AMI EK JAJABAR

દિલ્હીમાં ગાંધીજી

વિપુલ કલ્યાણી
30-01-2015

‘બાપુની વ્યથાની સાથે સાથે બીજી અનેક હકીકત કોઈ પણ જાતના પડદા વગર આપણી સમક્ષ આવે છે. અનેક પાત્રોનું દંભનું આવરણ ખસી જાય છે. અને આપણી સમક્ષ એ મૂળ સ્વરૂપે છતા થાય છે. એક જગ્યાએ બાપુ કહે છે : ‘તમે બધા મારા એક દિવસના વફાદાર સાથીઓ છો, તમારાથી કોઈ વસ્તુ ન બની શકે તે હું સમજી શકું. પરંતુ મહેરબાની કરીને મને ખોટાં વચનો આપી આશામાં ન રાખો તે જ તમારી પાસે પ્રાર્થના છે.’ આ શબ્દો પાછળની કરુણા તેમના થોડા સાથીઓ પણ પામી શક્યા હોત તો પરિસ્થિતિમાં કંઈ ફેર ન પડત તો પણ મહાત્માનું દુ:ખ જરૂર ઓછું થયું હોત. મનુબહેન એક જગ્યાએ લખે છે તેમ બાપુજી પાસે સહુના ટકા મુકાઈ જતા હતા.’

− મોરારજી દેસાઈ

(મનુબહેન ગાંધી લિખિત ‘દિલ્હીમાં ગાંધીજી [ભાગ બીજો]’ની પ્રસ્તાવનામાંથી, પાન ५ અને ६)

મનુબહેન ગાંધી લિખિત ‘દિલ્હીમાં ગાંધીજી’ના બે ભાગમાંથી પસાર થવાનો હાલ યોગ મળ્યો. એમાં ય ભાગ બીજામાં પાન ११થી અપાયા ‘નિવેદન’ પર ખાસ નજર પડી. એ અરસામાં મનુબહેન ગાંધી સરીખી વ્યક્તિને જે રીતે તવાવું પડેલું તેની સામે આજે ગાંધી-વિનોબા-જયપ્રકાશને નામે કામ કરતી જમાતને શી શી અને કેવીકેવી વેદનાઓમાંથી પસાર થવાનું આવતું હશે તેની માત્ર કલ્પના કરવી રહી. અને પછી લાંબુંટૂંકું વિચારતા કમકમાં આવી જાય છે !

પ્રસ્તાવનામાં મોરારજીભાઈ નોંધે છે તેમ, ‘હિંદુ-મુસ્લિમ એકતા માટે તેમણે જિંદગી ખર્ચી. આ પ્રશ્ન છેક દક્ષિણ આફ્રિકાથી તેઓ સંભાળપૂર્વક ઉકેલતા હતા. ભ્રાતૃભાવ પેદા થાય એ માટે અનેક લોકોનો ખોફ વહોરીને અને છેલ્લે પોતાની જાતનું બલિદાન આપીને તેમણે પ્રયત્ન કર્યો. તેઓ પોતે જ એક પ્રાર્થનાપ્રવચનમાં કહે છે : ‘મારા બાળપણથી જ હિંદુ-મુસ્લિમ ઐક્ય, એ મારા જીવનનો અનુપમ શોખ રહેલો છે અને તે મારી જીવનઉષાની ઉત્કંઠા જીવનસંધ્યામાં પૂર્ણ થશે તો એક નાના બાળકની માફક નાચીશ અને આનંદિત બનીશ. અને 125 વર્ષ જીવવાની મારી ઇચ્છા જે અત્યારે મરી ગઈ છે તે ફરી જાગ્રત થશે.’

ભારતની આઝાદીને 68 વર્ષ થાય છે; અને આ દાયકાઓમાં કોમવાદનો અજગર ભીડો લઈને બેઠો જ વર્તાય છે. એક અથવા બીજા કારણે હિંદુ મુસલમાન કોમો વચ્ચેનો વિશ્વાસ ઝંખવાણો બનતો રહ્યો છે. મોટા ભાગના રાજકીય પક્ષો આ વૈમનસ્યના જોરે મત મેળવવા જોર કરતા આવ્યા છે. ધર્મનિરપેક્ષતા આજે કોઈક ગાળ હોય તેમ તેનો ઊતરતી પાયરીએ જઈ ઉપયોગ કરાતો અનુભવાય છે. જમણેરી પક્ષો આનો સવિશેષ લાભ ખાટે છે. ગાંધી અને ગાંધીવિચારને લગીર સમજ્યા, જાણ્યા વગર તે પર તૂટી પડતા તેમ જ ગાંધીજીની અવહેલના કરતા તેમને શરમ સુધ્ધાં નડતી નથી.

એક વેળા, કેટલાક સ્થાનિક મુસલમાન ભાઈઓ ગાંધીજીને મળવા આવેલા. તે પ્રસંગ મનુબહેન આ રીતે નોંધે છે :

તેમનો સવાલ હતો : ‘આપણા પ્રધાનોએ એક સમયે અમને જે વચનો આપ્યાં હતાં તે હજુ સુધી પાળ્યાં નથી.’

ગાંધીજીનો જવાબ હતો : ‘પહેલી વાત તો એ છે કે, તમે શાં વચનો માગ્યાં હતાં અને તેઓએ શાં વચનો આપ્યાં અને નથી પાળ્યાં એ જ વાત તમે મને નથી કહી. અને આમ અધ્યાહાર રાખી મોઘમ વાતો કરવાથી કંઈ અર્થ ન જ સરે ને? (વિનોદમાં) તમે વાણિયાની અને બિરબલની વાર્તા તો સાંભળી હશે કે, વાણિયો ‘મગનું નામ‘ પાડતો જ નથી. આ તો ઠીક છે કે તમે મને વાત કહી. પણ જો આમજનતાને આવી વાત કહો તો આપણી ભોળી પ્રજા, કે જેને હજુ પ્રધાનો શું કે સ્વરાજ્ય શું તેની ખબર નથી, તે એકદમ ઉશ્કેરાય જાય. અને ગેરસમજ કેટલી વધે ? માટે જે વાત કહેવી હોય તે સાબિતી સહિત અને સ્પષ્ટ કરવી જોઈએ.’

પછી આગળ કહે છે : ‘જો કે હું કાંઈ સરકારમાં નથી. સરકારના માણસો બધા મારા મિત્રો છે તે સાચું. પણ આવી હકીકતોની જ્યારે જ્યારે તપાસ કરાવવામાં આવે છે ત્યારે લગભગ ખોટું ઠરે છે. અને ગેરસમજ વધે છે. આવો પ્રસંગ તો કેટલીય વાર મને પણ સાંપડ્યો છે, એથી કહું છું. અને વાતને કદીય વધારીને ન જ કહેવી જોઈએ.’

એ દિવસની સાંજની પ્રાર્થનામાં વળી આ બાબતને ગાંધીજી ફેર રજૂ કરતા કહે છે : ‘ગેરસમજ થાય એવો એક પણ શબ્દ આપણા મોઢામાંથી ન નીકળવો જોઈએ. મારી પાસે એક વાનરગુરુનું સુંદર રમકડું છે. તેમાં એક વાનરગુરુએ મોં બંધ રાખ્યું છે. પોતાના વચનનો પૂરો અમલ કરવાની વાત એકલા રાજકર્તાઓ સારુ જ ન હોઈ શકે. આપણ સહુને માટે છે. એથી આપણાથી જે ન થાય તેવું હોય તે કોઈને કહીએ નહીં. અને જેમ બને તેમ અલ્પોક્તિ કરવી.’

આ ગ્રંથોમાં વિગતો, પ્રસંગો અને માહિતી અપરંપાર છે. આ ચોપડીઓનું બહુ મોટું ઐતિહાસિક મૂલ્ય પણ છે. કોમી એકતાની વાત અાજના વાતાવરણમાં ટલ્લે ચડી હોવા છતાં, તેનું અગત્ય લગીર ઘટતું નથી. જવાહરલાલ નેહરુ ઉપરાંત સુભાષચંદ્ર બોઝની પણ આ મુદ્દા બાબતની સમજણ ટકોરાબંધ રહી.આ જ ચોપડીમાં આઝાદ હિંદ ફોજમાં જ કોમી એકતા સુભાષબાબુએ સિદ્ધ કરી હતી તેનાથી ગાંધીજી પ્રભાવિત હતા તેમ નોંધાયું છે. આજના વાતાવરણમાં આ ભારે અગત્યની બાબત છે. હિંદુ-મુસ્લિમ-શીખ વગેરે તમામ કોમોના લોકો ખભે ખભા મિલાવીને કામ કરે તેમ બનવું જોઇએ. તેમ થાય તો જ દેશ વધુ સંગઠિત અને શક્તિશાળી બને. આ પ્રસંગોથી તે અનેકવાર પૂરવાર રહ્યું છે.

આ દિવસોમાં કાઠિયાવાડની વાત સવિશેષ નોંધાઈ છે. આવા નાનકડા પ્રદેશમાં ય જ્યાં હિંદુ-મુસલમાનનો ભેદભાવ નથી તેને સંભાળી શકવાની ઇચ્છા ગાંધીજી દર્શાવ્યા કરે છે.

આવી બધી તરેહ તરેહની વાતો થતાં, પંડિત જવાહરલાલ નેહરુ કહે : ‘બાપુ, હમ સાથ એક દફે કાઠિયાવાડ જાયેંગે, મુઝે તો આપકા પોરબંદર દેખનેકી બડી ખ્વાઇશ હૈ.’ બાપુ કહે : ‘પણ મારું જન્મસ્થાન, અલ્લાહબાદ જેવો મહેલ નથી હો ? અંધારી કોટડી છે. અને પહેલાંના સમયમાં સુવાવડીને અંધારામાં ફાટેલમાં ફાટેલ ગોદડી પર જ સુવાડતા, વળી સીંદરીનો ખાટલો હોય, જુઓ તો ખરા સ્ત્રી પ્રત્યેનો અન્યાય !! અનેક માનવીનું સર્જન કરનારી સ્ત્રીના આવા હાલ અમારો સમાજ હજુ ય કરે જ છે.’

ગાંધીજી ક્યાંના ક્યાં લઈ જાય છે ! આજે મહિલાઓ અંગે જે વાતાવરણ દેખા દે છે તેને સારુ આ પ્રસંગમાં કંઈક અંશે કદાચ પ્રકાશ લાધે ખરો.

આચાર્ય દાદા ધર્માધિકારીને નામ ‘વરદાન’ નામક એક પ્રસંગ “શાશ્વત ગાંધી”ના જાન્યુઆરી 2015 અંકમાં છે :

એક ગરીબ આંધળો બુઢ્ઢો હતો. એણે લાંબું તપ કરીને ભગવાનને પ્રસન્ન કર્યા. ભગવાને દર્શન આપ્યાં અને કહ્યું, ‘માગ, માગ ! માગે તે આપું.’ એ ઘરડો હતો, આંધળો હતો અને ગરીબ પણ હતો. ત્રણે દુ:ખ ટળે એવું એમણે માગવું હતું. અને ભગવાન તો એક જ વરદાન આપે. એટલે બુઢ્ઢાએ માંગ્યું, ‘મારા પૌત્રને ચાંદીની કૂંડીમાં નહાતો જોઉં.’ અને આમ એને આંખ, આવરદા અને અઢળક ધન મળ્યાં.

આપણા દેશમાં પણ એવો બુઢ્ઢો થઈ ગયો. તેણે પણ આવું જ યુક્તિવાળું વરદાન માગ્યું હતું. પોરબંદર અને રાજકોટના દીવાનનો દીકરો હતો, ભણીને બૅરિસ્ટર થયેલો, કમાતોધમાતો બાળબચ્ચાંવાળો સંસારી માણસ હતો. પણ તેણે શું માગ્યું ? એણે વરદાન માગ્યું, ‘હે ઈશ્વર ! દિલ્હીના સિંહાસન પર હું એક ભંગીની છોકરીને બેઠેલી જોવા ઇચ્છું છું.’ અને આમ એણે ભંગી, સ્ત્રી અને ગરીબ ત્રણેનો એક સામટો ઉદ્ધાર ઇચ્છ્યો.’

જાતને પૂછીએ : આપણે છેવાડાના આવા આવા માણસોને કેન્દ્રમાં રાખતા થયા કે હાંસિયામાં ધકેલતા રહ્યા ?

પાનબીડું :

‘એક વાત ખરી. આપણા જીવતરમાં આપણે બધા પરિપૂર્ણ ન થઈ શકીએ. પૂર્ણતાની પ્રાપ્તિ ઝટવારમાં ન થઈ જાય એ સમજી શકાય તેવી વાત છે. એટલે આજે એક અંગ અપનાવી, કાલે બીજું અંગ, પરમ દિવસે ત્રીજું એમ એક પછી એક − અંગ અપનાવીને આપણે સમગ્રને અપનાવી શકીએ છીએ. એક-એક પગલું ભરીને જ આપણે પૂર્ણતાના શિખરે પહોંચી શકીએ. માનવજીવનની સુધારણા એ જ માર્ગે શક્ય છે. એ જ રીતે બાપુની જીવનદૃષ્ટિને આપણે સમજીએ અને આચારમાં ઉતારીએ તો આપણું કામ થઈ જાય, દેશનું કામ થઈ જાય અને બાપુનું બલિદાન પણ સાર્થક થઈ જાય.’

− નાનાભાઈ ભટ્ટ

(સૌજન્ય : “શાશ્વત ગાંધી”, પુસ્તક 37, જાન્યુઆરી 2015)

Category :- VK / Ami Ek Jajabar

થોડા વખત પહેલાં, ઠીક 11 અૉક્ટોબર 2014ના દિવસે, મારા ફેઇસબુકને પાને, ચેતન ગઢવીને કંઠે, ભૈરવી રાગમાં ગવાયું, ઝવેરચંદ મેઘાણીનું એક અમર કાવ્ય : ‘કસુંબીનો રંગ’ મૂક્યું. સાંભળી દક્ષિણ આફ્રિકે વસતા ગાલિબ કાછલિયાએ વળતા અભિપ્રાય પાઠવ્યો : ‘brings out the Gujarati in me more than Modi ever will.’

આ ગાલિબ કાછલિયાનાં દાદા-દાદી, નાના-નાની, કાકા, મામા, માસી, અને ખાસ કરી, એમનાં માતાપિતાની બહાદુરી તેમ જ દક્ષિણ આફ્રિકાની આઝાદીની લડતમાં આપેલા ભોગનો કદાચ કોઈ જોટો નથી. અહીં અહમદ મહમદ કાછલિયા - ખતીજા પટેલ ઉપરાંત ઈબ્રાહિમ અસ્વાત - ફાતિમા ઈસાક, મૌલવી ઇસ્માઈલ કાછલિયા, સાલેહ અસ્વાત, ઝૈનબ અસ્વાત તેમ જ યુસૂફ - અમીના કાછલિયાની આપણે સાહજિક વાત કરીએ છીએ.

આ લડતના એક અગ્રગણ્ય કર્ણધાર મહાત્મા ગાંધીએ ‘દક્ષિણ આફ્રિકાના સત્યાગ્રહનો ઇતિહાસ’માં, (નવજીવન પ્રકાશન, પૃ. 125) એક આખું પ્રકરણ અહમદ મહમદ કાછલિયાને નામ લખ્યું છે. તે આખું પ્રકરણ ફરીફરી રટણ કરવા જેવું છે. તેમાંનો આ ફકરો જ જોઇએ : 

“બહાદુરી અને એકનિષ્ઠામાં તેમનાથી ચડી જાય એવા કોઈ પણ માણસનો અનુભવ મને નથી થયો દક્ષિણ આફ્રિકામાં કે નથી થયો હિંદુસ્તાનમાં. કોમને અર્થે તેમણે સર્વસ્વ હોમ્યું હતું. મને તેમની સાથે જેટલા પ્રસંગો પડ્યા તેમાં મેં હંમેશાં તેમને એકવચની તરીકે જ જાણ્યા છે. પોતે ચુસ્ત મુસલમાન હતા. સુરતી મેમણ મસ્જિદના મુતવલ્લીમાંના તે પણ એક હતા. પણ તેની સાથે જ એ હિંદુમુસલમાન પ્રત્યે સમદર્શી હતા. મને એવો એક પણ પ્રસંગ યાદ નથી કે જેમાં તેમણે ધર્માન્ધપણે અને અયોગ્ય રીતે હિંદુ સામે મુસલમાનનો પક્ષ ખેંચ્યો હોય. તદ્દન નીડર અને નિષ્પક્ષપાતી હોવાને લીધે, જરૂરી જણાય ત્યારે હિંદુમુસલમાન બંનેને તેમના દોષ બતાવવામાં જરા ય સંકોચ ન કરતા. તેમની સાદાઈ ને તેમનું નિરભિમાન અનુકરણ કરવા લાયક હતાં. તેમની સાથેના મારા વરસોના ગાઢ પરિચય પછી બંધાયેલો મારો દૃઢ અભિપ્રાય છે કે મરહૂમ અહમદ મહમદ કાછલિયા જેવું માણસ કોમને મળવું દુર્લભ છે.”

અહમદ કાછલિયા નવસારી જિલ્લાના કછોલી ગામના. પોતાની પરણેતર, ખતીજા પટેલ સાથે એ 1890 વેળા ટૃાન્સવાલ ગયેલા. એમની પુત્રવધૂ, અમીના કાછલિયા ‘વ્હેન હોપ અૅન્ડ હિસ્ટૃી રાઈમ’માં નોંધે છે તેમ, આરંભે, તો એ કાપડની ફેરીનો ધંધો કરતા હતા. 1893 સુધીમાં એમણે જહોનિસબર્ગમાં પોતાના મોટાભાઈ જોડે દુકાનનો આરંભ કરેલો. હળુહળુ તેની શાખાઓ પ્રિટોરિયા સમેતના ગામોમાં ઊભી પણ થઈ. આ દંપતીને છ સંતાનો હતાં અને તેમાં મૌલવી ઇસ્માઈલ કાછલિયા તેમ જ યુસૂફ કાછલિયા જેવા ખ્યાતનામ આગેવાનોનો સમાવેશ હતો. એમના એક પુત્ર, અલી તો ગાંધીજીના આશ્રમમાં અંતેવાસી હતા. એમનું બહુ જ નાની વયે અવસાન થયેલું.

નવેમ્બર 1996 વેળા, જાણીતા સંશોધક, પત્રકાર અને લેખક દીપક બારડોલીકરે “અોપિનિયન” સારુ ‘દક્ષિણ આફ્રિકાનો સત્યાગ્રહ’ નામે અગત્યનો લેખ કરેલો. પાન 08 તેમ જ 15 પર પથરાયા લેખમાં દીપકભાઈ લખે છે : ‘ગાંધીજીએ શેઠ અહમદ મહમદ કાછલિયાને સુરતી મેમણ તરીકે ઓળખાવ્યા છે, એ બરાબર નથી. એ હકીકત દોષ છે. અસલમાં કાછલિયા શેઠ સુરતી સુન્ની વહોરા કોમના નબીરા હતા. તેઓ સુરત જિલ્લામાં (હવે નવસારી જિલ્લામાં) આવેલા કાલાકાછા ગામના રહેવાસી હતા.’

સુન્ની વહોરા કોમના ઇતિહાસ અંગે સંશોધનકામ કરતા કરતા એમને આ દોષ પકડાયો હતો. વળી, દીપકભાઈ ખુદ આ જ સુન્ની વહોરા કોમના સભ્ય છે. આ મુદ્દે દીપકભાઈનો આ સમૂળો લેખ જોવો આવશ્યક લેખાય. 

‘ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ’ના ઇતિહાસ વિભાગના અધ્યાપક મેહબૂબ દેસાઈ આ બાબત અંગે વિશેષમાં નોંધે છે, આવા અહમદ મહમદ કાછલિયાએ પોતાના એકના એક પુત્ર અલીને ગાંધીજીના ટોલ્સટોય આશ્રમમાં સાચો પ્રજા સેવક બનાવવા મુક્યો હતો. તેમના એ પગલાં પછી બીજા મુસ્લિમ બાળકોને પણ તેમના માબાપે ગાંધીજીના આશ્રમમાં મુક્યા હતા. ૧૦-૧૨ વર્ષનો અલી કાછલિયા સ્વભાવે નમ્ર, ચંચળ, અને સત્યવાદી હતો. પણ પિતાનું નામ રોશન કરવા તે વધુ ન જીવ્યો. કાછલિયા શેઠે હૃદય પર પથ્થર મૂકીને પુત્રને કાંધ આપી વિદાય કર્યો અને પાછા ગાંધીજીના સત્ય, અહિંસા અને સત્યાગ્રહના કાર્યમાં લાગી ગયા. અને લડત ચાલી ત્યાં સુધી તેઓ ગાંધીજી સાથે જ રહ્યા. આવા સિંહ પુરુષનું અવસાન કોમની ખિદમત કરતાં કરતાં જ ૧૯૧૮માં એટલે કે દક્ષિણ આફ્રિકાની લડત પૂર્ણ થયાના ચાર વર્ષે થયું. આજે પણ દક્ષિણ આફ્રિકાના ઇતિહાસમાં મોહનમાંથી મહાત્માનું સર્જન કરનાર સેવકોમાં અહમદ મહમદ કાછલિયાનું નામ સુવર્ણ અક્ષરોમાં અંકિત છે.

ગાંધીજીએ દક્ષિણ આફ્રિકાના પોતાના પ્રથમ સત્યાગ્રહમાં પ્રેરકબળ બની રહેલા ગુજરાતના મુસ્લિમ વેપારીઓ અને કાર્યકરોની ખુલ્લા દિલે પોતાના લખાણોમાં પ્રશંસા કરી છે. તેમનો વિગતે પરિચય આપ્યો છે. ગુજરાતના મુસ્લિમોની આ સહકારની પરંપરાનો આરંભ દક્ષિણ આફ્રિકાના નાતાલ બંદરે ગાંધીજી ઉતર્યા ત્યારથી થયો હતો.

દક્ષિણ આફ્રિકામાં ગાંધીજી સાથે ખડેપગે ઊભા રહેનાર અહમદ મહમદ કાછલિયાનો વિશેષ ઉલ્લેખ ‘દક્ષિણ આફ્રિકાના સત્યાગ્રહનો ઇતિહાસ’માં કરતા ગાંધીજી નોંધે છે :  ટ્રાન્સવાલની રાજધાની પ્રિટોરિયામાં એક જંગી જાહેરસભા ભરાઈ. તેના પ્રમુખ હતા ‘બ્રિટિશ ઇન્ડિયન એસોશિયેસન’ના હંગામી પ્રમુખ યુસૂફ ઇસ્માઈલ મિયા. પોતાના ભાષણમાં તેમણે ગાંધીજીને તમામ સહકાર આપવાનું વચન આપ્યું. પણ તેનાથી વિશેષ તો આ સભામાં બોલવા ઊભા થયેલા અહમદ મહમદ કાછલિયાથી ગાંધીજી ખૂબ પ્રભાવિત થયા. ‘ગાંધી બિફૉર ઇન્ડિયા’માં લેખક રામચંદ્ર ગુહા જણાવે છે તેમ, યુસૂફ મિયાના રાજીનામા બાદ, અહમદ કાછલિયા આ અગત્યની સંસ્થાના પ્રમુખપદે આવ્યા.

આ અંગે ગાંધીજી ‘અહમદ મહમદ કાછલિયા’ નામક 16માં પ્રકરણમાં લખે છે, ‘હિંદીઓનાં ભાષણ શરૂ થયાં. આ પ્રકરણના અને ખરું જોતાં આ ઇતિહાસના નાયકની ઓળખાણ તો મારે હવે કરાવવી રહી. જે બોલનાર ઊભા થયા તેમાં મરહૂમ અહમદ કાછલિયા હતા. એમને હું તો એક અસીલ તરીકે અને દુભાષિયા તરીકે ઓળખતો. એઓ અત્યાર સુધી જાહેર કામમાં અગ્રેસર થઈને ભાગ નહોતા લેતા. એમનું અંગ્રેજી જ્ઞાન કામચલાઉ હતું, પણ અનુભવથી એટલે સુધી મેળવી લીધેલું કે પોતાના મિત્રોને અંગ્રેજ વકીલોને ત્યાં લઈ જાય ત્યારે તે પોતે જ દુભાષિયાનું કામ કરતા. દુભાષિયાપણું એ કંઈ એમનો ધંધો ન હતો. એ કામ તો તે મિત્ર તરીકે જ કરતા. ધંધો પ્રથમ કાપડની ફેરીનો હતો. અને પાછળથી તેમના ભાઈ સાથે ભાગમાં નાનકડા પાયા પર વેપાર કરતા. પોતે સુરતી સુન્ની વહોરા હતા. સુરત જિલ્લામાં તેમનો જન્મ થયો હતો. સુરતી સુન્ની વહોરાઓમાં તેમની પ્રતિષ્ઠા સરસ હતી. ગુજરાતીનું જ્ઞાન એવું જ હતું, અનુભવે તેમાં વધારો કર્યો હતો. પણ એમની બુદ્ધિ એટલી બધી તેજ હતી કે ગમે તે વસ્તુ એ ઘણી સહેલાઈથી સમજી જતા. કેસોની આંટીઓ એવી રીતે ઉકેલી શકતા કે હું ઘણી વેળા આશ્ચર્યચકિત થતો. વકીલોની સાથે કાયદાની દલીલ કરતાં પણ એ અચકાય નહિ, અને ઘણી વેળા તેમની દલીલમાં વકીલોને પણ વિચારવા જેવું હોય જ.’

પ્રિટોરિયાની એ જંગી જાહેરસભામાં ‘પોતાનું ઝવેરાત દિવસે દિવસે બતાવી’ રહેલા અહમદ મહમદ કાછલિયાએ પોતાના જમણા હાથનાં ખુલ્લાં આંગળાં ગળા ઉપર ફેરવતાં ગર્જના કરતાં કહ્યું હતું, ‘હું ખુદાના કસમ ખાઈને કહું છું કે કતલ થઈશ, પણ કાયદાને વશ નહિ થાઉં અને ઈચ્છું કે આ સભા પણ એ જ નિશ્ચય પર આવશે.’

આ જ લડતમાં સક્રિય રીતે ભાગ લેવાને કારણે દક્ષિણ આફ્રિકાની સરકારે કાછલિયાના વેપારમાં અડચણો ઊભી કરવા માંડી. જે અંગ્રેજ પેઢીઓએ કાછલિયા શેઠને ધીરધાર કરી હતી, તેમણે અંગ્રેજ સરકારનાં દબાણને વશ થઈ, વેપારમાં ધીરેલા નાણાંની કાછલિયા પાસે પઠાણી ઉઘરાણી શરૂ કરી અને કહેણ મોકલ્યું કે, ‘જો તમે લડતમાંથી નીકળી જાઓ તો અમને નાણાંની કંઈ જ ઉતાવળ નથી. જો તમે તેમાંથી ન નીકળી જાઓ તો અમને ભય છે. તમને સરકાર ગમે ત્યારે પકડી લે તો અમારાં નાણાંનું શું થાય ? તેથી જો તમે આ લડતમાંથી ન જ નીકળી શકો તો અમારાં નાણાં તમારે તુરત ભરવાં જોઈએ.’

પણ આ વીર પુરુષ કાછલિયાએ અગ્રેજ વેપારીઓને ખુમારીથી જવાબ આપ્યો કે, ‘લડત એ મારી પોતાની અંગત વાત છે. તેને મારા વેપાર સાથે કંઈ સંબંધ નથી. તે લડતમાં મારો ધર્મ, મારી પ્રજાનું માન અને મારું સ્વમાન સમાયેલાં છે. તમારી ધીરધારને સારુ હું તમારો આભાર માનું છું. પણ તેને કે મારા વેપારને હું સર્વોપરી નથી ગણી શકતો. …’

કાછલિયાનો જવાબ સાંભળી, અગ્રેજ વેપારીઓ સમસમી ગયા. કારણ કે તેઓ તો કાછલિયાને નમાવવા ઇચ્છતા હતા. પણ કાછલિયા ન નમ્યા અને નાદાર કે દેવાદાર બનવાનું તેમણે પસંદ કર્યું. આવા ભડવીર વિષે ગાંધીજી નોંધે છે, ‘કાછલિયા બધી બાબતોમાં થોડું થોડું બોલી પોતાનો નિશ્ચય જાહેર કરી દેતા. અને એમા અડગ રહેતા. મને એક પણ પ્રસંગ એવો યાદ નથી કે જ્યારે તેમણે નબળાઈ બતાવી હોય અથવા તો છેવટનાં પરિણામ વિષે શંકા પણ બતાવી હોય.

પિટર્સબર્ગ નિવાસી જેશંકર ગોવિંદજી ત્રવાડી જેવા સ્થાનિક કવિએ તો અહમદ મહમદ કાછલિયાની સ્તુિત કરતું કાવ્ય પણ રચેલું, તેમ રામચંદ્ર ગુહાએ નોંધ્યું છે. અને તેના સગડ આપણને ‘અૅ ફાયર ધેટ બ્લેઝ્ડ ઈન ધ અૉશન’ નામે સુરેન્દ્ર ભાણા તેમ જ નીલિમા શુકલ-ભટ્ટે આપી ચોપડીમાંથી મળે છે. દક્ષિણ આફ્રિકા ખાતે 1909-1911 દરમિયાન થયેલા સત્યાગ્રહ ટાંકણે “ઇન્ડીઅન ઓપિનીઅન” સામયિકમાં પ્રગટ થયેલાં વિવિધ કાવ્યો બાબતનું આ મજેદાર પુસ્તક છે. 

આ પુસ્તકના 89 પાન પર, 22 મે 1909 વેળા, પ્રગટ ‘સ્વદેશ સેવા‘ નામે કાવ્ય જોવા તપાસવા સમ છે. કવિતાનો આરંભ આમ છે :

કાચલિયા કુળદીપ, હિંદનો હીરો સાચો,

કાચલિયા કુળદીપ, રંગ ઘણેથી સચ્યો

કાચલિયા કુળદીપ, કોમને માટે કૂદ્યો.

કાચલિયા કુળદીપ, જોર ઘણેથી ઝુઝ્યો,

તન ધન સમર્પ્યો દેશ માટે, બેશ ફકીરી તેં ધરી,

અહમદ મહમદ ધન્ય તને, ખરી દેશ

                                  સેવા તેં કરી.

સન 1908ના અરસામાં, અસહકારની લડતમાં ગાંધીની ધરપકડ થયેલી. રામચંદ્ર ગુહાએ આ અંગે વિગતે નોંધ્યું છે, સરકારની ધારણા હતી કે આગેવાનની ધરપકડ કરવાથી આ આંદોલન પડી ભાંગશે. પરંતુ ટૃાન્સવાલમાં આ ગિરફતારીનો વિરોધ કરવા મળેલી જાહેર સભામાં, અહમદ કાછલિયાએ આ મતની જાહેર આલોચના કરી, તેને ભ્રામક ઠેરવી છે. વળી, એ કહે છે, ગાંધી જેલમાં છે, પરિણામે આપણે દરેકે, હવે, આગેવાન બનવાની તૈયારી રાખવી રહેશે. આવી એક બીજી સભા જોહનિસબર્ગની હમિદિયા મસ્જિદ પાસે મળી હતી. સમગ્ર એશિયાઈ વસાહત ત્યાં હાજર હતી અને મુખ્ય આગેવાની કાછલિયાએ સંભાળી હતી. ગોરા લોકો કરતાં કાળા લોકોએ વધુ સુસજ્જ બનવું જોઈએ એવી વાત દાખલાઓ, દલીલો આપીને અહમદભાઈએ સભાને સમજાવી હતી. રામચંદ્ર ગુહાના મત અનુસાર, ગાંધી કરતાં, જાણે કે સવિશેષપણે, ટૉલ્સ્ટોયને અહમદ કાછલિયાએ પચાવી જાણ્યો હોય, તેમ આ સભામાંથી વર્તાતું હતું.

જૂન 1909ના ફૉર્ડ્સબર્ગ મસ્જિદ પાસે એક જંગી સભા મળેલી. આશરે પંદરસો ઉપરાંત હિન્દીઓ હાજર હશે, તેમ રામચંદ્ર ગુહાએ નોંધ્યું છે. શાહી સરકારને મળવા માટે એક પ્રતિનિધિમંળ લંડન મોકલવાનો ઠરાવ આ સભામાં થાય છે અને પ્રતિનિધિમંડળમાં અહમદ મહમદ કાછલિયા, વી.એ. ચેટ્ટિયાર, મોહનદાસ ગાંધી, નાદેશિર કામા તેમ જ હાજી હબીબની નિયુક્તિ કરવામાં આવી છે. કાછલિયા, ચેટ્ટિયાર તથા કામા જેલમાં હોવાને કારણે ગાંધી તેમ જ હબીબ લંડન જવા રવાના થયેલા, જ્યારે હિન્દમાં જનમત જાગ્રત કરવા હેનરી પોલાકને મોકલવામાં આવેલા. આ દાખલામાંથી પણ સમજાય છે કે અહમદ કાછલિયાનું કાઠું કેવડું વિશાળ અને ઊંચેરું હશે.

‘ધ મહાત્મા અૅન્ડ ધ ડૉક્ટર‘ પુસ્તકના લેખક એસ.આર. મેહોરત્રા જણાવે છે તેમ, અહમદ કાછલિયા અને એમના જેવા બીજા અનેક લોકોના ત્યાગ, ન્યોછાવરી સમજાય નહીં ત્યાં લગી ગાંધીજીને પિછાની શકાય તેમ નથી. આ આગેવાનો — જૉસેફ ડોક, હોસ્કેન, રિત્ચ, હેનરી પોલાક, હેરમાન કેલનબૅક અને વળી લિયુંગ ક્વીન, અહમદ કાછલિયા, દાઉદ મહમૂદ, રૂસ્તમજી, થામ્બી નાયડુ વગેરેનો પણ આ યાદીમાં સમાવેશ છે. 

અમીના કાછલિયાએ લખી આત્મકથા એમના અવસાન બાદ પ્રગટ થઈ. એ જોવાને રહ્યાં નહીં. 2013માં પ્રકાશિત આ ઐતિહાસિક આત્મકથા : ‘When Hope and History Rhyme’ વિશે એમના પુત્ર, ગાલિબ કાછલિયાની એક ટેલિવિઝન મુલાકાતની વીડિયો અહેવાલ હાથ લાગ્યો છે. તેની કડી અહીં આપીએ છીએ :  

https://www.youtube.com/watch?v=mvfF2DZUwi4

જ્યારે અમીનાબહેન કાછલિયાનો અવાજ, એમની વાણી પામવા આ કડીએ પણ જઈ શકાય :

https://www.youtube.com/watch?v=wXIaJFRjPR8

e.mail : vipoolkalyani.opinion@btinternet.com

29 નવેમ્બર 2014 / 19 જાન્યુઆરી 2015

Category :- VK / Ami Ek Jajabar