CULTURE

વર્ષ 2009માં યુ.એન., જીનિવા ખાતે આયોજિત વિમેન્સ એમ્પાવર્મેન્ટ વિષયક કોન્ફરન્સ દરમિયાન, વિવિધ દેશોથી આવેલ અને ત્વચાના વિવિધ રંગો ધરાવતી વિશ્વભરની સ્ત્રીઓને મળવાનું થયું. ગંભીર મુદ્દાઓની આપલે તથા ચર્ચા થઈ. પાંચ દિવસ ચાલેલી કોન્ફરન્સ દરમિયાન બધા જ ડેલિગેટ્સને એક જ હોટલમાં ઉતારો હોવાને કારણે તથા મહિલાઓના પ્રશ્નમાં અમારા બધાના સહિયારા રસને કારણે 'પર્સનલ ઈઝ પોલિટિકલ' જેવા નારાને ધ્યાનમાં રાખતા વ્યક્તિગત અનુભવો ‘શેર’ કરવામાં કોઈને ય વાંધો ન હતો. અને આવા અનુભવોનું આદાન-પ્રદાન તે આ કોન્ફરન્સનું સૌથી રસપ્રદ તેમ જ ફળદાયી પાસું હતું.

આવો જ એક રસપ્રદ તેમ જ માહિતીસભર અનુભવ આ કોન્ફરન્સ દરમિયાન મૈત્રીના તાંતણે બંધાનાર અમેરિકાના સાનફ્રાન્સિસ્કો નગરથી આવેલ સુંદરી ચંદ્રા નામક સ્ત્રી સાથેનો હતો. સુંદરી ચંદ્રા – નામ ભારતીય લાગતું હતું. રંગે શ્યામળી, શરીરે ઊંચી, પહોળી, ભરાવદાર, પચાસેક વર્ષની સુંદરીના નામ સાથે તેના દેખાવનો કોઈ તાલમેલ નહોતો ! પણ તેનું મન કેવું સુંદર હતું તે સમજવાનો મને મોકો મળ્યો. સુંદરી રજીસ્ટર્ડ નર્સ હતી. અતિ વ્યસ્ત. તેમ છતાં ય સ્ત્રીઓનાં કામ માટે હંમેશ સમય ફાળવવા તત્પર. વિવિધરંગી મહિલાઓમાંથી મૈત્રી માટે તેને હું જ કેમ પસંદ પડી હોઈશ ? મેં એને પૂછ્યું તો તે બોલી, 'તમે ભારતીય છો તેથી.' મેં પૂછ્યું 'તમે પણ ભારતીય જ છો ને ?' એ બોલી, 'હું ભારતીય છું ય, અને નથી ય.' 'એમ કેમ ?' 'હું પોતે અમેરિકામાં જન્મી અને મોટી થઈ, ત્યાં જ પરણી અને સ્થિર પણ થઈ. મારા માતા-પિતાનો જન્મ મલેશિયામાં થયેલો. પણ તેઓએ પરણતાંની સાથે મલેશિયા છોડ્યું તે છોડ્યું. તેઓ અમેરિકા આવીને વસ્યાં. અને ફરી ક્યારે ય મલેશિયા વિશે વિચાર્યું સુદ્ધાં નહીં. એમે ય મલેશિયા વિશે વિચારવા જેવું કાંઈ હતું પણ નહીં. ત્યાં કોઈ સગાં-વહાલાં ન હતાં.' મેં પૂછ્યું, 'તો તમે મલેશિયન છો અને અમેરિકન રાષ્ટ્રીયતા ધરાવો છો ?'

પાંચ વર્ષ પહેલાં સુધી હું મારી ઓળખાણ તમે કહ્યું તેમ જ આપતી હતી. હું કહેતી, 'હું અમેરિકાના મલેશિયન ડાયસ્પોરાને બિલોંગ કરું છું.' પણ છેલ્લાં પાંચ વર્ષથી હું મારા ભારતીય મૂળ શોધવામાં વ્યસ્ત છું. દુઃખ એ વાતનું છે કે મલેશિયા છોડીને અમેરિકા આવીને વસનાર મારાં માતા-પિતાએ ક્યારે ય પોતાના મૂળ દેશની વાત મને કરી ન હતી! મને ફક્ત એટલી ખબર હતી કે અમારા પૂર્વજો ભારતથી મલેશિયા આવ્યા હતા. એટલે અમે ભારતીય થયા ને ?'

'હા ચોક્કસ. તમે મૂળ ભારતીય તો ખરા જ.'

સુંદરી બોલી, 'એવા ભારતીય કે જેણે ભારત જોયું નથી. એવા મલેશિયન કે જે જાણતા નથી કે મલેશિયા શું છે. આ બંને દેશોની ભાષાઓ, રહેણી-કરણી વગેરે કશાની જાણ પાંચ વર્ષ પહેલાં સુધી મને નહોતી.'

વારંવાર આવતા પાંચ વર્ષના સંદર્ભમાં મને રસ પડ્યો. મેં તેને પ્રશ્ન કર્યો, 'તે છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં એવું તે શું બન્યું કે તમારે તમારી ઓળખાણ અને જીવનપદ્ધતિ બદલવા વિશે વિચારવું પડ્યું ?'

નારીવાદી સુંદરી ચંદ્રા એક સફળ અમેરિકન રજીસ્ટર્ડ નર્સ, એક પ્રેમાળ પત્ની તથા બે બાળકોની વ્હાલસોયી માતાએ પોતાની વાત માંડી …

'હું તો વર્ષોથી મારી જાતને મલેશિયન ડાયસ્પોરિક વ્યક્તિ જ માનતી હતી. મારો શ્વેત અમેરિકન પતિ પણ એમ જ કહેતો. પણ પાંચેક વર્ષ પહેલાં મને એક વિશેષ દૈવીય અનુભવ થયો. મને ત્રણેક મહિના સુધી એક જ પ્રકારનું સ્વપ્ન આવતું હતું. સ્વપ્નમાં મને એક મહાકાય વાનર દેખાતો હતો. રોજ રાતે સ્વપ્નમાં એ વાનર મને પોતાની પાસે બોલાવતો હતો. આવા સ્વપ્નનો શું અર્થ હશે? મેં મારા પતિને પૂછ્યું. તેણે હસીને કહ્યું, 'બાળકોને લઈને તું ઘણા વખતથી ઝૂમાં ગઈ નથી એટલે ઝૂનું આમંત્રણ હોઈ શકે.' પણ ના, એવું ન હતું.

એવામાં મારી હોસ્પિટલમાં એક ભારતીય દરદી દાખલ થયાં. તે વૃદ્ધ મહિલા સાથે હું પ્રેમથી વર્તતી. ભાંગ્યાતૂટ્યા અંગ્રેજીમાં તે મારી સાથે વાત કરતાં. એક દિવસ તેમના ટેબલ પર પડેલ એક ફોટોફ્રેમ પર મારી નજર ગઈ. અને હું આશ્ચર્ય પામી ગઈ ! અરે ! આ તો એ જ મહાકાય વાનર હતો, જેને હું મારા સ્વપ્નમાં જોતી હતી ! પણ આ વૃદ્ધા વાનરનું ચિત્ર ફ્રેમમાં મઢાવીને હોસ્પિટલના પોતાના બેડ પાસે કેમ રાખતી હશે ? આ વાનરની સ્મૃિત તેને સ્વાસ્થ્ય મેળવવામાં કઈ રીતે મદદ કરતી હશે ? મેં મારી જાતને આવા પ્રશ્નો પૂછી નાખ્યા. અને ધીમેથી પેલાં બહેનને એ વાનરના ફોટા વિશે પૂછ્યું. વાનર શબ્દ સાંભળતાં જ તેઓ સતર્ક થઈ ગયાં અને બોલ્યાં, 'ના તમે તેને વાનર ન કહો. આ તો અમારા ઇન્ડિયન ગોડ છે. ગોડ હનુમાન.' મને આશ્ચર્ય થયું. ‘મંકી - ગોડ.' પછી તો મેં મારા સ્વપ્નની વાત પેલાં વૃદ્ધા દરદીને કરી. સ્વપ્નની માહિતી સાંભળ્યા બાદ તેમણે કહ્યું, તમે આ સ્વપ્નને હસી ન કાઢો. આ તો હનુમાનજીનો આદેશ છે. તેઓ તમને બોલાવી રહ્યા છે. હનુમાન નામના ભારતીય મંકી ગોડની જાણ થતાં મેં ઇન્ટરનેટ પર તેના વિશે બધું જ સાહિત્ય વાંચી નાખ્યું. મને હનુમાનજીમાં રસ પડી ગયો. અને ક્યારે ય ચર્ચ કે મંદિરમાં ન ગયેલી, ધર્મના નામે મોટું મીંડું, એવી હું, હનુમાનજીના વિશેની પૌરાણિક માન્યતાને સમજવા ભારતીય ધાર્મિક સાહિત્ય વાંચવા માંડી.

ધીમે ધીમે કરતાં તો હું હનુમાનભક્ત બની ગઈ. કેલિફોર્નિયાના બે એરિયામાં મેરી માઉન્ટ ખાતે આવેલ હનુમાનજીના મંદિરની માહિતી મેળવીને હું ત્યાં જવા માંડી. ત્યાંના હનુમાન ભક્તોમાંના એકે મારી વિનંતીને માન આપીને મને ભારતથી હનુમાનજીની મોટી એક મૂર્તિ મંગાવી આપી. પરંતુ તેને હું ઘરે લઈ જઉં અને પ્રતિષ્ઠા કરું તે પહેલાં મંદિરવાળાઓએ એક પૂર્વશરત મૂકી. મારે તથા મારા પરિવારે સંપૂર્ણ શાકાહારી બનવું પડે. તથા ભારતીય પદ્ધતિથી જીવવું પડે. મેં મારા અમેરિકન પતિને આ શરત વિશે વાત કરી. હનુમાનજી પ્રત્યેની મારી જિજ્ઞાસા તથા સમર્પણનો તે સાક્ષી હતો. તેણે ઉદારતાપૂર્વક એ શરતો સ્વીકારી લીધી. એટલું જ નહીં મંકીગોડ પ્રત્યેના મારા અદ્દભુત આકર્ષણને મારો પતિ 'કોલ ફ્રોમ ધ રુટ' તરીકે જોઈ રહ્યો હતો. અને આમ અમારા સમગ્ર પરિવારે ભારતીય પદ્ધતિથી જીવવાનું નક્કી કર્યું.

ઘરના બેકયાર્ડમાં એક વૃક્ષની નીચે હનુમાનજીની પ્રતિમાની પધરામણી થઈ. અને સમય જતાં અમે એ હનુમાનજી માટે બેકયાર્ડમાં મંદિર પણ બનાવ્યું. હવે અમારું હોમ ટેમ્પલ ભારતીય ડાયસ્પોરા માટે શ્રદ્ધાનું સ્થાનક છે. પૂજા-અર્ચના માટે જરૂરી એટલું સંસ્કૃત અને હિન્દી હું શીખી ગઈ છું. હનુમાન ચાલીસાનો પાઠ મારા નિત્યક્રમનો ભાગ છે.

પાંચ વર્ષ પહેલાં સુધી ભારત વિશે તદ્દન અજાણ એવી હું હવે મારી જાતની ઓળખાણ ભારતીય ડાયસ્પોરિક વ્યક્તિ તરીકે આપું છું. હનુમાનજીના શુકનિયાળ પગલાંએ મને મારા ભારતીય મૂળ સાથે જોડી દીધી છે. ભારતયાત્રા અમારી વિશ-લિસ્ટમાં ક્યારે ય ન હતી પણ હવે તે અમારા માટે પ્રાથમિકતા ધરાવે છે. અમે ભારતની વિઝિટે આવવા તત્પર છીએ. અયોધ્યાથી લઈ છેક દક્ષિણમાં સેતુબંધ રામેશ્વર તથા લંકા સુધીના 'હનુમાનરૂટ'ની યાત્રા કરવાનું મારું સ્વપ્ન છે.’

સુંદરી ચંદ્રાની કોન્ફરન્સ ખાતે નોંધાયેલ અમેરિકન આઈડેન્ટિટી અમે બંને વિસરી ચૂક્યા હતા. તેની વાતોનો પ્રવાહ અમને તેના ભારતીય પગેરું તરફ ખેંચી રહ્યો હતો.

તા.ક.

વિશ્વભરની અત્યંત સફળ પરંતુ મૂળહીન ડાયસ્પોરિક પ્રજાને પોતાના મૂળ સુધી પહોંચવાની, પોતાનાં પગેરૂ શોધવાની, જે તત્પરતા જાગી છે તેને પોષવા માટે TEMANE મૂળ વતનની ભાષા, સાહિત્ય, ધર્મ કે કલા જેવા કોઈ માધ્યમને પકડવું આવશ્યક છે. જેમ સુંદરીએ હનુમાનજીને પકડ્યા તેમ.

સૌજન્ય : ‘અંતર્મનની આરસી’ નામક લેખિકાની સાપ્તાહિક કોલમ, “નવગુજરાત સમય”, 26 જુલાઈ 2017

Category :- Diaspora / Culture

(1)

‘અમે ક્યાંના?’

‘‘વી વન ! ગીવ મી હાઇફાઇ, એકતા ! (આપણે જીત્યા ! તાલી દે, એકતા !)’’

સોફા પરથી ઊભી થઈ, હર્ષાવેશમાં બન્ને હાથ ઊંચા કરી, હથેળીઓનો તાલ એકતા સાથે મેળવવા માટે તત્પર બનીને અવનીએ મોટેથી ખુશી પ્રગટ કરી. લિવીંગ રુમ રસોડાની જોડાજોડ હોવાથી આ સાંભળી તરત જ હું પણ એ ખુશીમાં સામેલ થવા રસોડાની બહાર આવી.

1992માં બાર્સેલોનામાં રમાતી ઓલિમ્પિક રમતોને ટી.વી પર નિહાળતી મારી પંદર વર્ષની બન્ને જોિડયા દીકરીઓને, એક રમતવીરની જીતની ખુશીથી એકબીજાને તાલી આપી ફૂદરડી ફરતી અને ઝુમતી જોઈ, હું પણ ખુશ થઈ. ઓલિમ્પિકની રમતોમાં મને તે સમયે બહુ રસ ન હતો; તે છતાં ય પોતાના દેશનો રમતવીર ચંદ્રક જીતે તેની ખુશી તો થાય જ ને !

માતૃભૂમિથી દૂર પારકા પ્રદેશમાં, એટલે કે અમેરિકા આવ્યાને હજુ અમને ત્રણ વર્ષ થયાં હતાં. અમારી જીવનનાવ હજુ હાલકડોલક હતી. થોડાં વર્ષો પછી કાયમ માટે વતન પાછા ફરવાની ઇચ્છા તીવ્ર હતી; પણ એ પહેલાં તો બસ, એક જ લક્ષ્ય હતું કે વિકસવાની જે તકો અમને મળી ન હતી, તે બાળકોને મળે તેમ કરવું અને એ માટે રાત-દિવસ અમે મથ્યા કરતાં હતાં.

અહીં નોકરી મેળવવાનું કે કરવાનું અઘરું ન હતું; પણ પશ્ચિમના દેશમાં, પૂર્વની સંસ્કૃિત કેમ જાળવવી તે સમસ્યા મુંઝવ્યા કરતી. શાળામાંથી બાળકો રોજ નવા વિચારો લઈને આવતાં અને તેનાથી મન ક્યારેક ગૌરવ અનુભવતું તો ક્યારેક ચિન્તાથી ઘેરાઈ જતું. ક્યારેક અમને પ્રશ્ન પણ થતો કે અહીં આવીને ભૂલ તો નથી કરી ને ?

‘‘ઈંડિયા જીત્યું ? કઈ રમતમાં ?’’ થોડા કુતૂહલ અને વધુ આશ્ચર્યથી મેં પૂછ્યું.

‘‘નો….. મધર !’’ 

‘નો’ પર ભાર મૂકીને એકતા કહે,

‘‘અમેરિકા !’’

જવાબ સાંભળી હું સ્તબ્ધ બની ગઈ !

બન્ને દીકરીઓની આંખોમાં વિસ્મયનો ભાવ મને વંચાયો. તેમાં, આટલી સાદી સમજ મને કેમ ન પડી તે લખ્યું હતું; પરંતુ મારા વિસ્મયને સમજનાર તે સમયે ત્યાં અન્ય કોઈ હાજર ન હતું.

ઓહ ! તો આટલા ટૂંકા સમયમાં એક છત્ર નીચે રહેતો અમારો પરિવાર, અજાણપણે બે દેશો વચ્ચે વહેંચાઈ રહ્યો હતો. ફરતી અદૃશ્ય સીમારેખાઓ અંકાઈ રહી હતી અને અમને કોઈને તેની જાણ સુધ્ધાં ન હતી ! ઓચિન્તુ જ આ નગ્ન સત્ય નજર સમક્ષ ઉપસ્થિત થયું અને મારું હૃદય ખળભળી ઊઠ્યું હતું.

એક તરફ સાંજનો ઢળતો સૂર્ય ભારતમાં રહેતાં માબાપની યાદ આપતો હતો અને બીજી તરફ ઊગતા સૂર્યને સન્તાનો અમેરિકાની ધરતી પર નિહાળતા હતાં. આ આથમતી અને ઊગતી પેઢી વચ્ચે સેતુ બનીને ઉચ્ચક મનથી અહીં વસતાં સ્થળાંતરવાસીઓ અમે ક્યાંના …? તે પ્રશ્નનો ખોવાયેલ ઉત્તર આ પ્રસંગને અવિસ્મરણીય બનાવી મનના અતલ ઊંડાણ સુધી લઈ જાય છે.

(આ પ્રાસંગિક લેખને ‘ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ’ દ્વારા યોજાયેલી ‘એની સરૈયા લેખિકા પ્રોત્સાહન નિધિ - લેખન સ્પર્ધા’માં આશ્વાસન ઈનામ મળેલું. તે વિશેની નોંધ ‘પરબ’ના નવેમ્બર 2011ના અંકમાં પ્રકાશિત થઈ હતી.)

(2)

‘અમેરિકાનું ચિત્રવિચિત્ર!’

ગઈકાલે ટપાલપેટી ખોલતાં એક કવર મળ્યું. અંદરના સુંદર કાર્ડમાં આભાર વ્યકત કરતાં છપાયેલા શબ્દો સાથે, હાથે લખેલાં વાક્યો પણ ઉમેરેલાં હતાં. એમાં છપાયેલા શબ્દો હતા :

We never know how deeply an act of kindness can touch the heart. Just wanted to let you know how very much your thoughtfulness was appreciated.

પછી હાથેથી લખી ઉમેર્યું હતું કે …

Thanks so much for the beautiful poinsettia plant. (Names of all family members) are enjoying it so much. We are grateful for such a sweet new neighbor. (Name of the person who wrote this card)

(એમની પ્રાયવસી જાળવવા મેં અહીં નામ નથી લખ્યાં; કારણ કે અમેરિકામાં પ્રાયવસીનું ઘણું મહત્ત્વ છે.)

મોકલનારનું નામ અને સરનામું વાંચી અમને ખૂબ આશ્ચર્ય થયું; કારણ કે અમારી બિલકુલ બાજુમાં નવા રહેવા આવેલા પડોશીએ, પોસ્ટ ઑફિસ મારફત ચાર ડૉલર કાર્ડના ખર્ચી, આભાર વ્યક્ત કર્યો હતો! રુબરુ આભાર તો હું પ્લાંટ આપવા ગઈ ત્યારે જ તેમણે વ્યકત કર્યો હતો.

આમ કેમ ? વિચાર કરતાં લાગ્યું કે ..

એકવીસમી સદીની મોટી દેન એ છે કે દરેક પાસે સમયની ખેંચ છે. ચાલતે રસ્તે બીજી ખરીદી સાથે કાર્ડ ખરીદી, બે શબ્દો લખી ઑફિસમાંથી બીજી ટપાલો સાથે મેઇલ બૉક્સમાં મૂકતાં પાંચ મિનિટ થાય અને અમારાં ઘર, દસ જ ફૂટ દૂર હોવા છતાં; રુબરુ મળીએ તો વાતચીતમાં ખાસ્સી દસ–પંદર મિનિટ તો નીકળી જ જાય ! જો કે એકબીજાની નજરે પડીએ ત્યારે એવી થોડી પળોની આપ-લે પણ કરી લઈએ; પરંતુ બે મહિનાથી તેઓ રહેવા આવ્યા છે છતાં; ફક્ત બે જ વાર એમને મળવાનું શક્ય બન્યું છે. બાકી એકબીજાના ચહેરા પણ જોવા નથી મળતા!

એનું કારણ કે સવારે સાત વાગ્યે તેઓ કામે નીકળે અને પાંચ વાગ્યે પાછા આવે. ત્યારે એ સમયે અમારે ડ્ર્રાઈવ–વે બાજુ જવાનું કોઈ કારણ હોતું નથી. અને એ જ રીતે અમારા આવવા-જવાના સમયે તેઓની ગેરહાજરી હોય ! સાંજના અને રજાના સમયમાં એકબીજાનાં ઘરમાં બારણાં ખખડાવીને જવાનું ખાસ કોઈ કારણ હોતું નથી અને એવો રિવાજેય નથી.

અમે અહીં નવા રહેવા આવ્યા ત્યારે બીજા પડોશીઓએ જેમ અમને પ્લાન્ટ કે કેક આપી સત્કાર્યાં હતાં, તેમ અમે પણ એમને સત્કારવા માટે પ્લાન્ટ લઈને ગયાં. ત્યારે તો વિનમ્રતા સાથે ‘ગમે ત્યારે કામ હોય તો કહી શકાય’ તેવી લાગણી એમણે સાચી રીતે દર્શાવી હતી. પછી એક વાર અકસ્માતે આંગણામાં મળ્યાં. ત્યારે પણ ‘એકબીજા સાથે ફાવશે’ તેવું વાતચીત પરથી લાગ્યું હતું.

આમ, સારા પડોશીની છાપ બન્ને પક્ષે બરાબર ઊભી થઈ ગઈ; પણ અમારી બન્નેની ટપાલ પેટી વચ્ચેનું દસ ફૂટનું અંતર, પોસ્ટ ઑફિસના સિક્કા વગર કપાય નહીં તેટલું મોટું જણાયું! આ વિચિત્રતાનું કારણ પણ સમજાય તેવું છે.

ઘરના યુટિલિટી બીલ ટપાલથી ન ભરવાની મને મારા પતિ તરફથી સૂચના આપવામાં આવી છે; કારણ કે એમને જૉબ જતાં એ ઑફિસ રસ્તામાં થાય છે. તો પોસ્ટલ સ્ટૅમ્પના પૈસા બચે ને ! તેઓ મને કહે, ‘હું તેમની જગ્યાએ હોઉં તો જાતે જઈ એમના મેલ બૉક્સમાં કાર્ડ મૂકી આવું. બાજુમાં જ તો છે ! પછી સ્ટૅમ્પના પૈસા ખોટા શા માટે ખર્ચવા?

મારે કહેવું પડ્યું કે, ‘રખે એવું કરતા ! કોઈની પ્રાયવેટ પ્રોપર્ટીમાં જઈ મેલ બૉક્સ ખોલતાં તમને કોઈ જોશે તો આ સોસાયટીના શંકાસ્પદ સભ્ય ગણાઈ જશો.’

અહીં આ દેશમાં કોઈને આપણા બાપદાદાની પણ ઓળખ નથી. એ કેમ ભૂલી જવાય?

લેખક સમ્પર્ક : 7272 - Snapdrogn Ln, Ooltewah, TN 37363, USA

eMail : rekhasindhal@comcast.net 

સૌજન્ય : “સન્ડે ઈ.મહેફીલ” - વર્ષ : બારમું – અંક : 374 – May 14, 2017

‘ઉંઝા જોડણી’માં અક્ષરાંકનઃ ઉત્તમ ગજ્જર

Category :- Diaspora / Culture