયિકાઓએ સુખપ્રાપ્તિના માર્ગ પોતપોતાની મેળે શોધી લેવા મુક્ત વિચારવલણ ધરાવતી સંસ્કૃતિને સ્વીકારવાની સમર્થતા કેળવી લીધી છે. નિત્યક્રમ, ક્યુટિપ, નૉટ ગિલ્ટી, ફ્લેમિંગો, વગેરે પન્ના નાયકની વાર્તાઓ આ સંદર્ભે વિગતે તપાસી શકાય. ‘નિત્યક્રમ’ અને ‘ફ્લેમિંગો’ વાર્તાની નાયિકાઓ પરપુરુષ પ્રત્યે ગજબનું આકર્ષણ અનુભવે છે. એટલું જ નહીં એ મનગમતા પુરુષોને પ્રાપ્ત કરવાના સ્વપ્નો જુએ છે ને તે માટે જરૂરી આચરણ પણ કરે છે. ‘નિત્યક્રમ’ની નાયિકા પરપુરુષ સાથે પોતાના બેડરૂમમાં શરીરસુખમાં રાચે છે તે વખતે સ્હેજ પણ અપરાધભાવ અનુભવતી નથી ઉલટું એ દરમ્યાન પોતાના પતિનો ફોન આવે છે ત્યારે પતિ દ્વારા પૂછાયેલા સવાલનો જવાબ આપતા કહે છે, ’અત્યારે શું કરું છું? તું એટલું વ્હાલ કરે છે કે મને સુખના સોજા આવ્યા છે. બ્લાઉઝના આંતરસેવા ખોલું છું.’ પતિ સાથેના સંબંધમાં પત્ની દ્વારા કરાતો દ્રોહ ‘નૉટ ગિલ્ટી’ વાર્તામાં પણ નોંધપાત્ર રીતે આલેખાયો છે. ભારતીય મૂળમાં સ્ત્રીઓને રૂઢિપ્રાપ્ત પતિવ્રતા હોવાનું જે મૂલ્યભાન વારસામાં મળ્યું છે તે અમેરિકન સમાજના પ્રભાવથી કઈ રીતે લુપ્ત થાય છે તે અહીં દર્શાવવામાં આવ્યું છે. આ નાયિકાઓ પોતાના પતિથી કે એની સાથે માંડેલા સંસારમાં દુઃખી છે એવું ક્યાં ય નિરૂપાયું નથી. માત્ર અને માત્ર પોતાની દેહવાંછિત આવશ્યકતા અને આનંદોપભોગ જ આ પ્રકારના લગ્નેતર સંબંધો પાછળનું પ્રયોજન હોય તેવું પણ વર્તાય છે.

અમેરિકાનો સ્વતંત્ર ને વૈભવી વ્યક્તિકેન્દ્રી માહોલ અને બદલાયેલી સાંપ્રત જીવન પરિસ્થિતિઓને લીધે કદાચ ભારતની જડ સંકુચિતતાની સામે ઊભેલો નારીસમાજ ડાયસ્પોરા ગુજરાતી વાર્તાઓમાં નવા રૂપે પ્રગટ્યો છે. નારીસંવેદન વિશ્વના અગોચર ઊંડાણો જાણે કે આ વાર્તામાં દ્ર્શ્યાંકિત થવા પામ્યાં છે. આ વાર્તાની નાયિકાઓ સ્વપ્રત્યે વધુ નિષ્ઠાવાન છે. પુત્રી, પત્ની અને માતાની ભૂમિકાઓ ઉપરાંત સ્ત્રીવ્યક્તિ તરીકેના અસ્તિત્વના સ્વીકારની ભૂમિકા પણ અહીં રચાતી આવે છે. મોટાભાગની નાયિકાઓ આર્થિક રીતે સ્વાવલંબી છે, ભૌતિકવાદી જીવન અભિગમને આવકારતી અને એનું આધિપત્ય ભોગવતી નાયિકાઓ છે. એમના અતીતમૂલક અનુભવો તાણના, અભાવના રહ્યા હોવાને લીધે પોતાના મુક્ત સાંપ્રત તરફ તેમનો ઝોક વધુ વર્તાય છે. અઘટિત કર્યાની પીડા ન હોવાને લીધે સંકુલતા કે સંઘર્ષ ઊભો થતો નથી. દેહસંબંધનો સહજ સ્વીકાર જ આ વાર્તાઓનો વિશેષ છે.
આ વાર્તાઓમાં સમાજ કરતાં વધુ સ્ત્રીનું અસ્તિત્વ કેન્દ્રમાં છે, જયારે મુખ્ય ધારામાં રચાતી વાર્તાઓમાં સ્ત્રી હાંસિયામાં અને સમાજ વધુ કેન્દ્રમાં રહ્યો છે. પશ્ચિમની સંસ્કૃતિના બદલાયેલાં જીવનમૂલ્યો ડાયસ્પોરા ગુજરાતી વાર્તામાં પ્રતિબિંબિત થાય છે. પશ્ચિમનો પ્રત્યક્ષ અને નિકટનો સંબંધ અને ભારતનો પરોક્ષ અને પાછળ છૂટી ગયેલો સંબંધ આ બે વચ્ચેની સ્થળાંતરિત પ્રક્રિયા અને સાંસ્કૃતિક પરિવર્તનની પ્રક્રિયા અમેરિકાના ગુજરાતી સર્જકોની વાર્તામાં બદલાયેલા માહોલનો પરિચય કરાવે છે.

મનુષ્યની જાતીયવૃત્તિ અને તે માટેનાં વર્તનવ્યવહાર માટેનાં પરિબળોને સમજવા માટે અભ્યાસીઓએ માનવ મન, એની વૃત્તિઓ, સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક પરિસ્થિતિઓ, વગેરે દરેક બાબતોને સમજવી જરૂરી છે. નીઓ-ફ્રોઈડીઅન વિચારધારામાં આ બાબત અંગે જે અભ્યાસો થયા છે તેનો સાર રસિક શાહના પુસ્તક ‘અંતે આરંભ’માં આ પ્રકારે મળે છે :
‘વ્યક્તિત્વના વિકાસમાં વાતાવરણ અને સંસ્કૃતિની અસર પર ભાર મૂકતા હેરી સ્ટેક, સાલિવાન, કેરેન હોર્ની, એરિક ફ્રોમ અને કાર્ડીનર નીઓ-ફ્રોઈડીઅનીઝમના પ્રણેતાઓ અને આધારસ્તંભ તરીકે સ્વીકારાયા છે. નાની મોટી વિગતોમાં અનેક અગત્યના મુદ્દાઓ પર ભિન્ન ભિન્ન મતાંતરો ધરાવતા હોવા છતાં નીઓ-ફ્રોઈડીઅનો કેટલીક સામાન્ય માન્યતાઓ ધરાવે છે. એમના મતે,

૧) માનવસ્વભાવના સ્વરૂપ વિશેની સમજણનો પાયો સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક ઘટકોમાં રહેલો છે, જૈવિક ઘટકોમાં નહીં.

૨) ફ્રોઇડના વૃત્તિવાદ (instinct theory) અને લિબીડોવાદ (theory of libido) મનોવૈજ્ઞાનિક રીતે મારી ચૂક્યાં છે. ઈડિપસ ગ્રંથિ, અંતરાત્માનું ઘડતર અને સ્ત્રીઓની કહેવાતી લાઘવગ્રંથિ વગેરે લક્ષણો સાંસ્કૃતિક સંદર્ભમાં જ અર્થયુક્ત બને છે. વ્યક્તિત્વનાં એ સર્વવ્યાપી લક્ષણો નથી.

૩) ચારિત્રનું ઘડતર, ચિંતાની ઉત્પત્તિ અને માનસિક વિષમતા સમજવા માટે ‘વ્યક્તિ વ્યક્તિ વચ્ચેના સંબંધો’ પર વધારે ભાર મૂકવો જોઈએ.

4) ચારિત્ર –જિન્સીવિકાસનું આનુષંગી પરિણામ નથી. એથી ઉલટું, જિન્સીવિકાસ ચરિત્રનું સૂચક છે. બીજા શબ્દોમાં, જિન્સીવિકાસથી ચારિત્રનું સ્વરૂપ નક્કી થતું નથી, ચારિત્ર જિન્સીવર્તનનું સ્વરૂપ નિર્માણ કરે છે.’ (પૃ.૭૧-૭૨)

5) ટૂંકમાં નીઓ-ફ્રોઈડીઅન વિચારધારા અને નૃવંશશાસ્ત્રની વિચારધારાઓ આ પ્રકારે સાહિત્યકૃતિના મૂલ્યાંકન માટે અનેક નવી શક્યતાઓ ખોલી આપે છે.

e.mail : nutan.j@rediffmail.com

Category :- Diaspora / Literature