HISTORY

ભૂમિકાઃ

ભારતનો અતીત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય એ ભારતના સ્વતંત્રતા આંદોલનો સાથે સંકળાયેલાં છે. એ અર્થમાં ભારતના સ્વતંત્રતા સંગ્રામોનો ઇતિહાસ ઘણો ઉપયોગી છે. દેશના દરેક રાજ્યમાં અને દરેક ભાષામાં સ્વતંત્રતા આંદોલનો વિશેનું સંશોધન અને લેખન થયું છે. ગુજરાતમાં પણ સ્વતંત્રતા સંગ્રામો વિશેનું સંશોધન અને ઇતિહાસલેખન થયું છે.

ગુજરાતમાં સ્વતંત્રતા આંદોલનો વિશેના ઇતિહાસલેખનની ચર્ચા પહેલાં આ પ્રકારના ઇતિહાસ અને ઇતિહાસલેખન શા માટે થયું છે, એ સમજવું પણ જરૂરી છે. રસેશ જમીનદારે, ‘સ્વાધીનતા સંગ્રામમાં ગુજરાત’ ગ્રંથમાં કેટલાંક કારણોનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. જેમ કે; (૧) આપણા દેશના સ્વતંત્રતા સંગ્રામોનો ઇતિહાસ વધારે પ્રમાણમાં વિદેશી ભાષામાં લખાયો છે, તેથી બધા જ લોકો તે વાંચી શકતા નથી. (૨) શિક્ષણમાં વિવિધ અભ્યાસક્રમોમાં સ્વતંત્રતા આંદોલનોને બહુ મહત્ત્વ આપ્યું નથી. (૩) પ્રજાસત્તાક ભારતમાં આધુનિકીકરણને લીધે પ્રજા અને સરકાર આ અતીત (સ્વતંત્રતા આંદોલનોનો કાળ) ભૂલી ગયા છે. (૪) રાજકીય ક્ષેત્રમાં સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓના મહત્ત્વનો સ્વીકાર થયો નથી, સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓ પણ સત્તાપ્રાપ્તિની સ્પર્ધામાંથી દૂર રહેવાનું યોગ્ય સમજ્યા છે. (૫) પ્રાદેશિક કક્ષાએ (ગુજરાત) સંગ્રામોનું ઇતિહાસલેખન થયું નથી. (૬) સ્વાતંત્ર્યસૈનિકો પ્રત્યેનો આદરભાવ જાગે એવી પરિસ્થિતિ સર્જાઈ નથી. (૭) વર્તમાન રાજનૈતિક પરિસ્થિતિમાં સ્વતંત્રતા સૈનિકોની સેવાને ઇરાદાપૂર્વક અવગણી છે. તેને પરિણામે પ્રાદેશિક કક્ષાએ જે પ્રમાણમાં સ્વતંત્રતા આંદોલનોનું ઇતિહાસલેખન થવું જોઈએ તે થયું નથી.

સ્વતંત્રતા સંગ્રામના ઇતિહાસ અને ઇતિહાસલેખન આપણા દેશના વર્તમાન અને ભવિષ્ય માટે જરૂરી છે. જેમ કે; (૧) સ્વતંત્રતા આંદોલનોમાંથી પરિવર્તન પામતા સમાજનું માર્ગદર્શન મળી શકે છે. (૨) દેશના વર્તમાન અને ભવિષ્યને ખૂબ વિકાસના સ્વરૂપે જોવા માટેનો પ્રકાશ સ્વતંત્રતા આંદોલનોના ઇતિહાસમાંથી મળે છે. (૩) સ્વતંત્રતા સંગ્રામોની ઘટનાઓ, નેતાઓ અને તેમના સંઘર્ષોનું માર્ગદર્શન દેશની યુવા પેઢી માટે તો જરૂરી છે પરંતુ ભાવિ પેઢી માટે પણ ઉપયોગી છે. (૪) આઝાદીની લડતો સમયની સામાજિક જાગૃતિ, તેના વિસ્તારની સમજણ આ ઇતિહાસમાંથી મળે છે. (૫) દેશમાં વિદેશીઓએ કેવી રીતે યુક્તિઓ દ્વારા દેશના લોકોને ગુલામ રાખી શાસન કર્યું. વર્તમાન સમયમાં લોકશાહી શાસન વ્યવસ્થામાં લોકોની જાગૃતિ ખૂબ જરૂરી છે. તે આ આંદોલનોના અભ્યાસ થકી મળે છે. (૬) આપણા દેશની એકતાને સાચવી રાખવા માટે સ્વતંત્રતા સંગ્રામોનો ઇતિહાસ ઘણો ઉપયોગી છે. (૭) સ્વતંત્રતા સંગ્રામોનો ઇતિહાસ એક મહા સંઘર્ષ યાત્રા જેવો છે. દેશના લોકોને પ્રગતિ માટેના સંઘર્ષનો પરિચય તેમાંથી મળે છે.

ગુજરાતમાં સ્વતંત્રતા આંદોલનોનું ઇતિહાસલેખનઃ

ઇતિહાસ અને ઇતિહાસલેખન એ બંને વચ્ચે ભેદ છે. ઇતિહાસમાં ભૂતકાળનું અધ્યયન છે. ઇતિહાસલેખનમાં ભૂતકાળની વ્યાખ્યાનું અધ્યયન છે. ભારતના સ્વતંત્રતા આંદોલનોની ઘટનાઓને ક્રમવાર સમજવી, તે ઇતિહાસનું અધ્યયન છે. સ્વતંત્રતા આંદોલનોની ઘટનાઓને જુદા જુદા દૃષ્ટિકોણથી અર્થઘટનવિવેચન, તે ઇતિહાસલેખનનું અધ્યયન છે. આ દૃષ્ટિએ સ્વતંત્રતા આંદોલનોના ગહન અભ્યાસને માટે ઇતિહાસ અને ઇતિહાસકારના ઇતિહાસલેખનનું યોગ્ય જ્ઞાન જરૂરી છે. ઇતિહાસલેખનમાં જુદા જુદા પારાઓ(મણકાઓ)ને એકસૂત્રમાં ગૂંથવા પડે છે. અધ્યાય, વિષય, સમય, સામગ્રીને પારખવામાં ઇતિહાસકારની ક્ષમતા અને મર્યાદાઓનો પ્રભાવ ઇતિહાસલેખન પર પડે છે તેને સમજવું પડે છે. જેમ કે ઇતિહાસલેખનમાં પ્રથમ કક્ષાની સામગ્રી આધારિત ગ્રંથોનો ઉપયોગ અને ઇતિહાસકારોના દૃષ્ટિકોણનું તુલનાત્મક અધ્યયન થાય. આ અધ્યયનમાં ઇતિહાસના વિચારદર્શનની શાખાને શોધવી, જો તે વિચારદર્શન (વિચારશાખા) વારંવાર ઉલ્લેખિત થાય છે તો કયા કારણે થાય છે તેનું અધ્યયન થાય. જુદા જુદા પ્રકારની સામગ્રીનો જુદા જુદા દૃષ્ટિકોણથી અધ્યયન થાય. અલગ અલગ કાર્યપદ્ધતિને જાણવી, અલગ મત માટે રાજનૈતિક મતભેદો હોય તો તેની તપાસ થાય. ઇતિહાસલેખનનો ઇતિહાસ તપાસવો. જુદા જુદા સમયે રચનાત્મક કાર્યમાં જુદા જુદા વળાંક છે તે જોવું પડે. તેમાં કોઈ નવી નવી ફેશનો કે પ્રવૃત્તિઓ હોય તો તે પણ જોવી. સ્વતંત્રતા આંદોલનોના ઇતિહાસમાં જુદા જુદા અધ્યાયો જુદી જુદી પ્રવૃત્તિઓથી કેવા પ્રભાવિત થયા. આ બધા જ મણકાઓને સાથે ગૂંથવા માટે કોઈ એક પુસ્તક પૂરતું નથી, પરંતુ અનેક ગ્રંથોનું અધ્યયન કરવું પડે છે.

ગુજરાતમાં સ્વતંત્રતા આંદોલનોના ઇતિહાસલેખનનો પ્રારંભ, વિકાસ અને વિશેષતાઓ વિશે જાણવું જરૂરી છે.

૨૭ ડિસેમ્બર, ૧૮૮૫નો દિવસ એ સ્વતંત્રતા જાગૃતિનો ઘણો જ મહત્ત્વનો બનાવ હતો. દેશમાં સ્વતંત્રતા માટેની પ્રવૃત્તિઓનો મજબૂત પાયો આ દિવસથી નંખાયો હતો. ભારતીય રાષ્ટ્રિય કૉંગ્રેસની સ્થાપનામાં દેશના લોકોમાં એકતા અને દેશપ્રેમની જ્યોત પ્રગટાવી. આ સંસ્થાની પ્રવૃત્તિઓની લિખિત સામગ્રીએ તો દેશના ઇતિહાસકરોને સ્વતંત્રતા આંદોલનોના ઇતિહાસલેખનની પ્રેરણા અને જિજ્ઞાસાઓને બળવતર કરી હતી. ભારતમાં અને તેના જુદા જુદા પ્રાંતોમાં સ્વતંત્રતા માટેની પ્રવૃત્તિઓ, ઘટનાઓ, નેતૃત્વ વિશે ઇતિહાસલેખન થયું છે. ગુજરાતમાં પણ તેનો પ્રભાવ પડ્યો.

૧. બારડોલી સત્યાગ્રહોનો ઇતિહાસ૨ઃ આ ગ્રંથનું લેખન મહાદેવભાઈ દેસાઈએ કર્યું છે. તેઓએ આ સત્યાગ્રહની શરૂઆતથી અંત સુધીની ઘટનાઓની નોંધ કરી છે. પોતાનાં સ્મરણોને ઇતિહાસરૂપે ગૂંથી દીધા છે. ખૂબ જ સાદી સરળ ભાષા, ઘટનાઓની સૂક્ષ્મમાં સૂક્ષ્મ નોંધ એ આ ગ્રંથની વિશેષતા છે. મહાદેવભાઈ દેસાઈ એ ગાંધી વિચારધારામાં ઘડાયેલા કાર્યકર અને લેખક છે. સત્યાગ્રહની આસપાસની ઘટનાઓને ગાંધીવાદી દૃષ્ટિકોણથી એમણે નોંધી છે. ડેવિડ હાર્ડીમેેને આ સમયની ઘટનાનો ઇતિહાસને નીચેથી તપાસી છે. કાળી પરજ અને રાની પરજ વર્ગભેદનું અર્થઘટન કરી ઇતિહાસલેખન કર્યું છે. ઇતિહાસમાં નીચલા સ્તરેથી (આદિવાસી સમુદાય) આંદોલનની ઘટનાઓને તપાસી લેખન કર્યું છે જ્યારે મહાદેવભાઈ દેસાઈએ ગાંધીવાદી નેતૃત્વને ગાંધીજી અને ગાંધીવાદી કાર્યકરોને ઇતિહાસના મુખ્ય ‘અધ્યાય’ તરીકે નોંધ્યા છે. જો કે મહાદેવભાઈ દેસાઈએ વ્યવસાયી ઇતિહાસલેખક નથી. તે એક રાષ્ટ્રવાદી છે. આ ગ્રંથ ઇતિહાસની સામગ્રી તરીકે ઉપયોગી થઈ શકે છે.

૨. રાષ્ટ્રનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ અને ગુજરાતીઃ આ ગ્રંથનું લેખન શાંતિલાલ દેસાઈએ કર્યું છે. આ ગ્રંથમાં તેમણે જાવડેકર, સુંદરલાલજી, સીતારામૈયા, અશોક મહેતા, શંકરલાલ પરીખ, નરહરિ પરીખ, સોર્સ મટિરીયલ્સ ફોર ધ ફ્રિડમ મૂવમેન્ટના વોલ્યુમ્સ, ભારતીય વિદ્યાભવનના ગ્રંથોનો આધાર સામગ્રી તરીકે ઉપયોગ કર્યો છે. મહેબૂબ દેસાઈના મતે પુસ્તકમાં આધાર ચર્ચા છે, પરંતુ ગુજરાતનાં મુખ્ય આંદોલનોની જ ચર્ચા છે. દેશી રાજ્યોમાં થયેલાં આંદોલનોનો ઉલ્લેખ નથી. આ સંશોધનાત્મક ઇતિહાસલેખન નથી.

૩. આધુનિક ભારતના ઇતિહાસ અને ભારતના સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામો ભાગ : આ ગ્રંથનું લેખન રમણલાલ ધારૈયાએ કર્યું છે. ૧૮૮૫થી ૧૯૪૭ સુધીના બનાવોને ક્રમાનુસાર નોંધ્યા છે. મુખ્ય આંદોલનોની ચર્ચા છે. વિદ્યાર્થીઓ માટે ઉપયોગી થઈ શકે એવો ગ્રંથ છે. જયકુમાર શુક્લના મતે આ ગ્રંથનું લેખન દ્વિતીય કક્ષાની સામગ્રીના આધારે થયું છે. પ્રથમ કક્ષાના સાધનોનો ઉપયોગ થયો નથી. સંશોધનકાર્ય થયું નથી.

૪. હિન્દુ વર્ણ વ્યવસ્થા, સમાજ પરિવર્તન અને ગુજરાતના દલિતો૮ઃ આ ગ્રંથનું લેખન મકરંદ મહેતાએ કર્યું છે. ગ્રંથમાં ગુજરાતમાં દલિતોની સ્થિતિ, દલિત ઉત્થાન પ્રવૃત્તિઓ, ગાંધીજીની રચનાત્મક પ્રવૃત્તિઓમાં દલિત ઉત્કર્ષને મહત્ત્વ જેવી બાબતોની ચર્ચા આ ગ્રંથમાં છે. મકરંદ મહેતાએ ગુજરાતના ઇતિહાસલેખનમાં નવા વિચારો અને નવી પદ્ધતિથી ઇતિહાસલેખન કર્યું છે. તેમના મતે, “માત્ર ઐતિહાસિક હકીકતો જ સંગ્રહિત કરવાને બદલે સિદ્ધાંતો અને ખ્યાલાત્મક માળખાને આધારે ઇતિહાસનું નવી રીતે અર્થઘટન કરવું જોઈએ, જે ભૂતકાળને સાંપ્રત પ્રવાહો સાથે સાંકળી શકે.” તેઓ વ્યવસાયી ઇતિહાસકાર હોવાથી આ ગ્રંથમાં તેમણે માત્ર બનાવોનું વર્ણન જ કર્યું નથી, પરંતુ તેનું અર્થઘટન અને વિશ્લેષણ પણ કર્યું છે. ગુજરાતના ઇતિહાસલેખકો માટે ઇતિહાસલેખનના ક્ષેત્રે દિશારૂપ ગ્રંથ છે. આર્થિક ઇતિહાસ પર તેમણે બહોળા પ્રમાણમાં સંશોધન અને લેખન કર્યું છે. આ ગ્રંથમાં પણ તે દૃષ્ટિકોણથી અર્થઘટન થયું છે.

૫. સ્વાધીનતા સંગ્રામમાં ગુજરાતઃ આ ગ્રંથના લેખક રસેશ જમીનદાર છે. ગ્રંથમાં આઠ લેખોનો સંગ્રહ છે. આ ગ્રંથમાં શોધમહાનિબંધો, લઘુનિબંધો, સ્વતંત્રતા આંદોલનોની ફાઈલો, ડેવિડ હાર્ડીમેન વગેરેના ગ્રંથોનો સામગ્રી તરીકે ઉપયોગ કર્યો છે. તેમનું ઇતિહાસલેખન ઇતિહાસને સમજવામાં, જિજ્ઞાસુઓને દિશારૂપ માનવામાં આવે છે. જયકુમાર શુક્લના મતે ચીલાચાલુ લખાણ તેમને ફાવતું નથી, આધાર વિનાનું લખવું તેમને સ્વીકાર્ય નથી.૧૦ આમ છતાં ય આ ગ્રંથમાં ‘રાષ્ટ્રીયતાની લડતના કેટલાક પ્રસંગો’ પ્રકરણમાં ‘ભાવનગર રાજ્યના ધ્યાનાર્હ પ્રસંગો’માં તેઓએ જે માહિતી આપી છે, તે પ્રમાણે ભાવનગર રાજ્યના રાજા ભાવસિંહજી અને દિવાન પ્રભાશંકર પટ્ટણીએ અસ્પૃશ્યતા નિવારણના ભાગરૂપે આ રાજ્યને હરિજનો માટે નોકરીમાં અગ્રતાક્રમ આપ્યો હતો અને મ્યુિનસિપલ ચૂંટણીમાં અનામત બેઠકો રાખી હતી.૧૧ આ માહિતી કઈ મૂળસામગ્રીનો ઉપયોગ કરીને આપી છે, તેનો પાદનોંધમાં ઉલ્લેખ નથી. જો તેમણે કોઈ મહા શોધનિબંધમાંથી આ વિગત નોંધી હોય તો પણ તે માહિતીની સત્યતા તપાસવાની જરૂર હતી. ઈ.સ. ૧૮૭૧માં મહારાજા તખ્તસિંહજીએ મ્યુિનસિપાલિટીની રચનાને મંજૂરી આપી હતી. ૦૫-૦૧-૧૯૮૮ના દરબારી ગેઝેટ પ્રમાણે સ્ત્રી અને અસ્પૃશ્ય વર્ગ સભ્ય થઈ શકતા નહોતા. પછીથી સ્ત્રીને સભ્યપદ આપવામાં આવ્યું હતું. કરચલીયાપરાના મેરાભાઈ ગોરધનભાઈ જે પછાત વર્ગના હતા. (અનુસૂચિત જાતિના નહોતા) તેણે પણ એક વર્ષ પછી રાજીનામું આપી દીધું હતું. ૧૮૭૨થી શરૂ કરીને ૧૫મી જાન્યુઆરી, ૧૮૪૮ સુધીમાં ભાવનગર મ્યુિનસિપાલિટીમાં અનુસૂચિત જાતિના સભ્યની પસંદગી થઈ નહોતી.૧૨ ભાવનગર રાજ્ય અને સ્વતંત્રતા આંદોલનો વિશે સંશોધન લેખન કરનારાએ રસેશ જમીનદારના કથનની નોંધ લીધી છે કે પછી ભાવનગર રાજ્ય વિશેના સંશોધકોના લેખનમાંથી રસેશ જમીનદારે માહિતી લીધી છે, એ નિશ્ચિત કરવું પડે. પરંતુ જે અનુસૂચિત જાતિ માટેની અનામત જગ્યા વિશેની નોંધ છે તે સાચી નથી. ભાવનગર રાજ્યના મહારાજા ભાવસિંહજી બીજાના પ્રિય મિત્ર રાજર્ષી શાહુજી મહારાજા હતા. તેઓએ રાજ્યમાં અનુસૂચિત જાતિ માટે અનામત આપી હતી.

૬. ધ પિઝન્ટ્રી એન્ડ નેશનલિઝમ૧૩ઃ આ ગ્રંથનું લેખન શિરીન મહેતાએ કર્યું છે. તેમના પીએચ.ડી.ના અભ્યાસનો મહાનિબંધ ‘બારડોલી સત્યાગ્રહ ૧૯૨૮ઃ એક ખેડૂત આંદોલન’ને પુસ્તકરૂપે પ્રગટ કરેલ છે. આ ગ્રંથમાં પ્રથમ કક્ષાનાં સાધનોનો ઉપયોગ કરી બારડોલીના ખેડૂત આંદોલનનો આધારભૂત ઇતિહાસ લખ્યો છે. આંદોલનના ખેડૂત નેતાઓ અને તેના ગુણો, ખેડૂતોની પરિસ્થિતિ, ખેતમજૂરોની સ્થિતિ, જમીન મહેસૂલ, જુદી જુદી જ્ઞાતિઓના વિદ્યાર્થી આશ્રમો દ્વારા થતી રાષ્ટ્રવાદી પ્રવૃત્તિઓ, સ્ત્રીઓની ભાગીદારી થકી આંદોલન કેવી રીતે સફળ થયું હતું તેનું અર્થઘટન અને વિશ્લેષણ કર્યું છે. ખેડૂતો, મજૂરો, વિદ્યાર્થીઓ, સ્ત્રીઓ અને ગાંધીવાદી નેતૃત્વથી આંદોલનને સફળતા મળી હતી. સ્વતંત્રતા સંગ્રામના ઇતિહાસલેખનમાં આ ગ્રંથ ઘણો જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ગાંધીવાદી વિચારો અને પ્રવૃત્તિઓને સૂક્ષ્મ દૃષ્ટિથી તપાસીને ઇતિહાસલેખન કર્યું છે.

૭. આઝાદીની લડત અને સાબરકાંઠા૧૪ઃ આ ગ્રંથના લેખક મહેશચંદ્ર પંડ્યા છે. આ ગ્રંથ તેમનો પીએચ.ડી.નો મહાશોધનિબંધ છે. આ ગ્રંથમાં પ્રથમ કક્ષાનાં સાધનો જેવા કે બ્રિટિશ સરકારની ફાઈલો, વડોદરા રાજ્યની ફાઈલો, સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓની મુલાકાતો, નોંધપોથીઓ, પત્રો, પત્રિકાઓનો ઉપયોગ કર્યો છે. અસહકાર આંદોલન, સવિનય કાનૂનભંગ આંદોલન, હિન્દ છોડો આંદોલનમાં સાબરકાંઠા લોકોની ભૂમિકા તપાસી છે. સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં સ્થાનિક પ્રદેશના લોકો આંદોલનમાં કેવી રીતે જોડાયા, શું પ્રવૃતિઓ કરી, તેનો કેવો પ્રભાવ પડ્યો તેનું વિશ્લેષણ આ ગ્રંથમાં છે.

૮. ભાવનગર રાજ્ય પ્રજાપરિષદ અને પ્રજાકીય ચળવળો (૧૯૨૦-૧૯૪૭)૧૫ઃ આ ગ્રંથના લેખક મહેબૂબ દેસાઈ છે. આ ગ્રંથના લેખન માટેની સામગ્રી ભાવનગર રાજ્યના દરબારી ગેઝેટ, ભાવનગર રાજ્યના વહીવટી અહેવાલો, રાષ્ટ્રીય અભિલેખાગાર, નવી દિલ્હીના ભાવનગર રાજ્ય વિષયક દફતર-ફાઈલો તેમ જ આધારભૂત ગ્રંથોમાંથી માહિતી પ્રાપ્ત કરી તેનો આ ગ્રંથના ઇતિહાસલેખનમાં ઉપયોગ કર્યો છે. પ્રજાપરિષદનાં અધિવેશનો, નેતાઓ, પ્રવૃત્તિઓ તેનું સ્વરૂપ અને પ્રભાવની ચર્ચા આ ગ્રંથમાં છે. ભાવનગરમાં પ્રજાકીય ચળવળોમાં રાજ્યને નુકસાન થાય એવી પ્રવૃત્તિથી રાજ્યના શાસનકર્તા સતર્ક રહેતા હતા. તેની ખાનગી તપાસ થતી હતી. આ તપાસ અહેવાલ રાજ્યના અધિકારીઓ દ્વારા તૈયાર થતો હતો. પ્રજાકીય ચળવળોના ઉદ્દેશો, નેતાઓનાં પ્રવચનો, લોકોમાં જોવા મળતો ઉત્સાહ અને તેના પડઘાઓની ઝીણવટભરી નોંધ ભાવનગર રાજ્ય વિશેની ફાઈલોમાં જિલ્લા અભિલેખાગારમાં સંગ્રહિત છે. જે આ ગ્રંથ માટેની મૂળ સામગ્રી પણ છે. હસ્તલિખિત છે. તેનો ઉપયોગ કરીને ગ્રંથનું લેખન કર્યું છે.

૯. બેંતાળીસમાં અમદાવાદ૧૬ઃ આ ગ્રંથનું લેખન જયકુમાર શુક્લએ કર્યું છે. ૧૯૪૨ની હિન્દ છોડો લડતમાં અમદાવાદનું પ્રદાન એ વિષય પર પીએચ.ડી. કર્યું. આ મહાનિબંધને ગ્રંથ સ્વરૂપે પ્રકાશિત કર્યો છે.

આ ગ્રંથના લેખનમાં રાષ્ટ્રીય અભિલેખાગારમાં અમદાવાદ વિષયક ફાઈલો, અમદાવાદની અદાલતની ફાઈલો, મજૂર મહાજન સંઘની ફાઈલો, કૉંગ્રેસ હાઉસ અમદાવાદની ફાઈલો, અમદાવાદ મ્યુિનસિપલ કોર્પોરેશનની ફાઈલો, વિવિધ પત્રિકાઓ, ૧૪૫ જેટલા સ્વાતંત્ર્યસૈનિકોની મુલાકાતો, તત્કાલીન વર્તમાનપત્રો જેવી મૂળ સામગ્રીનો ઉપયોગ કરીને ઇતિહાસલેખન કર્યું છે. ગુજરાતમાં સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામના ઇતિહાસ વિશેનું આ ઘણું મહત્ત્વપૂર્ણ ઇતિહાસલેખન છે.૧૭ આ ગ્રંથમાં ૧૯૪૨ પહેલાના સ્વતંત્રતા આંદોલનોનો ટૂંકો ઇતિહાસ, અમદાવાદમાં વિદ્યાર્થીઓ, સ્ત્રીઓ, મજૂરોની પ્રવૃત્તિઓ, અહિંસાત્મક અને ભાંગફોડની પ્રવૃત્તિઓ, ઘટનાઓનું વિશ્લેષણાત્મક લેખન કર્યું છે.

૧૦. અમદાવાદ શહેરની સ્ત્રી નેતૃત્વશક્તિ (૧૯૨૦થી ૧૯૪૭)૧૮ઃ આ ગ્રંથના લેખક ઉષાબહેન ભટ્ટ છે. તેમણે ‘હિંદની સ્વાતંત્ર્ય લડતો દરમિયાન અમદાવાદ શહેરમાં સ્ત્રી નેતૃત્વ (૧૯૨૦થી ૧૯૪૭)’ પર પીએચ.ડી.ની ડિગ્રી પ્રાપ્ત કરી. આ શોધમહાનિબંધને ગ્રંથરૂપે પ્રકાશિત કર્યો છે. મૂળસામગ્રીનો આધાર લીધો છે. એ રીતે સ્ત્રી નેતૃત્વ વિશેની આધારભૂત માહિતી આ ગ્રંથમાં આપી છે. ગુજરાતમાં સ્વાતંત્ર્ય આંદોલનોમાં સ્ત્રીનેતૃત્વનું મહત્ત્વપૂર્ણ ઇતિહાસલેખન કર્યું છે.

૧૧. આઝાદીની લડતમાં સૌરાષ્ટ્ર૧૯ઃ આ ગ્રંથના લેખક શશિન જાની છે. આ ગ્રંથમાં રાજકોટ, જૂનાગઢ, ભાવનગર જિલ્લા અભિલેખાગારની ફાઈલો, તત્કાલીન વર્તમાનપત્રો, ગેઝેટોનો મૂળ સામગ્રી તરીકે ઉપયોગ કર્યો છે. સૌરાષ્ટ્ર પ્રદેશમાં દેશી રાજ્યોમાં થયેલા ૨૦ જેટલા સત્યાગ્રહો, હિન્દ છોડો આંદોલનો, સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામમાં પતિ અને પત્ની બંનેએ ભાગ લીધો છે એવા યુગલોના ફાળાનું ઇતિહાસલેખન કર્યું છે. તેમને મૂળસામગ્રીમાં જે હકીકતો પ્રાપ્ત થઈ છે. તેનો જ ઉલ્લેખ કર્યો છે.૨૦

ગુજરાતમાં સ્વાતંત્ર્યઆંદોલનો વિશેની ઘણી વેરવિખેર સામગ્રી છે. આ સામગ્રીનું સંશોધન અને સંચયન કરવું ઘણું પરિશ્રમનું કાર્ય છે. પરંતુ ઘણા ઇતિહાસ લેખકો આ કાર્યમાં સક્રિય રહ્યા છે. ૨૧ જયકુમાર શુક્લએ ‘ગુજરાતમાં હોમરૂલ આંદોલન ૧૯૧૬-૧૯૧૮ (૧૯૯૬), ‘ગુજરાતમાં સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામ (૧૯૯૩), મહેબૂબ દેસાઈ, બેતાળીસમાં સૌરાષ્ટ્ર (૧૯૮૯), સૌરાષ્ટ્રની સ્વાતંત્ર્ય ઝંખના (૧૯૯૭), ગુજરાતની સ્વાતંત્ર્ય સાધના (૨૦૦૧), અરુણ વાઘેલા પંચમહાલના આદિવાસીઓની વિકાસયાત્રા (૨૦૦૯) જેવા ગ્રંથોમાં સ્વાતંત્ર્ય આંદોલનનું ઇતિહાસલેખન કર્યું છે.’

સમીક્ષાઃ ગુજરાતમાં સ્વતંત્રતા આંદોલનોના ઇતિહાસલેખનમાં ભારતમાં બ્રિટિશરોના શાસનમાં ભારતના લોકોનું શોષણ અને તેની સામે વિરોધ કરનારા આંદોલનકારીઓને સ્થાન આપ્યું છે. ગુજરાતી ગ્રંથોમાં કૉંગ્રેસ પક્ષ અને ગાંધીજીના વિચારો, પ્રવૃત્તિઓ, પ્રભાવનો ઇતિહાસલેખનમાં ઊંડો પ્રભાવ જોવા મળે છે.

ગુજરાતમાં સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામો વિશેની અઢળક સામગ્રી છે પરંતુ ગુજરાતના ઇતિહાસકારોએ મોટાભાગે ગાંધીવાદી પ્રવૃત્તિઓ, ઘટનાઓ, નેતૃત્વ વિશેના તથ્યોની વધુ પસંદગી કરી છે. તેને પરિણામે આ ઇતિહાસલેખકોના ગ્રંથોમાં સ્વતંત્રતા આંદોલનોની એક સમગ્ર વ્યાખ્યા, અર્થઘટન થવું જોઈએ તેને બદલે રાજનૈતિક પક્ષની પ્રવૃત્તિઓ, પક્ષપ્રેરિત ઘટનાઓ, પ્રત્યાઘાતો અને વ્યક્તિઓને વધુ મહત્ત્વ આપી સ્વતંત્રતા આંદોલનોનું પક્ષકેન્દ્રી કે વ્યાખ્યા કે અર્થઘટન કર્યું છે.

જે રીતે આંદોલનોમાં ખેડૂતો, સ્ત્રીઓ, દલિતો, આદિવાસીઓ, મજૂરો સ્વતંત્રતા આંદોલનોમાં પ્રત્યક્ષ અને અપ્રત્યક્ષ રીતે સક્રિય રહ્યા હતા તેની સાચી ભૂમિકાને સ્વાતંત્ર્યઆંદોલનોના ઇતિહાસલેખનમાં ઓછું કે ગૌણ સ્થાન મળ્યું છે. આ આંદોલનોની મોટી સફળતાઓમાં આ વર્ગનું ઘણું મોટું પ્રદાન રહ્યું હતું. આઝાદીની લડત થકી રાષ્ટ્રનિર્માણનું જે પરિવર્તન થઈ રહ્યું હતું તેમાં નિમ્ન વર્ગની સક્રિય ભૂમિકા રહી હતી. એ દૃષ્ટિએ ગુજરાતમાં ઇતિહાસલેખનનું વિવેચન થાય એ જરૂરી છે. સ્વતંત્રતા આંદોલનો એ શોષિતો-પીડિતોનો મુક્તિ આંદોલનો હતા. ગુજરાતનાં ઇતિહાસલેખકોએ પ્રકાશિત, અપ્રકાશિત, શોધનિબંધો, અભિલેખાગારોની સામગ્રી, ખાનગી ડાયરીઓ, પત્રો, રૂબરૂ મુલાકાતો, આત્મકથાઓ, જીવનચરિત્રો, સમાચારપત્રો, પત્રિકાઓમાંથી મૂળ સામગ્રી પસંદગી કરી ઈતિહાસલેખન કર્યું છે. ગુજરાતમાં જે ઇતિહાસલેખન થયું છે. તેમાં મોટા ભાગના ઇતિહાસલેખકો ગાંધીજી અને ગાંધીવાદી કાર્યકરોની પ્રવૃત્તિઓથી અભિભૂત હોવાને લીધે સ્વતંત્રતા આંદોલનોના ઇતિહાસલેખનમાં જે સામગ્રી તપાસી છે તેમાં માત્ર ગાંધીવાદી દૃષ્ટિકોણને ધ્યાનમાં લીધું છે, તેને પરિણામે આ આંદોલનોના બીજા પાસાંઓના ઐતિહાસિક સત્યનું લેખન છુપાવી દીધું છે. આ લેખકોએ ગાંધીવાદના સમર્થનના વિરોધમાં કોઈ સામગ્રીને સહન કરી શક્યા નથી. ગાંધીવાદને અનુકૂળ હોય એવી સામગ્રીનો ઉપયોગ કરી લેખન કર્યું છે. ઇતિહાસમાં નિષ્પક્ષતા અને તટસ્થતા અનિવાર્ય છે. ગાંધીવાદના પ્રભાવ હેઠળ સત્યની અવહેલના તો ન જ થવી જોઈએ.

કેટલાક લેખકોએ સ્વતંત્રતા આંદોલનોની ઘટનાઓને એકબીજી ઘટનાઓ સાથે સંબંધિત કે પૂરક વર્ણન કરવાને બદલે અલગ અલગ રીતે કર્યું છે. ઇતિહાસલેખન એ ટેલિફોન ડાયરીરૂપે વર્ણવી ન શકાય. સ્વતંત્રતા આંદોલનોની મુખ્ય ઘટનાઓ, મુખ્ય નેતાઓનાં કાર્યોની સાથે સ્થાનીય લોકોનાં સંસ્મરણોને પણ મૂળસામગ્રી તરીકે ઉપયોગ કરવો જરૂરી છે. સ્વતંત્રતા આંદોલનોનાં પાત્રોની માત્ર પ્રશંસા કરવાને બદલે પ્રત્યેક પાત્રને ઐતિહાસિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં મૂલ્યાંકન કરવું જરૂરી છે. આ સમયે ડૉ. આંબેડકર પ્રેરિત પ્રવૃત્તિઓ પણ ભારતના મુક્તિ સંગ્રામોના એક ભાગરૂપે હતી. કચડાયેલા લોકો શોષણમુક્તિ ઇચ્છતા હતા પરંતુ ડૉ. આંબેડકર અને ગાંધીજી વચ્ચેના વિચારસંઘર્ષને પરિણામે ગુજરાતની આંબેડકર ચળવળો પ્રત્યે ઇતિહાસલેખકોના આંખ અને કાન બંધ કરી રહ્યા હતા.

છતાં ય એટલું તો જરૂર કહી શકાય એમ છે કે, સ્વતંત્રતા આંદોલનોનું ઇતિહાસલેખન આત્મઘૃણાના બીજ વાવવાનું નથી, સમાજમાં ઘૃણા ફેલાવવાનું નથી. જેવી રીતે વર્તમાન સમયમાં કેટલાક સમુદાયો ઘૃણા ફેલાવવી એ અધિકાર સમજે છે, ઘૃણા ફેલાવનારાની પ્રશંસા કરે છે. તેને લીધે  ઘૃણા સહન કરનારાઓ અને ફેલાવનારા વચ્ચે દ્વેષ, ઈર્ષ્યા અને હિંસાની વિકૃતિઓ ભયાનક રીતે વધતી રહે છે. જે ભારતની લોકશાહીની પ્રગતિ અને વિકાસમાં બાધા ઉત્પન્ન કરે છે. ગાંધીજી દેશની ‘સ્વતંત્રતા’ને સમર્પિત હતા તેથી તેના કાર્યકરોને પણ દેશની એકતા અને દેશપ્રેમના આદર્શનો સ્વીકાર કરવાનો આગ્રહ રાખતા હતા. જો કે કેટલાક ટીકાકારોએ ગાંધીજીના ‘સ્વતંત્રતા’નાં મૂલ્ય વિશે એવું પણ કહ્યું કે, “સ્વતંત્રતા વિશેની તેમની સંકલ્પના માત્ર એક છળ છે...”૨૨ જો કે ગાંધીજી ‘સ્વતંત્રતા’ની સાથે સમાજમાં સમાનતાની વ્યવસ્થાના પણ આગ્રહી હતા. નીચલી જાતિઓ શિક્ષણથી વંચિત હતી. તેઓના શિક્ષણના અધિકારનું ગાંધીજીએ સમર્થન કર્યું. ગાંધીવાદી કાર્યકરો આ રચનાત્મક કાર્યમાં જોડાયા. ઊંચી જાતિના ગૃહસ્થ અને અનુસૂચિત જાતિના ગૃહસ્થને એકસાથે એકસરખા સફાઈકામમાં જોડાવાનો ક્રાંતિકારી પ્રયાસ ગાંધીજીએ કર્યો. ગુજરાતમાં સ્વતંત્રતા આંદોલનોનો ઉદ્દેશ માત્ર ‘સ્વતંત્રતા’ પૂરતો મર્યાદિત ન રહેતા અનુસૂચિત જાતિઓ, સ્ત્રીઓની સામાજિક સ્થિતિમાં બુનિયાદી પરિવર્તન માટેના સાધનરૂપે પણ હતો. એ દૃષ્ટિએ પણ ગુજરાતમાં સ્વતંત્રતા આંદોલનોનું ઇતિહાસલેખન મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ગાંધીજીની રચનાત્મક પ્રવૃત્તિઓનું મૂલ્ય અને મહત્ત્વનું ઘણું વધારે છે.૨૩ એ પરિપ્રેક્ષ્યમાં પણ સ્વતંત્રતા આંદોલનોનું ઇતિહાસલેખન યુક્તિસંગત છે.

સંદર્ભોગ્રંથોઃ

૧. જમીનદાર, રસેશ; સ્વાધીનતા સંગ્રામમાં ગુજરાત, ઇતિહાસ અને સંસ્કૃતિ વિભાગ, ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ, અમદાવાદ-૧૯૮૯, પૃ.૭

૨. દેસાઈ, મહાદેવ; બારડોલી સત્યાગ્રહનો ઇતિહાસ, અમદાવાદ, ૧૯૫૭

૩. દેસાઈ, નારાયણ; અગ્નિકુંડમાં ઊગેલું ગુલાબ, મહાદેવભાઈ દેસાઈ જન્મ શતાબ્દી સમિતિ, હરિજન આશ્રમ, અમદાવાદ, પૃ. ૪૨૨

૪. દેસાઈ, શાંતિલાલ; રાષ્ટ્રનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ અને ગુજરાત, યુનિવર્સિટી ગ્રંથ નિર્માણ બોર્ડ, ગુજરાત રાજ્ય, બીજી આવૃત્તિ,અમદાવાદ, ૧૯૯૯

૫. દેસાઈ, મહેબૂબ; ગુજરાતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામનું આલેખન કરતા આધારભૂત ગુજરાતી ગ્રંથો, નવભારત સાહિત્ય મંદિર, અમદાવાદ, ૧૯૯૫, પૃ.૮

૬. ધારૈયા, રમણલાલ; આધુનિક ભારતનો ઇતિહાસ અને ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામો, (ભાગ-૧,૨) યુનિવર્સિટી ગ્રંથ નિર્માણ બોર્ડ, અમદાવાદ.

૭. શુક્લ, જયકુમાર; અર્વાચીન ઇતિહાસકારો અને તેમનું ઇતિહાસલેખન, ગુર્જર ગ્રંથ રત્ન કાર્યાલય, અમદાવાદ, ૨૦૧૩, પૃ. ૧૨૧

૮. મહેતા, મકરંદ; હિન્દુ વર્ણ વ્યવસ્થા સમાજ પરિવર્તન અને ગુજરાતના દલિતો, માનક પબ્લિકેશન, અમદાવાદ, ૧૯૯૫.

૯. શુક્લ, જયકુમાર; પૂર્વોક્તગ્રંથ, પૃ. ૧૫૩

૧૦. જમીનદાર, રસેશ; સ્વાધીનતા સંગ્રામમાં ગુજરાત, ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ, અમદાવાદ, ૧૯૮૯

૧૧. શુક્લ, જયકુમાર; અર્વાચીન ઇતિહાસકારો અને તેમનું ઇતિહાસલેખન, પૃષ્ઠ ૧૫૯

૧૨. જમીનદાર, રસેશ; સ્વાધીનતા સંગ્રામમાં ગુજરાત, પૃ.૮૩

૧૩. વાઢેર, લક્ષ્મણ; ભાવનગર મ્યુનિસિપાલિટીમાં મહાત્મા ગાંધીજીને માનપત્ર અર્પણનો પ્રશ્ન અને સમાધાન (લેખ), અભિદૃષ્ટિ, ઑક્ટોબર, ૨૦૧૫, પૃ. ૧૫

૧૪. મહેતા, શિરિન; ધ પિઝન્ટ્રી ઍન્ડ નેશનાલિઝમ, દિલ્હી, ૧૯૮૪

૧૫. પંડ્યા. મહેશચંદ્ર; આઝાદીની લડત અને સાબરકાંઠા, ગૂજ. વિદ્યાપીઠ, અમદાવાદ, ૧૯૯૮

૧૬. દેસાઈ, મહેબૂબ; ભાવનગર રાજ્ય પ્રજાપરિષદ અને પ્રજાકીય ચળવળો (૧૯૨૦-૧૯૪૭)

૧૭. શુક્લ, જયકુમાર; બેંતાળીસમાં અમદાવાદ, ૧૯૮૮

૧૮. શુક્લ, જયકુમાર; અર્વાચીન ઇતિહાસકારો અને તેમનું ઇતિહાસલેખન, પૃ. ૨૧૧

૧૯. ભટ્ટ, ઉષાબહેન; અમદાવાદ શહેરની સ્ત્રી નેતૃત્વ શક્તિ (૧૯૨૦થી ૧૯૪૭), અમદાવાદ

૨૦. જાની, એસ.વી; આઝાદીની લડતમાં સૌરાષ્ટ્ર, રાજકોટ, ૨૦૦૫

૨૧. શુક્લ, જયકુમાર; અર્વાચીન ઇતિહાસકારો અને તેમનું ઇતિહાસલેખન, પૃ. ૧૬૭

૨૨. શૌરી, અરુણ; જાને માને ઇતિહાસકાર કાર્યવિધિ દિક્ષા ઔર ઉનકે છલ, વાણી પ્રકાશન, નયી દિલ્હી

૨૩. ઝા, કમલાનંદ, પાઠ્યપુસ્તક કી રાજનીતિ, ગ્રંથશિલ્પી, દિલ્હી, ૨૦૧૧, પૃ. ૪૬

ઇતિહાસ વિભાગ, શામળદાસ આટ્‌ર્સ કૉલેજ, ભાવનગર

સૌજન્ય : “અભિદૃષ્ટિ”, મે-જૂન 2018; પૃ. 08-13 

Category :- Samantar Gujarat / History

કોઈ પણ દેશના સ્વતંત્રતા-આંદોલનમાં પ્રજામતને સંગઠિત કરવાનું કાર્ય રાષ્ટ્રવાદી સંસ્થાઓ કરે છે. ભારતીય સ્વતંત્રતા આંદોલનમાં રાષ્ટ્રીય કક્ષાએથી લઈ સ્થાનિક સ્તર સુધીની સંસ્થાઓની ભૂમિકા તેનાં ઉમદાં ઉદાહરણો છે. ૨૦મી સદીમાં થયેલાં ભારતીય આંદોલનમાં અખિલ હિંદ કક્ષાએ રચાયેલાં સંગઠનોની સાથે પ્રાદેશિક સંગઠનોની પણ ખાસ ભૂમિકા હતી. ઉદાહરણ તરીકે ગુજરાતમાં હિંદી રાષ્ટ્રીય મહાસભા (૧૮૮૫) પૂર્વે પ્રજાઉપયોગી કાર્યો અમદાવાદ એસોસિયેશન (૧૮૭૨) અને ગુજરાત સભા (૧૮૮૪) જેવી સંસ્થાઓ કરતી હતી. ૨૦મા સૈકાની શરૂઆતમાં રાષ્ટ્રીય અને પ્રાદેશિક કક્ષાનાં સંગઠનોની સંખ્યા અને ગુણવત્તામાં ઘણો વધારો થયો હતો. આ શૃંખલામાં ગુજરાતમાં યોજાયેલી રાજકીય પરિષદો (૧૯૧૭-૧૯૨૬) એ ઘણું અગત્યનું સ્થાનિક સંગઠન હતું. અત્રે નવેમ્બર ૧૯૧૭ માં ગોધરા ખાતે યોજાયેલી પહેલી રાજકીય પરિષદના ઐતિહાસિક મહત્ત્વ વિશે વાત કરવામાં આવી છે, જેમાં પરિષદની પ્રવૃત્તિઓ, તેની પ્રવૃત્તિઓને પરિણામે ગુજરાતમાં આવેલી પ્રજાકીય જાગૃતિ, ગાંધીજી, સરદાર પટેલના નેતૃત્ત્વનો વધેલો વ્યાપ, પછાત પંચમહાલમાં આવેલી રાજકીય જાગૃતિ વગેરે મુદ્દાઓ ચર્ચાના ખાસ કેન્દ્રમાં લીધા છે.

પ્રાસ્તાવિક :

પહેલી ગુજરાત રાજકીય પરિષદ ૩, ૪, ૫ નવેમ્બર ૧૯૧૭ના દિવસોમાં પંચમહાલના પાટનગર ગોધરા મુકામે મળી. પરિષદોના ઇતિહાસમાં અહીં તેનું પહેલું અધિવેશન હતું. તેથી પહેલી પરિષદની પ્રવૃત્તિઓ પર જતાં પહેલાં પરિષદની સ્થાપનાના ઇતિહાસ પર નજર નાખવી જરૂરી બનશે :

“સૌપ્રથમ તો ગોધરાના કેટલાક ગૃહસ્થોનો એવો વિચાર હતો કે મુંબઈ ઇલાકાની પ્રાંતિક કૉન્ફરન્સ ભરવી, પરંતુ એ સંબંધમાં મતભેદ પડતાં એ વિચારને બાજુ પર મૂકવાની ફરજ પડી. એ પછી હિંદી સેવક - સમાજવાળા રા. અમૃતલાલ વિ. ઠક્કર(ઠક્કરબાપા)ની સૂચનાને અનુસરી બધા જિલ્લાઓને ગુજરાત રાજકીય પરિષદ ભરવાના સંદર્ભમાં તેમનો શો અભિપ્રાય છે, તે પૂછવામાં આવ્યું. સુરત સિવાયના અન્ય જિલ્લાઓએ તેમ કરવા તરફ પસંદગી દર્શાવી, પછી પ્રાંતિક સમિતિને પૂછવામાં આવ્યું. તેનો એ કમિટીએ એવો જવાબ આપ્યો કે . . . કૉંગ્રેસના બંધારણના ધારાધોરણમાં કોઈ નિયમ નહીં હોવાથી તેઓ એવી રીતે ગુુજરાત રાજકીય પરિષદ ભરવાની છૂટ આપી શકે નહીં. એ વિશે કેટલોક પત્રવ્યવહાર ચાલ્યા પછી પ્રાંતિક કૉંગ્રેસ કમિટીના સેક્રેટરી રા. નારાયણ મહાદેવ સમર્થને મળીને પરિષદ ભરવાની ગોઠવણ કરવામાં આવી.” આમ, પ્રારંભિક અવરોધો પછી રાજકીય પરિષદનું અસ્તિત્વ નક્કી થયું. ગોધરામાં પરિષદ ભરવા પાછળ અહીંના સ્થાનિક આગેવાનો વામનરાવ મુકાદમ અને મણિલાલ મહેતાનો ઉત્સાહ જવાબદાર હતો.

ગુજરાત રાજકીય પરિષદનું કાર્યક્ષેત્ર ગુજરાત પૂરતું સીમિત રહેવાનું હતું, છતાં પહેલી પરિષદમાં લોકમાન્ય ટિળક, વરાડના રાજા કહેવાતા ખાપરડે અને મહંમદઅલી ઝીણા જેવા અખિલ હિંદ સ્તરના નેતાઓ ઉપસ્થિત હતા. તેઓની હાજરીમાં ગાંધીજી પહેલી રાજકીય પરિષદના પ્રમુખ બન્યા. ગાંધીજીનું પ્રમુખ બનવું એ સવિશેષ ઉલ્લેખનીય છે, કારણ કે તેમની દક્ષિણ આફ્રિકાની સફળતાની વાતો હજુ પૂરા ગુજરાતના કાને પહોંચી ન હતી. આ સમયે તેમની પાસે એક માત્ર ભાથું કહી શકાય તેવી બાબત ૧૯૧૭માં ચંપારણના સત્યાગ્રહની સફળતા હતી. એ સંદર્ભમાં પરિષદ ગાંધીજીના રાજકીય વિચારોના ફેલાવા માટે મદદરૂપ નીવડી શકે તેમ હતી અને બન્યું પણ તેવું જ.

* ગુજરાત રાજકીય પરિષદની કાર્યવાહી :

તા. ૩ નવેમ્બર, ૧૯૧૭ના બપોરે બે વાગ્યે ૫૦૦ સ્ત્રીઓ સહિત ૧૦,૦૦૦ ના જનસમૂહ વચ્ચે ગાંધીજીએ પરિષદનું પ્રમુખસ્થાન સંભાળ્યું. વૈચારિક નમ્રતા અને અડગતા સાથે પ્રમુખીય ભાષણમાં કહ્યું કે “મને આ ઉચ્ચ પદ આપ્યું તેને સારું હું આપ સહુનો આભાર માનું છું. અહીંના રાજકારણમાં હું અઢી વર્ષનું બાળ છું. (ગાંધીજી ૯ જાન્યુઆરી ૧૯૧૫ના રોજ ભારત આવ્યા. તે સંદર્ભમાં આ વાત કહેવાઈ છે). દક્ષિણ આફ્રિકાના મારા અનુભવ ઉપર હું અહીં વ્યાપાર નથી કરી શકતો. આવી સ્થિતિમાં મારે આ પદ સ્વીકારવું કેટલેક અંશે ઉદ્ધતાઈ ગણાય એમ જાણું છું, છતાં આપની અનહદ પ્રીતિને વશ થઈ મેં આ પદનો સ્વીકાર કર્યો છે ... મારી જવાબદારી હું સમજુ છું. આ પરિષદ ગુજરાતમાં પહેલી જ છે, સમસ્ત હિન્દુસ્તાનને સારુ આ સમય ઘણો બારીક છે. સામ્રાજ્યને કદી ન હતી તેવી ભીડ છે. (આ સમયે પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ (૧૯૧૪-૧૮) ચાલી રહ્યું હતું. આ વિધાનમાં ગાંધીજીની બ્રિટિશ રાજભક્તિ સ્પષ્ટ જણાય છે). મારા વિચારો સામાન્ય પ્રવાહની તદ્દન વિરુદ્ધ વહેતા નથી. કેટલાક વિરુદ્ધ દિશામાં વહેતા હોય એવો આભાસ મને આવે છે . . . મારા વિચારોને સારુ એટલું જ કહીશ કે તે આજકાલના નથી, પણ ઘણાં વર્ષો થયા બંધાયેલા છે. તેની ઉપર મોહિત છું ને અઢી વર્ષના અનુભવે તેમાં ફેરફાર નથી.”

પ્રમુખ તરીકેનું ગાંધીજીનું ભાષણ સર્વગ્રાહી કક્ષાનું હતું. સાંસ્થાનિક સ્વરાજ્ય (Dominion Status)ની માંગણીના ભાવ સાથે ગોવધની ચિંતા, ગૌરક્ષાની મહત્તા, સ્વદેશી-પ્રચાર, ધર્મ-કર્મની સ્વચ્છતા, કેળવણી વગેરે મુદ્દાઓ પર પોતાના વિચારો મૂકવા સાથે તેમણે સ્વરાજ્ય બાદના આશાસ્પદ હિંદુસ્તાનની કલ્પના પણ કરી.

ગોધરાની પરિષદ એ ગુજરાત રાજકીય પરિષદોના ઇતિહાસમાં પહેલી હતી. તેથી તેમાં સ્થાનિક, પ્રાદેશિક, રાષ્ટ્રીય સમસ્યાઓ અને તેના ભાવિ નિરાકરણને જાહેરમંચ પર મૂકવાનો સુંદર પ્રયત્ન થયો હતો. પરિષદની કાર્યવાહીમાં ૨૫ જેટલા ઠરાવો રજૂ થયેલા. ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિકની નોંધ મુજબ બધા ઠરાવો ગાંધીજીની દેખરેખ નીચે તૈયાર થયા હતાં.

પહેલી રાજકીય પરિષદના ઠરાવોનો અભ્યાસ કરતા તેમાં ત્રણ પ્રકારના ઠરાવો મુખ્ય હતા :

૧. રાષ્ટ્રીય ભાવના અને પ્રજાની માંગણીઓ રજૂ કરતા ઠરાવો.

૨. ખેડૂતોના હિતલક્ષી ૧૦ ઠરાવો.

૩. પંચમહાલની સ્થાનિક સમસ્યાઓને અભિવ્યક્ત કરતા ઠરાવો.

આ ઠરાવોના પ્રતિસાદને નિરૂપતા ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક નોંધે છે કે “મુંબઈના મારા વિદ્વાન મિત્રોની વિવિધરંગી વાગ્ધારા પૂરબહારમાં વહી તેનું રસપાન કરતાં હજારો શ્રોતાઓ તાળીઓનાં ગડગડાટથી મંડપ ગજવતા થયા.” ટૂંકમાં, રાજકીય પરિષદની પ્રવૃત્તિઓ ગુજરાતમાં નવજાગરણનો સંદેશ આપતી હતી.

* સંસારસુધારા પરિષદ :

નવેમ્બર-૧૯૧૭માં ગોધરામાં રાજકીય પરિષદની સાથે સંસારસુધારા પરિષદ પણ મળી હતી. રાજકીય પરિષદ સાથે મળેલી સંસારસુધારા પરિષદને ભારતીય રાષ્ટ્રીય કૉંગ્રેસની સહાયક સંસ્થા Indian National Social Conference જેવો પ્રયોગ લેખી શકાય. પ્રારંભમાં સંસારસુધારા પરિષદનું વાતાવરણ આશાસ્પદ ન હતું. એ એટલે સુધી કે સ્થાનિક આગેવાનો પરિષદનો મંડપ પણ સંસારસુધારા પરિષદના કામ માટે વાપરવા દેવા તૈયાર ન હતાં.૪-અ પરિષદનાં પ્રમુખ શારદાબહેન મહેતા હતાં. પરિષદમાં ગુજરાતના આજીવન સમાજસુધારકો જેવા કે પ્રાણલાલ કીરપાભાઈ દેસાઈ, રમણભાઈ નીલકંઠ, ગટુભાઈ અને દાક્તર સુમન્ત મહેતા ઉપસ્થિત હતા. સંસારસુધારા પરિષદની ભૂમિકા આપતા ‘સમાલોચક’ માસિક નોંધે છે કે ‘જે પ્રમાણે રાજકીય સુધારાની આવશ્યકતા છે, તે જ પ્રમાણે સામાજિક સુધારાની આવશ્યકતા છે. બંને એકમેકથી જુદા પાડી શકાય તેમ નથી. તેથી તે પ્રસંગનો લાભ લઈને આ બાબતનો વિચાર કરવો, તે હિલચાલને કાંઈક નવીન દિશામાં વાળવા આ સામાજિક પરિષદનો વિચાર કરવામાં આવ્યો છે.’ આ પરિષદમાં લગભગ છથી સાત હજાર શ્રોતાઓ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.૫-અ

ગુજરાતમાં પ્રારંભિક સ્ત્રીઉત્કર્ષ-પ્રવૃત્તિઓના પ્રણેતાઓ પુરુષો હતા, જ્યારે અહીં સ્ત્રીઓના પ્રશ્નો માટે આરંભાયેલી પરિષદમાં એક કેળવાયેલી સ્ત્રી નેતૃત્વ કરી રહી હતી. એ રીતે ‘સ્ત્રીઓનો ઉદ્ધાર સ્ત્રીઓ થકી’ દ્વારા સમાજસુધારણાની પ્રવૃત્તિઓને એક નવી દિશા મળતી જણાય છે. જો કે શારદાગૌરી અને વિદ્યાબહેન નીલકંઠ જેવાં સ્ત્રી-સુધારકોને બાદ કરતાં પુરુષ સુધારકો અહીં પણ બહુમતીમાં હતા. છતાં શારદાબહેનનું પ્રમુખ બનવું સ્ત્રીસમાજ માટે આશ્વાસનરૂપ બનવા ઉપરાંત ભાવિ સ્ત્રીઉત્થાન - પ્રવૃત્તિઓ માટે આશાસ્પદ બની શકે તેમ હતું. પોતાના પ્રમુખીય ભાષણમાં સદીઓથી ગુલામી અવસ્થામાં જીવી રહેલી સ્ત્રીઓની વકીલાત કરતાં તેમણે કહ્યું હતું કે “સામાજિક વ્યવહારમાં સ્ત્રીઓનો હાથ એટલો બધો હોય છે કે પુરુષ એકલે હાથે ગમે તેટલું કરવા માંગે તો પણ થઈ શકે નહીં. વ્યવહારમાં સ્ત્રીનો હિસ્સો ઘણો જ છે, તે વાત ભૂલી જવાય છે અને સ્ત્રીઓને તો માત્ર પ્રજા ઉત્પન્ન કરવાનું સાધન, લાગણીવાળી નોકર અથવા નવરાશનું રમકડું ગણવામાં આવે છે. ... તમારાં ભાષણોમાં આર્યાવર્તની સ્ત્રીને વિશે શાસ્ત્રકારોના શ્લોકો બોલો છો, લોકો તાળીઓ પાડે છે, મનુ ને નેપોલિયનના શબ્દો બોલીને, સાંભળીને થાકી ગયા પણ જેવું તે આદર્શ ગૃહસંસારમાં, વ્યવહારમાં મૂકવાનો વખત આવે છે, ત્યારે વાત બદલાઈ જાય છે. સ્ત્રીઓ કંઈક જાણવા માગે છે, માથું ઊંચું કરે છે, તો તેને દાબી દો છો, સ્ત્રીઓ પણ મનુષ્ય છે, એ વાત તમને યાદ રહેતી નથી, એટલે તેને રહેંસી નાંખવામાં, કચરી નાંખવામાં જ તમે મોટાઈ માનો છો, પરંતુ હવે દિવસો બદલાવા માંડ્યા છે. જેમ તમે તમારી વિવેકશક્તિ પ્રમાણે ચાલવાના હક્ક માંગો છો, તે પ્રમાણે સ્ત્રીઓમાં પણ કુદરતી સ્વમાનની લાગણી રહેલી છે. તેનો પણ વિચાર કરવાનો છે.”

શારદાબહેન મહેતાનું ભાષણ અનેક વિષયોની સ્વતંત્ર ચર્ચા કરનારું અને રાષ્ટ્રવાદી દૃષ્ટિકોણવાળું હતું. તેમણે સ્ત્રીઓની પરાધીન અવસ્થા માટે પુરુષપ્રધાન સમાજ સામે તહોમતનામું મૂકી પોતાના વિચારો મર્યાદિત ન રાખ્યા, પરંતુ સ્ત્રીઓ અને સમાજ સાથે સંકળાયેલી સમસ્યાઓ જેવી કે સ્ત્રી કેળવણી, જ્ઞાતિબંધન, પરદેશગમન, તાત્ત્વિક અને રડવા-કૂટવાનો રિવાજ, લગ્ન-મરણના ખર્ચ, સમાજસેવા જેવી બાબતોની તાત્ત્વિક અને વ્યાવહારિક સ્તરે ચર્ચાઓ કરી. સાથે આશાસ્પદ સ્ત્રીઉત્કર્ષ-પ્રવૃત્તિઓ માટે પત્રિકાઓ, ઑફિસ, મુખપત્રો, વ્યાખ્યાનો વગેરે જેવાં સાધનોનો વ્યાપક ઉપયોગ કરવા પણ સૂચવ્યું. સ્ત્રીઓ પણ સમાજસુધારાની પ્રવૃત્તિઓમાં સંકળાય એ તેમનું અગત્યનું દિશાસૂચન હતું. શ્રી યાજ્ઞિકે શારદાબહેનના ભાષણને બિરદાવતા લખ્યું કે “તેમના (શારદાબહેન) જુસ્સાદાર બોલ જેટલા ખરાવાદી હતા, તેટલા જ સર્વને ચાનકરૂપ હતા, સામાજિક પરિષદના પ્રમુખનાં, સ્ત્રીઓની પરાધીન દશા વિશેનાં આવાં કડવા વચનોથી અને સમાજસુધારા માટે સત્યાગ્રહનો સોનેરી માર્ગ લેવાનો આગ્રહ કર્યો, તેથી આ પરિષદના માહાત્મ્યમાં ઘણો વધારો થયો.” આ સાથે ‘સમાલોચકે’ સંસારસુધારા પરિષદનું કરેલું મૂલ્યાંકન પણ નોંધપાત્ર છે. : “ઠરાવો એકંદરે ગુજરાતની સ્થિતિ ધ્યાનમાં લઈ ઘડવામાં આવેલા હતા તેમ તે ઉપર બોલનાર સ્ત્રીપુરુષોનાં ભાષણો પણ એકંદરે સંતોષ આપે તેવાં હતાં. સામાન્ય રીતે સંસારસુધારા પરિષદ બહુ લોકપ્રિય લેખાતી નથી, છતાં હાજરી ઘણી મોટી હતી.” આમ, રાજકીય પરિષદની જેમ જ પ્રારંભે અવઢવમાં રહેલી સંસારસુધારા પરિષદ પણ સફળતાપૂર્વક સંપન્ન થઈ. હવે તેનું ક્ષેત્ર વધુ વિસ્તરવાનું હતું.

* અંત્યજ-મેળાવડો :

પહેલી રાજકીય પરિષદ પછી સંસારસુધારા પરિષદ અને તેથી આગળ તેનું કાર્યક્ષેત્ર વિસ્તરીને અંત્યજ, પરિષદમાં પરિણમ્યું હતું. જો કે રાજકીય પરિષદના આયોજનમાં અંત્યજોને લગતી કોઈ વાત ન હતી. એ રીતે અંત્યજ પરિષદ એ રાજકીય પરિષદની આડપેદાશ ગણી શકાય. મૂળ તો સંસારસુધારા પરિષદ દરમિયાન તેનાં પ્રમુખ શારદાબહેન મહેતાએ અસ્પૃશ્યતાના એક ઠરાવ ઉપર ગાંધીજીને બોલવા કહ્યું. એના જવાબમાં ગાંધીજીએ એટલું જ કહ્યું કે, “અસ્પૃશ્યતા નિવારણની બાબતમાં મારાથી જે કાંઈ થોડું થાય તે કર્યા કરું છું. મારા વિચારો જેણે વિગતવાર જાણવા હોય તે હું સાંજે અંત્યજવાડામાં જવાનો છું ત્યાં સાંભળવા આવે.”૧૦ આમ, શારદાબહેન મહેતા અને ગાંધીજીના સંવાદમાં અંત્યજ પરિષદનું બીજ પડ્યું હતું.

તા. ૫, નવેમ્બર ૧૯૧૭ની રાત્રે ગોધરામાં મળેલી અંત્યજ-પરિષદની વાત કરતાં પહેલાં તત્કાલીન અસ્પૃશ્યતા અને અસ્પૃશ્ય સમાજની ચર્ચા કરવી જરૂરી ગણાશે, કારણ કે ગુજરાત અને પંચમહાલના અસ્પૃશ્યોની સ્થિતિ સમજાય તો જ અંત્યજ-પરિષદની જરૂરિયાત અને કાર્યક્ષેત્રને સમજી શકાય તેમ છે

૧૯મી સદીમાં ઉજળિયાત વર્ણનું અસ્પૃશ્યો પ્રત્યેનું અમાનવીય વલણ-વર્તન એ એક ઐતિહાસિક હકીકત છે. ૨૦મી સદીના પ્રારંભે પણ અસ્પૃશ્યોની વકીલાત કરનારા આંગળીએ ગણી શકાય તેટલા જ હતા. તેમનાં દુઃખ-દર્દનો હૃદયભેદક ચિતાર એક ગીતમાં વ્યક્ત થયો છે. જેમાં અસ્પૃશ્યતાથી કંટાળેલો, હડધૂત થયેલો અસ્પૃશ્ય કહે છે :

“મનખો આવો તે બાપ ! શેં દીધો રે રામ (૨)
એને પડછાયે દેહ અભડાય,
મારા હૈયાની હાય સાંભળો રે,
અંધારી રાત કાળી મેઘલી રે રામ,
એથી ભૂંડો મારો અવતાર-મારા.
એથી ભલ્લેરી જંતુજમાત-મારા.
સુખદુઃખનું ભાન બાપ ! શેં દીધું રે રામ?
મારા હૈયાની હાય કોઈ સાંભળો રે રામ-મારા.”
૧૧

૧૯મી સદી સમાજપરિવર્તનની સદી ગણાતી હોવા છતાં તે દરમિયાન થયેલા સુધારાઓ અસ્પૃશ્યો સુધી પહોંચી શક્યા ન હતા. આ જ મતલબનું ઇતિહાસકાર મકરન્દ મહેતાનું વિધાન નોંધપાત્ર છે : “સામાન્ય રીતે જ્યારે આપણે સામાજિક સુધારાનું વિશ્લેષણ કરીએ છીએ, ત્યારે આપણે જાણ્યે અજાણ્યે સમાજના ઉચ્ચ વર્ણો અને જ્ઞાતિઓનાં મૂલ્યોને જ લક્ષમાં લઈએ છીએ, અથવા તો આપણે ઉચ્ચ જ્ઞાતિઓનાં રીતરિવાજો અને સામાજિક વલણોમાં થયેલા પરિવર્તનને ‘ગુજરાતના પરિવર્તન’ તરીકે અનુમાની લઈએ છીએ.”૧૨ આમ, ૧૯મી સદીનાં પરિવર્તનો પછી અને ગાંધીયુગના પ્રારંભે પણ ગુજરાતના અસ્પૃશ્યોની સ્થિતિ દયાજનક હતી. મામા ફડકેએ આત્મકથામાં ગોધરાના હરિજનોની દયનીય સ્થિતિને નિરૂપી છે.૧૩

ગોધરાના કપરા સામાજિક વાતાવરણ વચ્ચે, રસ્તે આવેલા હરિજનવાસમાં એક મોટી સભા ભરાઈ. સવર્ણો પોતાના મહોલ્લામાં આવવાના છે, તેવું જાણ્યા પછી હરખાયેલા તેઓએ પોતાના વાસને હાર-પતાકાથી શણગારી દીધો, પરંતુ આગેવાનોનો આવવાનો સમય થયો, ત્યારે તેઓની મૂંઝવણ વધી, અને એ હતી કે ‘આપણે તેમની સાથે ન બેસી શકીએ’. થોડી ચર્ચા-વિચારણા પછી નક્કી થયું કે ‘ઉજળિયાત વર્ણ આપણા મહોલ્લામાં આવે, ત્યારે આપણે બધાએ પોતપોતાના છાપરા પર ચડી જવું અને ગાંધી મહાત્માનું ભાષણ પણ ત્યાં બેસી સાંભળવું.’ તેઓ આવું વર્તન કેમ કરતા હતા, તેનાં કારણો પણ ગોધરાના ઇતિહાસમાં પડેલાં હતાં.૧૪ સામાજિક અત્યાચારો અને પોતાની સદીઓ જૂની માનસિકતા વચ્ચે જીવતાં ગોધરાના અંત્યજો સવર્ણોના આગમન સમયે ‘ઘર (છાપરા) પર ચડી જાય’ તેમાં કશું અજુગતું ન હતું. શ્રી ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિકે ગોધરાના હરિજનવાસમાં ભરાયેલી સભાનું તાદૃશ્ય વર્ણન કર્યું છે. “પ્રજાની સૌથી વધુ કચડાયેલી અછૂત જાતિના ઉદ્ધાર વિશે રાજકીય પરિષદે ખાસ ઠરાવ ન કર્યો પણ તેનો સાક્ષાત સંપર્ક સાધવા છેલ્લા દિવસની રાત્રે મામા ફડકે અને ઠક્કરબાપાના પ્રયાસથી એક ઐતિહાસિક સભા ગોધરા ખાતે ભરવામાં આવી.”૧૫ આ સભા તાત્કાલિક તો મેળાવડા અને ભાષણોની રીતે તો ઐતિહાસિક હતી, કારણ કે ગાંધીજી પૂર્વે કોઈ સમાજસુધારકે ક્ષેત્રકાર્ય (Field Work) દ્વારા અસ્પૃશ્યોની સ્થિતિ જાણવાનો પ્રયાસ કર્યો ન હતો. ખરેખર આ નવતર શૈલી હતી, જે પાછળથી અનુકરણીય પણ બની હતી.

પરિષદમાં ગાંધીજીનું ભાષણ સૈકાઓથી સમાજના અત્યાચારોના ભોગ બનેલા અંત્યજો પ્રત્યે પ્રાયશ્ચિત્તરૂપ હતું. તેમણે કહ્યું કે, “અંત્યજોનો એક જુદો વર્ગ હોય એ હિંદને માથે કલંક છે, નાત-જાત એ બંધારણ છે, પાપ નથી પણ અસ્પૃશ્યતા એ તો પાપ છે, સખત ગુનો છે અને હિંદુસ્તાન જો આ નાગનો વેળા છતાં નાશ નહીં કરે, તો એ એને ભરખી જશે. અસ્પૃશ્યોને હિંદુ ધર્મથી અળગા હરગિજ ન માનવા જોઈએ. તેમની સાથે હિંદુ સમાજના પ્રતિષ્ઠિત માણસો તરીકે વર્તન કરવું જોઈએ.” માત્ર ભાષણની રીતે નહીં, પરંતુ અંત્યજ-મેળાવડાનું પણ પોતાને મન કેટલું માહાત્મ્ય હતું, તેનો ખ્યાલ તેમના આ શબ્દોમાં આવે છે. : “રાજકીય પરિષદમાં ઈશ્વર હતો કે નહીં તેની ખબર નથી. પણ મને ખાતરી છે કે અહીં તો છે જ. હું અહીં લાંબું ભાષણ કરવા નથી આવ્યો, હું તો એક દાખલો બેસાડવા આવ્યો છું. સમાજસુધારા વિશે આવો દાખલો બીજે નહીં મળે.”૧૬ ક્ષેત્રકાર્ય દ્વારા અસ્પૃશ્યોની સ્થિતિ જાણવાનો પ્રયત્ન અને હિંદુ સમાજના પ્રાયશ્ચિતરૂપ ભાષણ વગેરે અસ્પૃશ્યતા નિવારણના ઇતિહાસમાં ઉત્તમ પગલું હતું. જો કે તેમના આ પ્રયોગની આકરી ટીકા પણ થઈ હતી. ‘ગુજરાતી’ નામના પત્રે ગાંધીજીની ટીકા કરી નર્મદાશંકરની (કવિ નર્મદ) જેમ ગાંધીજીનું પણ હૃદયપરિવર્તન થશે, એવી આગાહી કરી હતી, જેનો જવાબ ગાંધીજીએ આ રીતે આપેલો : “મારી ધાર્મિક જવાબદારી પૂરી સમજીને હું હિલચાલમાં ભાગ લઉં છું. કાળ જતાં નર્મદાશંકરની જેમ વિચારો બદલાય, તેવું ભવિષ્ય મારે વિશે પણ એક ટીકાકારે ભાખ્યું છે. જો તેવો સમય આવે તો તે વેળા મેં હિંદુ ધર્મનો, ધર્મમાત્રનો જ ત્યાગ કર્યો સમજાશે. હિંદુ ધર્મને ઉપર્યુક્ત કલંકમાંથી છોડાવતા આ દેહ પડે તો પણ તેમાં વિશેષ કશું નથી, એવી મારી દૃઢ માન્યતા છે. જે ધર્મમાં નરસિંહ મહેતા ઇત્યાદિ થયા છે, તે ધર્મમાં અસ્પૃશ્યતાને અવકાશ ન હોય.”૧૭ આમ, ક્રાંતિકારી વિચારો, ક્રાંતિકારી કાર્ય અને અસ્પૃશ્યતાનિવારણના આશાસ્પદ ભાવિ સાથે અંત્યજનાં મેળાવડો સંપન્ન થયો.

* પહેલી રાજકીય પરિષદના લેખાંજોખાં :

તા. ૫ નવેમ્બર ૧૯૧૭ના રોજ પહેલી રાજકીય પરિષદ પૂરી થઈ. તેની છાયામાં સંસારસુધારા પરિષદને પણ બળ મળ્યું અને આડપેદાશ રૂપે અંત્યજ-પરિષદનું બીજ નંખાયું. ઉપર્યુક્ત ત્રણે ય પરિષદોના ઠરાવો, કાર્યવાહી નવતર પદ્ધતિનાં હતાં. કોઈ પણ કાર્ય કે પ્રવૃત્તિનું મૂલ્યાંકન તેની અસરો કે પ્રતિસાદમાં જોવાવું જોઈએ. ગુજરાતનાં રાજકારણ અને સમાજકારણમાં રાજકીય પરિષદે લાંબાગાળા અને ટૂંકા ગાળાની ઘણી અસરો મૂકી હતી, જે નીચે મુજબ જોઈ શકાય :

(૧)  પહેલી રાજકીય પરિષદમાં, ગાંધીજીએ રાજનિષ્ઠાના ઠરાવની બાદબાકી કરી. ઈ.સ. ૧૯૧૭ સુધી હિંદમાં કૉંગ્રેસ અને અન્ય મેળાવડાઓની શરૂઆત Long live the Emperory અર્થાત્‌ રાજનિષ્ઠા કે બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય પ્રત્યેના વફાદારીના ઠરાવથી થતી. આ શિરસ્તો, ગાંધીજીએ ગોધરામાં તોડ્યો. રાજનિષ્ઠાના ઠરાવનો છેદ ઉડાવતા તેમણે કહ્યું કે “જેના રાજ્યમાં રહીએ છીએ, તેના રાજનિષ્ઠ છીએ, પત્ની પતિને હું વફાદાર છું એવું કંઈ કહેતી હશે ? બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય પ્રત્યેની વફાદારીમાં તમારા કોઈના કરતા હું ઊતરું એમ નથી, પણ કશા કારણ વગર એવો ઠરાવ પસાર કરીને આપણે આપણી લઘુતા દેખાડીએ છીએ. અંગ્રેજો કંઈ એમની પરિષદોનો પ્રારંભ આવા ઠરાવથી કરતા નથી.”૧૮ રાજનિષ્ઠાના ઠરાવની બાદબાકીના સંદર્ભમાં ગોધરા પરિષદ પાછળથી રાજકીય પરિષદો અને કૉંગ્રેસનાં અધિવેશનોમાં ઉદાહરણરૂપ બની હતી. એ રીતે ગોધરા પરિષદ ગુજરાત અને ભારતના રાજકીય પરિવર્તનમાં ઉદાહરણરૂપ બની હતી.

(૨) ગાંધીજીના નેતૃત્વને રાષ્ટ્રવ્યાપી બનાવવામાં પરિષદની ખાસ અગત્યતા હતી. ૧૯૧૭માં ગાંધીજીના નેતૃત્વમાં લોકમાન્ય તિલક અને ઝીણા જેવા રાષ્ટ્રીય કક્ષાના નેતાઓ બેઠા હતા. એ રીતે ગાંધીજીની નેતાગીરી માટે આ એક અગત્યનું પગથિયું હતું. શ્રી સુમન્ત મહેતા નોંધે છે કે “સાંસારિક પરિષદમાં ગાંધીજી અસ્પૃશ્યતા પર બોલેલા અને વિષયાંતર કરી તેમણે વિધવાવિવાહના પ્રશ્ન પર કાંઈ ટીકા કરી હતી. ચંદ્રશંકરે પૉઈન્ટ ઑફ ઑર્ડર ઉઠાવ્યાથી પ્રથમ પરાજંપેએ ગાંધીજીને રોકેલા. આ નાની હકીકત હું લખું છું એટલું બતાવવા માટે કે ઈ.સ. ૧૯૧૬ની આખર સુધીમાં ગાંધીજીની પ્રતિષ્ઠા એવી જામી ન હતી કે એ કાંઈ બોલે તે ડહાપણ ને છેલ્લો શબ્દ ગણાય.” આગળ નોંધ્યું છે કે દેશમાં જે ઉત્સાહ અને બળ હતાં તેને ગાંધીજીએ જુદી દિશામાં વાળ્યાં અને પ્રજામાં વધારે બળનો સંચાર થયો.૧૯ ગોધરા-પરિષદમાં ગાંધીજીનું પ્રમુખપદ એ સંદર્ભમાં પણ ઉલ્લેખનીય છે કે ઈ.સ. ૧૯૧૬ સુધી ગાંધીજી ગુજરાતમાં પણ સર્વસ્વીકાર્ય નેતા ન હતા. ઉદાહરણ તરીકે ભરૂચ કેળવણી પરિષદના નિમંત્રક અંબાપ્રસાદ મલજીએ પરિષદના પ્રમુખપદ માટે ગાંધીજીની પસંદગી સામે વિરોધ કર્યો હતો.૨૦ પરંતુ રાજકીય પરિષદમાં પ્રમુખ બન્યા પછી ગુજરાત ઉપરાંત રાષ્ટ્રીય કક્ષાએ પણ ગાંધીજીનો સિતારો ઝગમગવા લાગ્યો હતો. પ્રમુખપદેથી તેઓ તિલકને મોડા પડવા માટે ટકોર કરવા સાથે મરાઠીમાં ભાષણ કરવાનો, કરાવવાનો અને જરૂર પડે ગુજરાતી શીખવાનો બોધ પણ આપી શક્યા હતા. આમ, પહેલી રાજકીય પરિષદ ગાંધીજી માટે નેતૃત્વવિકાસનું પગથિયું બની હતી.

(૩) રાજકીય પરિષદમાં વેઠપ્રથાના દૂષણ વિરુદ્ધ ખાસ ઠરાવ પસાર થયો હતો (ઠરાવ નં. ૧૫). વેઠપ્રથા વિરુદ્ધ લડવાની ભૂમિકા ગાંધીજીએ ઊભી કરી હતી. પરિષદ પછી રચાયેલા કાર્યકારી મંડળને તેમણે આહ્‌વાન કરતાં કહ્યું કે, “વેઠનો જે ઠરાવ છે, તેમાં કોઈ કાયદાનો ફેરફાર કરાવવાનો નથી. જો એ વેઠનો રિવાજ કાર્યકારી મંડળ દૂર નહીં કરી શકે, તો બહેતર છે કે આજે જ રાજીનામું આપે.”૨૧ શ્રી યાજ્ઞિક લખે છે કે “વેઠના જુલમ સામે લડત તો ગોધરાની પરિષદના બીજા જ દિવસથી શરૂ થઈ હતી.૨૨ પરિષદ પછી સરદાર પટેલે પ્રસ્તુત મુદ્દે ઉત્તર વિભાગના તત્કાલીન કમિશનર મિ. ફ્રેડરીડ પ્રેટ સાથે પત્રવ્યવહાર કરી, ૧૦ દિવસની મુદ્દત પછી વેઠપ્રથાની ગેરકાયદેસરતાની પત્રિકાઓ ગામડાંઓમાં વહેંચાવી. નરહરિ પરીખે નોંધ્યું છે કે “સરદાર પટેલે ગુજરાતમાં ગામડે-ગામડે વેઠપ્રથા વિરુદ્ધની પત્રિકાઓ ખૂબ વહેંચાવી. પંચમહાલમાં શ્રી વામનરાવ મુકાદમે આખા જિલ્લામાં પ્રવાસ કરી ખૂબ કામ કર્યું. કેટલાક કેસો પણ થયા. વેઠની પ્રથા છેક નાબૂદ તો થઈ શકી નહીં, પણ તેનો ત્રાસ બિલકુલ નીકળી ગયો.૨૩ વેઠપ્રથા વિરુદ્ધની ચળવળે પંચમહાલના ગ્રામીણ સમાજજીવનમાં પણ સંચાર પેદા કર્યો હતો. ‘યુગધર્મ’ સામયિકની નોંધ પ્રમાણે “ગોધરાની પરિષદનો વધારેમાં વધારે મહત્ત્વનો ઠરાવ વેઠ બંધ કરાવવાનો ગણાય. પરિષદ પછી સને ૧૯૧૮માં વેઠ ન કરવાની પહેલી પત્રિકા બહાર પાડી. તેનો પણ ભીલોમાં ખૂબ પ્રચાર થયો. આથી તો રાજકીય ચળવળ ભીલોનાં ગામ અને ઝૂંપડાં સુધી પહોંચી. આજે પણ સ્વરાજ્ય કે અસહકાર કરતાં દૂરદૂરના ભીલો ‘હોમરૂલની કમિટીઓ’ને સંભારીને દુઆ દે છે.”૨૪ વેઠપ્રથા વિરુદ્ધની ચળવળથી પંચમહાલમાં વેઠપ્રથા સદંતર નાબૂદ થઈ ગઈ હોવાનો દાવો થઈ શકે તેમ નથી. ‘વીરગર્જના’ સાપ્તાહિક પ્રમાણે પંચમહાલ જિલ્લાના કાલોલ વગેરે સ્થળે ૧૯૨૯ સુધી વેઠપ્રથાના દૂષણથી ખેડૂતો, વસવાયા કોમો પિસાતી હોવાનાં પ્રમાણો મળે છે.૨૫ છતાં ગુજરાત અને પંચમહાલમાં વેઠપ્રથા વિરુદ્ધ શરૂ થયેલી હિલચાલ અને સરકારી કાયદાઓ વગેરે રાજકીય પરિષદના ઠરાવ અને કાર્યકરોની લડતને આભારી હતાં, તેવું અવશ્ય કહી શકાય.

(૪)  સ્વદેશી ભાષાના સંદર્ભે પણ આ પરિષદ નોંધપાત્ર બનેલી. સ્વદેશી વસ્તુઓના ઉપયોગની સાથે સ્વદેશી ભાષાના પ્રયોગની ગાંધીજીનો હઠાગ્રહ એ સુવિદિત બાબત છે. તેઓની માન્યતા હતી કે, “બહારની ભાષા સુવર્ણમય હોય તો પણ તે ઉપયોગની નથી થઈ શકતી આપણી ભાષા કથીર હોય તો પણ તેને સુવર્ણમય બનાવવી જોઈએ,”૨૬ તેથી પરિષદમાં ઉપસ્થિત વક્તાઓને તેઓએ આગ્રહપૂર્વક ગુજરાતીમાં ભાષણ કરાવ્યું. આ બાબતને ચમત્કારિક ફતેહ ગણાવીને સરોજિની નાયડુએ ગાંધીજીને મુબારકબાદી પાઠવી હતી.૨૭ ગાંધીજીની આ સફળતામાં જ ઝીણા અને ગાંધીજી વચ્ચે વૈચારિક વૈમનસ્યનું બીજ રોપાયું હોવાનું શ્રી રાજમોહન ગાંધી લિખિત Patel : A Life પરથી જણાય છે.૨૮

(૫)  ગાંધીજીની માફક સરદાર પટેલ અને કેટલાક કાર્યકર્તાઓ પણ રાજકીય પરિષદના પ્રભાવ, કાર્યોમાંથી પેદા થયા હતા. સરદાર પટેલને ગુજરાતવ્યાપી નેતા તરીકે ઉપસાવવામાં ગોધરા-પરિષદ મદદરૂપ નીવડી હતી. સરદાર પટેલ પરિષદ પછી રચાયેલા કાર્યકારી મંડળના મંત્રી બન્યા હતા, તેથી વેઠપ્રથા વિરુદ્ધના ઠરાવનો અમલ કરાવવો તેમની જવાબદારી બની હતી. વેઠપ્રથા વિરુદ્ધની હિલચાલ દ્વારા તેઓ ગુજરાતભરમાં પ્રસિદ્ધિ પામ્યા. એ રીતે તેઓના નેતૃત્ત્વ માટે આ પરિષદ steping stone પુરવાર થઈ. ગાંધીજીના રહસ્યમંત્રી તરીકે મહાદેવ દેસાઈ રાજકીય પરિષદ પછી તરત જોડાયા હતા. જ્યારે કાર્યકર તરીકે પોતાની કેફિયત આપતા ભીલસેવક શ્રી લક્ષ્મીદાસ શ્રીકાંત લખે છે કે “મેટ્રિકની પરીક્ષા પછી પૂ. ગાંધીજીની પ્રવૃત્તિના અને ગોધરાની પ્રથમ ગુજરાત રાજકીય પરિષદના પ્રમુખ તરીકેનાં ભાષણ વાંચવાથી, તેમની વિચારધારાના સતત અભ્યાસના પરિણામે ગામડામાં જઈ સેવાકાર્ય કરવાની ઇચ્છા જન્મી.”૨૯ આ જ પ્રક્રિયામાંથી ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક, શંકરલાલ બૅન્કર વગેરે પણ ગુજરાતવ્યાપી નેતા તરીકે ઊભરી આવ્યા હતાં. ટૂંકમાં, ગોધરાની પરિષદ નેતાઓ અને કાર્યકર્તાઓ તૈયાર કરનારી પ્રયોગશાળા પુરવાર થઈ હતી.

(૬)  પહેલી રાજકીય પરિષદે તત્કાલીન રાજકીય કાર્યપદ્ધતિમાં નવો ચીલો પાડ્યો હતો. પહેલી રાજકીય પરિષદ પૂર્વે ભરાતી પરિષદો, મેળાવડા, વાર્ષિક જલસા જેવા બની રહેતી. પરિષદો, મેળાવડાઓના સમયે અને સ્થળે પ્રજા ક્ષણિક ઉત્સાહ અને આવેશમાં આવતી, જ્યારે બાકીનું વર્ષ નિષ્ક્રિયતામાં પસાર થતું. પરંતુ રાજકીય પરિષદ પછી તુરત જ ‘ગુજરાત રાજકીય મંડળ’ ની રચના થઈ, જેના શિરે રાજકીય પરિષદમાં થયેલા ઠરાવોના અમલીકરણની જવાબદારી હતી. એ રીતે આખું વર્ષ કાર્યમાં પ્રવૃત્ત રહેવાનું નિમિત્ત ઊભું થયું. આ પદ્ધતિને નરહરિ પરીખ બિરદાવે છે.૩૦ આમ, પ્રાસંગિક નહીં પણ સતત રાજકીય હિલચાલનો ખ્યાલ પણ ગોધરાના પરિષદમાંથી ઊભો થયો હતો.

(૭) પરિષદમાં થયો હતો. મારું દુઃખ મેં તેમની પાસે મૂક્યું, ને દમયંતી જેમ નળની પાછળ ભમી હતી તેમ જ રેંટિયાની પાછળ ભમવાનું પ્રણ (પ્રતિજ્ઞા) લઈ મારો ભાર તેમણે હળવો કર્યો. ગુજરાતમાં સારીપેઠે ભટક્યા પછી ગાયકવાડના વીજાપુરમાંથી ગંગાબહેનને રેંટિયો મળ્યો.૩૧ આમ, રેંટિયાની શોધ પાછળ પણ ગોધરા પરિષદ નિમિત્ત બની હતી.

(૮)  રાજકીય પરિષદના છેલ્લા દિવસે હરિજનવાસમાં મળેલા મેળાવડાને પાછળથી અંત્યજ-પરિષદનું નામ મળ્યું હતું. ગોધરામાં ગાંધીજીએ અસ્પૃશ્યતા નિવારણના ઇતિહાસમાં ક્રાંતિકારી કહી શકાય તેવું કામ કર્યું. તે એ હતું કે ક્ષેત્રકાર્ય દ્વારા અસ્પૃશ્યોની સ્થિતિનો તાગ મેળવવો.૩૨ તેઓની આ નવતર પદ્ધતિ પછીની રાજકીય પરિષદોમાં અનુકરણીય બની હતી. અંત્યજ-પરિષદો, રાજકીય પરિષદોના નેજા હેઠળ જ મળતી. જેની ફલશ્રુતિ રૂપે ઠક્કરબાપા, મામા ફડકે, ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક, જમનાદાસ ભક્ત જેવા ઉચ્ચ કક્ષાના સેવકો પેદા થયા. જો કે આ બધી લાંબા ગાળાની અસરો હતી. તત્કાળમાં તો ગોધરા, ગુજરાતના અસ્પૃશ્યો ઠેરના ઠેર જ હતા.

(૯)  ગોધરા રાજકીય પરિષદમાં ઉપસ્થિત રહેનારાઓમાં ખેડા જિલ્લાના નેતાઓ, કાર્યકરો સારી એવી સંખ્યામાં હતા. પરિષદ પછી જાગેલી ચેતનાના વાતાવરણમાં જિલ્લાના ખેડૂતોએ અતિવૃષ્ટિથી સરકાર પાસે રાહત માંગવાનો વિચાર કર્યો. આની પાછળ ગોધરા રાજકીય પરિષદની પ્રેરણા જવાબદાર હતી.૩૩ એ રીતે ખેડા સત્યાગ્રહ ગોધરા પરિષદની પ્રેરણા જ કહી શકાય.

(૧૦) હોમરૂલના સમયથી ગોધરા પંચમહાલમાં છૂટીછવાયી રાજકીય ગતિવિધિઓ થઈ રહી હતી. રાજકીય પરિષદનું સ્થળ જિલ્લાનું મુખ્ય મથક ગોધરા હોવાથી રાજકીય જાગૃતિમાં વધારો થયો. એનો ઉલ્લેખ પરિષદના સ્વાગતપ્રમુખ મણિલાલ મહેતા અને સ્થાનિક આગેવાન વામનરાવ મુકાદમે પોતાનાં પ્રવચનોમાં કર્યો હતો. એટલું જ નહીં, ૧૯૩૦માં મલાવના જંગલ-સત્યાગ્રહ સુધી પંચમહાલી નેતાઓ અને પ્રજા પરિષદનાં સંસ્મરણો, કાર્યોને વાગોળતા રહ્યા હતા. પંચમહાલમાં વેઠપ્રથા વિરુદ્ધની હિલચાલ અને રાજકીય જાગૃતિ સ્પષ્ટપણે પરિષદની નીપજ હતાં.

* ઉપસંહાર :

શરૂઆતમાં જેના અસ્તિત્વ વિશે શંકા કુશંકાઓ સર્જાયેલી તે રાજકીય પરિષદ તા. ૫ નવેમ્બર, ૧૯૧૭ના રોજ પૂરી થઈ. તત્કાલીન રાજકીય અને સામાજિક સંજોગોને ખ્યાલમાં રાખી ઠરાવો કરી તેના અમલીકરણની દિશામાં ભૂમિકા ઊભી કરી. રાજકીય બાબતોની સાથે સ્ત્રીઉત્કર્ષ અને અંત્યજ-પ્રવૃત્તિઓનું કામ હાથ ધરી પ્રવૃત્તિઓને ત્રિવિધ દિશામાં વિસ્તારી. પરિણામ સ્વરૂપ વેઠપ્રથા, સ્ત્રીઓની સમાનતાના ધોરણે સમાજ, રાજકીય જીવનમાં ભાગીદારી, અસ્પૃશ્યતા નિવારણ અને અંત્યજોદ્વારના સંદર્ભમાં આશાસ્પદ વાતાવરણ સર્જાયું. ઈ.સ. ૧૯૨૮ સુધી ગુજરાત અને ૧૯૪૭ સુધી પંચમહાલ, રાજકીય પરિષદની પ્રવૃત્તિઓથી પ્રભાવિત રહ્યું. ૧૯૧૭માં ગોધરાથી શરૂ થયેલી રાજકીય પરિષદ ૧૯૨૬ સુધી દર વર્ષે મળતી રહી. પરિણામે સરદાર પટેલ, ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક, ગણેશ વાસુદેવ માવળંકર જેવા નિષ્ઠાવાન અને ઉત્સાહી અને લાંબા ગાળાના આગેવાનો ગુજરાતને પ્રાપ્ત થયા. રાજકીય પરિષદોના માધ્યમથી ગુજરાતમાં કુદરતી આફતો સામે લડવા લોકસેવાની પ્રવૃત્તિઓ આરંભાઈ. એ રીતે રાજકીય નવજાગરણની સાથે સામાજિક ઉત્તરદાયિત્વનો પાયો નંખાયો.

છેલ્લે, ગોધરા પરિષદના માહાત્મ્યને સમજાવવા માટે ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિકના શબ્દો વધુ અસરકારક લાગે છે : “ગુજરાતની રાજકીય તવારીખમાં ગોધરાની રાજકીય પરિષદ સિમાચિહ્નરૂપ બની. બંગભંગના કાળમાં સ્વરાજની જે ચળવળ થોડાં શહેરોમાં કેન્દ્રિત થઈ હતી, તે બેસન્ટની હોમરૂલ લીગની મારફત શહેરો અને ગામડાંમાં ફેલાઈ હતી. હવે જાગૃત થયેલી પ્રજાએ અને એના નવા નાયકોએ ગોધરામાં મળીને ગાંધીજીને કુમકુમ તિલક કરીને ગુજરાતની આગેવાની અર્પણ કરી. નવા નેતાને માત્ર લાગણીના ઊભરા ન ખપે. તેમને ઊંડા સ્થિરભાવ જોઈએ, તેમને બુદ્ધિનો વિલાસ કે કલ્પનાનો વિહાર ન ચાલે, પણ વાસ્તવિક જ્ઞાન જોઈએ. તેમણે ચંપારણમાં સત્યાગ્રહ કરીને, આફ્રિકાની ગિરમીટિયા પ્રથા રદ કરાવીને અને વિરમગામની જકાત બંધ કરાવીને ચમત્કાર કર્યો. આવા ત્રિવિધ વિજયથી તેમણે સિદ્ધ કરેલા કર્મયોગનો મંત્ર તેમણે ગોધરામાં સાદી બોલીમાં ફરીફરીને આપ્યો. તેમના ખાંડીબંધ શબ્દો કરતાં રતીભર કાર્ય વધારે પ્રભાવશાળી નીવડ્યું. પોચટ લાગણી અને ઉપલક્રિયા જ્ઞાનની જૂની મનોભૂમિમાં નિઃસીમ, નિર્ભય-નિશ્ચયી અને જાનફેશાનીની તમન્નાનાં બીજ વાવીને ગાંંધીજીએ ગુજરાતનું ઘડતર નવેસરથી કરવા માંડ્યું.૩૪

ઃ સંદર્ભ સૂચિ :

૧. પહેલી રાજકીય પરિષદનો અહેવાલ, ગોધરા, ૧૯૧૮

૨. ગાંધીજીનો અક્ષરદેહ, પુસ્તક ૧૪, અમદાવાદ, ૧૯૬૯, પૃ. ૪૬

૩. પરિષદના ઠરાવોની વિગતવાર માહિતી માટે જુઓ : પહેલી રાજકીય પરિષદનો અહેવાલ.

૪. પરિષદ અગાઉ શ્રી યાજ્ઞિકે ગોધરા તાલુકામાં કેટલેક સ્થળે સભાઓ ભરી લોકમત કેળવવાનું કાર્ય કર્યું હતું. પરિષદની કાર્યવાહીમાં પણ તેઓની સક્રિય ભાગીદારી રહી હતી. જુઓ : યાજ્ઞિક ઇન્દુલાલ, આત્મકથા ભાગ-૨, અમદાવાદ, ૧૯૫૫, પૃ. ૫૨

૪-અ. ગોકળદાસ કુબેરદાસ મહેતા (સંપા.) શ્રીયુત પ્રાણલાલ કીરપાભાઈ દેસાઈ સન્માન અંક, અમદાવાદ, સંવત ૧૯૯૩માં ‘કેટલાંક અંગત સંસ્મરણો’ નામના શ્રી કૃષ્ણલાલ નરભેરામ દેસાઈના લેખમાંથી

૫. સમાલોચક (માસિક) પુસ્તક-૨૨, અંક-૧૨, ડિસે. ૧૯૧૭ પૃ.૬૬૬-સમાલોચકની શરૂઆત ઈ.સ. ૧૮૯૬માં જાન્યુઆરીમાં થઈ હતી. પ્રારંભમાં ત્રૈમાસિક હતું. ૧૯૧૪થી અંત સુધી (૧૯૨૬) માસિક રહ્યું હતું. તેના તંત્રી અંબાલાલ બુલાખીરામ જાની હતા.

૫-અ. ગોકળદાસ કુબેરદાસ મહેતા, પૂર્વોક્ત

૬. સમાલોચક, પૃ. ૬૭૫

૭. એજન

૮. યાજ્ઞિક, પૂર્વોક્ત, પૃ. ૫૬

૯. સમાલોચક, પૃ. ૭૦૫, પરિષદમાં શારદાબહેનનું ભાષણ ઉદ્દામવાદી વિચારોથી ભરેલું હતું. આ ભાષણ સરકારી અમલદારોની સ્થિતિ કફોડી કરી શકે તેમ હતું. તેથી પરિષદના મંત્રી પ્રાણલાલ દેસાઈએ શારદાબહેનને પૂછ્યા વગર અમુક ફેરફારો કરી ભાષણ છપાવ્યું. છતાં પરિષદનું તેમનું ભાષણ વખણાયું અને પરિષદ પછી પ્રાણલાલ મહેતા કે જેઓ ગોધરામાં તે સમયે ડેપ્યુટી એજ્યુકેશનલ ઇન્સ્પેક્ટર હતા, તેમના પર પરિષદને કારણે અમલદારોની અવકૃપા ઊતરી અને તેમની ભરૂચ બદલી થઈ. (જુઓ : ગોકળદાસ મહેતા, ઉપર મુજબ)

૧૦. શ્રી મામા ફડકેએ ગોધરાના અંત્યજાશ્રમના વ્યવસ્થાપક તરીકેની જવાબદારી વર્ષો સુધી નિભાવી હતી. મામા ફડકે, મારી જીવનકથા, અમદાવાદ, ૧૯૭૪, પૃ. ૫૬

૧૧. હીરાલાલ પારેખ, અર્વાચીન ગુજરાતનું રેખાદર્શન, અમદાવાદ, ૧૯૩૫, પૃ. ૧૬૬

૧૨. મકરન્દ મહેતા, હિંદુ વર્ણવ્યવસ્થા, સમાજપરિવર્તન અને ગુજરાતના દલિતો, અમદાવાદ, ૧૯૯૫, પૃ. ૨

૧૩. ફડકે, પૂર્વોક્ત, પૃ. ૧૭૬, ગોધરાના અંત્યજોની કમકમાટી ઉપજાવે તેવી સ્થિતિનું વર્ણન શ્રી કાકા કાલેલકરે પણ કર્યું છે. - જીવન- સંસ્કૃિત, અમદાવાદ, ૧૯૪૬, પૃ. ૫૬૭-૫૬૮

૧૪. પ્રસ્તુત વિગતો માટે જુઓ : ફડકે, પૂર્વોક્ત, પૃ. ૫૭-૫૮, ૬૦, ૬૫, કાલેલકર, પૃ. ૫૭૦

૧૫. યાજ્ઞિક, પૂર્વોક્ત, પૃ. ૫૭

૧૬. અંત્યજ-પરિષદના ગાંધીજીના ભાષણની વધુ વિગતો માટે જુઓ : ગાંધીજીનો અક્ષરદેહ, પૃ. ૧૪, પૃ. ૬૪-૬૫

૧૭. એજન, પૃ. ૬૮

૧૮. રામનારાયણના પાઠક, સ્વતંત્ર ભારતના શિલ્પી સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ, અમદાવાદ, ૧૯૭૫, પૃ.૨૭ : મામા ફડકેએ પણ નોંધ્યું છે કે “મેં આવો મહત્ત્વનો ઠરાવ એકી ઝપાટે ઉડાવી દેનાર આ પહેલો માણસ જોયો (મારી જીવનકથા, પૃ. ૫૬)

૧૯. સુમન્ત મહેતા, સમાજદર્પણ (આત્મકથા), (સંક્ષેપ-સંપાદન : ભોગીલાલ ગાંધી), અમદાવાદ, ૧૯૭૧, પૃ. ૩૧

૨૦. યાજ્ઞિક પૂર્વોક્ત, પૃ. ૧૪

૨૧. સંદર્ભ, ૧ મુજબ, પૃ. ૬૧

૨૨. યાજ્ઞિક, પૃ. ૬૭, વેઠપ્રથા વિરુદ્ધ પંચમહાલના કલેક્ટર મિ. ક્લેટને પોતાના હુકમમાં કહેલું કે, “કોઈ પણ માણસ બજારના દરથી ઓછા દામ લઈને અધિકારીવર્ગની સેવા કરવા બંધાયેલો નથી. અને કોઈ પણ અધિકારી જો લોકોની ઉપર દબાણ અથવા જુલમ કરશે, તો તે સજાને પાત્ર થશે.” (નવજીવન (સાપ્તાહિક) ૭, નવે. ૧૯૧૯, પૃ. ૧૪)

૨૩. નરહરિ પરીખ, સરદાર પટેલ, ભાગ-૧, અમદાવાદ, ૧૯૫૦, પૃ. ૭૩

૨૪. યુગધર્મ (માસિક) પુસ્તક-૪, અંક-૩, સંવત ૧૯૮૦, પૃ. ૧૭૮

૨૫. પંચમહાલ જિલ્લાના હાલોલ તાલુકાના રામેશરા મુકામે તા. ૨૯-૫-૧૯૨૯ના રોજ મળેલી સભામાં વેઠપ્રથા ચાલુ હોવા અંગે ચિંતા સેવવામાં આવેલી. આ પ્રથા સામે પુનઃ હિલચાલ શરૂ કરવા એક ઠરાવ પણ પસાર કરવામાં આવ્યો હતો. આ ઠરાવ તથા વેઠપ્રથાને લગતી અન્ય વિગતો માટે જુઓ : વીરગર્જના (સાપ્તાહિક), પુ. ૧, અંક ૪૭, ૬ જૂન ૧૯૨૯, પૃ. ૫૫૯, આ સાપ્તાહિક શ્રી વામનરાવ મુકાદમ ચલાવતા. તા. ૧૨ ઑક્ટો. ૧૯૧૯ના ‘નવજીવન’માં પણ પંચમહાલમાં વસવાયા કોમોના નામોલ્લેખ સાથે તેમને પડેલી તકલીફોનું વર્ણન છે. (પૃ. ૯૪-૯૫).

૨૬. ગાંધીજીનો અક્ષરદેહ, પુ. ૧૪, પૃ. ૬૨

૨૭. નરહરિ પરીખ, પૂર્વોક્ત, પૃ. ૬૨

૨૮.  Gandhi Rajmohan, Patel : A Life, Ahmedabad, ૧૯૯૦, પૃ.; ૪૧૭

૨૯. લક્ષ્મીદાસ શ્રીકાંતે પોતાની રાજકીય કારકિર્દીની શરૂઆત પહેલી ગુજરાત રાજકીય પરિષદથી કરેલી. પાછળથી ભીલ સેવામંડળના આજીવન સેવક બની ભીલ સેવામંડળ, દાહોદના પ્રમુખ પણ બન્યા હતા. (શ્રીકાંત લક્ષ્મીદાસ, મારું ગાંધીયુગનું ઘડતર, અમદાવાદ, પૃ. ૩)

૩૦. નરહરી પરીખ, પૂર્વોક્ત, પૃ. ૭૨

૩૧. નવજીવન અને સત્ય, ૨૧ સપ્ટે. ૧૯૧૯, પૃ. ૪૦-૪૧ અને મો.ક. ગાંધી, સત્યના પ્રયોગો અથવા આત્મકથા, અમદાવાદ, ૧૯૨૭, (બીજી આવૃત્તિ)

૩૨. મકરન્દ મહેતાએ ગાંધીપૂર્વે અને ગાંધીયુગીન અસ્પૃશ્યતાનિવારણના પ્રયત્નોની સુંદર તુલના કરતાં લખ્યું છે કે “ગાંંધીજીએ અસ્પૃશ્યતાના પ્રશ્નને વાજતો-ગાજતો કર્યો. એટલું જ નહીં, દેશને ખૂણે-ખૂણે ચર્ચાતો કર્યો. આ બીના અભૂતપૂર્વ હતી. અને તેને માટે ગાંધીજીની વ્યક્તિગત પ્રતિભા જવાબદાર હતી . . . ગાંધીજીએ હરિજન - કલ્યાણની પ્રવૃત્તિઓ કરવામાં સમાજમાં વિધ્વંશક નવાચારી (Disruptive-Innovative) તત્ત્વો વિકસાવ્યાં હતાં. ગાંધીજી પહેલાં હરિજન કલ્યાણ માટે જે કંઈ પ્રવૃત્તિઓ થઈ હતી ને જે કાંઈ વિચારાયું હતું, તેમાં ચોક્કસ રીતે ક્ષોભ સંકોચવૃત્તિ હતી. ગાંધીજીએ પશ્ચાત્તાપ અને પ્રાયશ્ચિત્તની ભાવનાને સતેજ બનાવી અને સવર્ણોમાં અપરાધની ભાવનાને ઢંઢોળવાનો પ્રયત્ન કર્યો. તેની સાથે સાથે ગાંધીજીએ તેમની પહેલાના શહેરી મધ્યમવર્ગી ‘સોશિયલ રિફોર્મ’ના એથિક્સને બદલીને તેની જગ્યાએ ‘સોશિયલ વર્ક’ અને ‘સોશિયલ સર્વિસ’ના એથિક્સને મૂકી આપ્યું. ગાંધીજી પહેલાના સુધારકો લેખો લખતા, મંડળીઓ ભરતા અને સુધારાનાં ભાષણો કરતા, પણ કેટલાક જૂજ અપવાદોને બાદ કરતાં તેઓ સામાન્ય લોકોમાં બહુ ફરેલા નહીં અસ્પૃશ્યો અને સ્ત્રીઓમાં તો નહીં” (જુઓ : અર્થાત્‌ (ત્રૈમાસિક), સેન્ટર ફોર સોશિલ સ્ટડીઝ, સુરત, પુ.-૯, અંક-૨, એપ્રિલ-જૂન ૧૯૯૦. ગુજરાતમાં થયેલી હરિજન-કલ્યાણની પ્રવૃત્તિઓ, ૧૮૫૦-૧૯૩૫, પુ. ૨૫-૨૬)

૩૩. ગાંધીજીનો અક્ષરદેહ, પુસ્તક-૧૪, પૃ. ૩૨૦

૩૪. યાજ્ઞિક, પૂર્વોક્ત, પૃ. ૬૦

E-mail : arun.tribalhistory@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 નવેમ્બર 2017; પૃ. 10-15

Category :- Samantar Gujarat / History