SHORT STORIES

ગંગા સ્વરૂપ ગંગા

વલીભાઈ મુસા
30-11-2013

સમાધિસ્થ એવી વિદાય પામતા ચોમાસાના આખરી માસની શરદપૂનમની એ નીરવ રાત્રિને ક્વચિત્ ક્વચિત્ ખલેલ પહોંચી રહી છે, દૂર ગામમાંથી આવતા ભસતાં શ્વાનના અવાજો અને વગડાનાં શિયાળવાંની હૂકીહૂ એવી દીર્ઘ લાળી થકી. તો વળી ક્વચિત્ નિશાચર પક્ષીઓના ભેંકાર અવાજો વચ્ચે કોયલનો કર્ણપ્રિય મધુર ટુહૂ...ટુહૂ રવ ચહુદિશે પડઘાઈ જાય છે.

નિરભ્ર આકાશમાંથી વેરાતી ચાંદનીની રજતરજ થકી દેદીપ્યમાન લાગતી આજની આ ખુશનૂમા રાત્રિએ વિશાળ ખેતબંગલામાં સંયુક્ત કુટુંબનાં એ જમાનામાં એમ.એ. સુધીનું  શિક્ષણ પામેલાં કૌટુંબિક વડાં  સૂરજદાદી અને બી.એ. સુધી ભણેલી ડાહી અને સમજદાર સૌથી નાની પુત્રવધૂ ગં.સ્વ. ગંગા એમ બેઉ જણ જ હાજર છે અને બાકીનાં વીસેક જેટલી સંખ્યામાંનાં નાનાંમોટાં કુટુંબીજનો એસ્ટેટેની વોલ્વો લક્ઝરી બસમાં વહેલી સવારે અંબાજી જવા માટે નીકળી પડ્યાં છે. અંબાજીમાં પૂજાઅર્ચના, માતાજીના ગરબા અને પૂનમની આહ્લાદક રાત્રિની મજા લૂંટીને બીજા દિવસથી તેઓ માઉન્ટ આબુની સહેલગાહ પછી ઉત્તર ભારતની ટુર માટે નીકળી પડવાનાં છે. વહેલી સવારે છેક છેલ્લી ઘડીએ નાદુરસ્ત તબિયતના કારણે કે એવા બહાના હેઠળ સૂરજદાદીએ ટુરમાં ન જોડાવાની જાહેરાત સાથે ગંગાને પોતાની પાસે રાખી લેવાની સૌને જાણ કરી દીધી હોય છે. જો કે ગંગાનાં બંને સંતાનો તો પ્રવાસમાં સામેલ જ છે.

બંગલાની સામેના પણ થોડેક દૂર પ્રવેશ માટેના એ તોતિંગ મુખ્ય દરવાજા પાસેના જ ક્વાર્ટરની ઓસરીની ખુરશીમાં રાતપાળીની ચોકી સંભાળતો  રિવોલ્વરધારી નિવૃત્ત સૈનિક બેઠેલો છે. બે બંદૂકધારી ખેત-રખેવાળો ઘોડા ઉપર ખેતરોના આંતરિક શેઢાઓ અને કમ્પાઉન્ડ વોલને લગતી પેરામીટરની ચોતરફના રસ્તા ઉપર ચોકીપહેરો ભરી રહ્યા છે. પાંચસો વીઘા જેટલી બહોળી જમીનમાં કૃષિ અને બિનકૃષિ વિવિધ એકમો ધરાવતી કિલ્લેબંધ એવી આ એસ્ટેટના ખેતવિસ્તારમાં દિવસ દરમિયાન બસો જેટલાં માણસો અને બંગલામાં બાવીસેક જેટલાં કુટુંબીજનોની ચલપહલ રહેતી હોય છે, જ્યારે આજની આ રાત્રિએ બહારનાં અને અંદરનાં મળીને માત્ર પાંચ જ જણ આ એસ્ટેટમાં મોજૂદ છે.

સાંજનું વાળુ પતાવીને દિવાનખાનાની સામસામેની ખુરશીઓમાં બેઠેલાં સાસુવહુ વચ્ચે વાતચીત આરંભાય છે. સૂરજદાદી ‘બેટા ગંગા’ના હૂલામણા સંબોધને વાતની શરૂઆત કરતાં લાગણીસભર અવાજે કહે છે, ‘તું ચકોર છે એટલે તને આછોપાતળો ખ્યાલ આવી જ ગયો હશે કે સવારે છેલ્લી ઘડીએ મેં આપણી ફેમિલી ટુરમાં ન જોડાવાની કરેલી જાહેરાત સાથે તને જ મારી સાથે કેમ રોકી પાડી હશે ! બેટા, હું માત્ર તારી સાથે જ મારા મનથી એક મહત્ત્વની અંગત વાત કરવા માગું છું અને તેથી જ આજે મેં આ તક ઝડપી લીધી છે.’

‘પણ મોમ, હું તો મોટેરાંઓમાં તો સૌથી નાની છું અને એવી તે શી વાત છે કે જે તમે મને જ કહેવા માગો છો ?’ અંગ્રેજી માધ્યમમાં ભણતા દીકરાનું તેને થતું ‘મોમ’ સંબોધન સહજ રીતે ગંગાના મોંમાંથી નીકળી જાય છે.

‘ચોંકી જઈશ નહિ, પણ હું તને ગંગાસ્વરૂપમાંથી અખંડ સૌભાગ્યવતી બનાવવા માગું છું !’ કોઈ પણ જાતની પૂર્વભૂમિકા વગર સૂરજદાદી ધડાકો કરી દે છે.   

ગંગાના માથે જાણે વીજળી ત્રાટકી હોય તેમ આટલું સાંભળતાં જ ફાટી પડતા અવાજે તેણી બોલી ઊઠે છે, ‘માવડી, તમારું ભલું થાય, પણ તમે શું બોલી રહ્યાં છો તેનો તમને ખ્યાલ આવે છે ? મારાં માતાપિતાએ મને આપેલા સંસ્કારમાં તમને કંઈ ઉણપ લાગે છે કે તમારે મારા વિષે આવું અમંગળ વિચારવું પડે ! તમારા દીકરાની યાદીરૂપે પ્રભુએ દીધેલાં બે સંતાનો, માતા કરતાં પણ અધિક એવો તમારો પ્રેમ, મારા ત્રણત્રણ વડીલો અને ભાભીઓની હૂંફ, કિલ્લોલ કરતું આપણું કુટુંબ, બેશુમાર સાહ્યબી ધરાવતી આપણી આર્થિક સ્થિતિ, ખેતીવાડી અને તેને સંલગ્ન આપણું સમૃદ્ધ અને વિશાળ આર્થિક સામ્રાજ્ય, કાલે બંને છોકરાં મોટાં થઈ જશે તેવી આપણી આશાદોરી; આમ આટઆટલું હોવા છતાં મને એવી કઈ ખોટ હોવાનું તમે ધારી લઈને મારું કાળજું કપાઈ જાય એવી મને બીજીવાર અખંડ સૌભાગ્યવતી બનાવવાની તમે વાત કરી રહ્યાં છો ! પહેલી વાર પણ હું અખંડ સૌભાગ્યવતી ક્યાં રહી, જૂઓને કુબેર મારાથી પહેલા પરલોક સિધાવી ગયા !’ ગંગાના અશ્રુના બંધ છલકાઈ જાય છે.

‘ખોટ છે, ખોટ છે, બેટી; તને ખોટ છે મારા દીકરાની ! માંડ ત્રીસેકની તારી વય અને પાછળ અણખૂટ્યું આયખું ! હું તને સફેદ કપડાંમાં જોઈ શકતી નથી, મારી દીકરી ! હું તને જોઉં છું અને દુ:ખીદુ:ખી થઈ જાઉં છું ! ઘરમાં નાનાં છોકરાંની દાદી હોવાના કારણે તમે સૌ મને દાદી કહો છો, એ ભલે; પણ, હું તો મારા દીકરાઓ અને તમે સૌ વહુઓની મા છું ! વળી કુબેરના અવસાન પછી તો તારી એકલીની જ મા હોઉં એવું હું માની રહી છું. શું તું તારી માનું કહ્યું નહિ માને, તેનું દુ:ખ હળવું નહિ કરે ! તારું પુનર્લગ્ન એ જ મારા માટે સ્વર્ગથી પણ અધિક સુખ બની રહેશે, દીકરા!’ આટલું બોલતાં તો સૂરજદાદી ધ્રૂસકેધ્રૂસકે રડી પડે છે.

ખુરશીમાંથી સૂરજદાદી તરફ ધસી જઈને ગંગા તેના અંગુઠાઓ વડે તેમનાં અશ્રુ લૂછતાં ડૂમો ભરાએલા અવાજે કહે છે, ‘માડી, તમારા દીકરાના અવસાન વખતે તો તમે તમારી પાંપણો પણ ભીની થવા દીધી ન હતી અને આજે અચાનક આમ કેમ ? વળી, તમે મને સફેદ વસ્ત્રોમાં જોઈ ન શકતાં હો, તો હું અબઘડી રંગીન કપડાં ધારણ કરી લઉં ! હું તો તમારા દીકરાની યાદમાં બધાંની વચ્ચે રહીને તેમની અમાનતને ઊછેરીશ. હું પુનર્લગ્ન કરવાનું તો સ્વપ્નમાં પણ વિચારી ન શકું, માડી ! તમે જાણો જ છો કે કુબેરના પહેલી વાર સરપંચ તરીકે ચૂંટાયા પછીની પ્રથમ ગ્રામસભામાં લોકોએ તમારાં સેવાકીય કાર્યોને બિરદાવતાં તમને ‘ગ્રામમાતા’નું બિરુદ આપ્યું હતું અને મને અમેરિકન ઢબે ગામની ‘ફર્સ્ટ લેડી’ તરીકે ઓળખાવી હતી. હું પેલા અમેરિકન પ્રમુખ કેનેડીની પત્ની જેક્વેલીન જેવી થોડી છું કે જેણે બુઢ્ઢા ઓનાસિસ સાથે લોકલાગણીને ઠુકરાવીને પણ પુનર્લગ્ન કરી લીધાં હતાં !’ આટલું બોલતાં તો પવિત્રતાની મૂર્તિ સમી ગંગાની આંખોમાંથી ગંગાના પાણી જેવાં પવિત્ર આંસુ વહેવા માંડે છે.   

‘તારા સસરાની બિનહયાતીમાં ઘરની વડીલ હોવાના કારણે હું આંસુ પી ગઈ હતી, એ ટાણે; કેમ કે હું જ ઢીલી પડી જાઉં, તો પછી ઘરનાં બધાંને કોણ સંભાળે અને તેમને આશ્વાસન પણ કોણ બંધાવે ! તેત્રીસ વર્ષનો જુવાનજોધ દીકરો, નાનો હોવા છતાં ઘરનાં નાનાંમોટાંની ઝીણીઝીણી કાળજી લેનારો, નાની વયે ગામના સરપંચ તરીકે પ્રત્યેક ગ્રામજનના હૈયે વસેલો, સાઈઠ ગામોના ગોળનાં જ્ઞાતિજનોમાં એવી આબરૂવાળો કે કોઈ જેનો બોલ કદી ય ન ઉથાપે, એવા મારા ડાહ્યા દીકરા પાછળ હું આંસુ કેમ ન સારું ! પણ બેટા, એ વખતે મેં મારું કાળજું કઠણ કરી દીધું હતું ! પણ આજે તો દીકરી, તું મને મોકળા મને રડી લેવા દે ! મને કહેવા દે, દીકરી, કે મારાં રૂદનનાં આંસુને હર્ષનાં આંસુઓમાં તારે ફેરવી દેવાં હોય તો મને વચન આપ કે તું મારું કહ્યું માનશે ! કુબેરના આત્માને તારા પુનર્લગ્નથી જ શાંતિ મળશે, કેમ કે હું અને મારો ઈશ્વર જ જાણીએ છીએ કે તેણે જ મારી પાસેથી તારું પુનર્લગ્ન કરાવી આપવાનું વચન લીધું હતું ! યાદ કર ત્રણેક વર્ષ પહેલાંના આપણા જ્ઞાતિસંમેલનના એ દિવસના તેના ભાષણને, જ્યારે કે તેણે પોતાના સુધારાવાદી વિચારોમાં યુવાન વિધવાઓને પુનર્લગ્ન કરી લેવાની હિમાયત કરી હતી. મારો દીકરો તેના વેણનો પાકો હોઈ પોતે બોલે તેવું કરી બતાવવાના આશયે મારી પાસેથી તેણે આ વચન લીધું હતું. વળી તારી જેકીવાળી વાતનો પણ તને રદિયો આપી દઉં કે તારી જેમ તેને પણ એક દીકરો અને એક દીકરી હતાં. તે બિચારી ૩૯ વર્ષે તો વિધવા થઈ હતી. દુનિયાને તો શી ખબર હોય કે તેણે કઈ મજબૂરીએ ઓનાસિસ સાથે લગ્ન કર્યાં હશે ! વળી અફસોસ કે તેણીનું બીજું લગ્નજીવન પણ સાત જ વર્ષમાં સમેટાઈ ગયું હતું અને બિચારી ફરી પાછી વિધવા બની ગઈ હતી. એ ફર્સ્ટ લેડી તો મુક્ત એવી પશ્ચિમની સંસ્કૃિતમાં જીવતી હતી, તું તો ભારતીય છે ! સ્વર્ગસ્થ પતિની ઇચ્છાઓને અનુસરવું એ જ તો ભારતીય નારીનું કર્તવ્ય ગણાય છે. લે, હવે આપણે મૂળ વાતનો તંતુ પકડીએ. કુબેર તો તેના દિલની વાત તને જ મોંઢામોંઢ કહેવાનો હતો, પણ તને એ ટાણે પારાવાર દુ:ખ થશે તેમ માનીને મેં જ તેને વાર્યો હતો. હવે બોલ, તારે મારા કુબેરના આત્માને કકળાવવો છે કે મારી વાતને માનવી છે ?’

‘અરેરે માતાજી, તમે તો મને ધર્મસંકટમાં મૂકી દીધી ! હવે હું પૂછું છું કે ઘરમાં મારા વડીલો કે મારી ભાભીઓમાંથી કોઈ આ વાત જાણે છે ?’

‘ના, ગંગા બેટા. કુબેરના અવસાનની પહેલી વરસી પછી જ મારે તને આ વાત કરવાની હતી અને તેથી જ તેની વસિયતને મેં મનમાં ધરબી દીધી હતી. વળી, આ વાત વિષેનું તારું મન કળ્યા વગર મારા દીકરાઓને જણાવવું પણ મને ઠીક લાગ્યું ન હતું. આમ કવેળાએ વસિયતની વાત જાહેર થવાથી વાતનો અનર્થ થઈ જવાની મને ભીતિ હતી. બોલ, હવે તું શું કહે છે?’

‘પણ બા, મારાં છોકરાં અને તમને બધાંને છોડીને જવાનું તો મારાથી કઈ રીતે બને ?’

‘તારે કોઈને ય છોડવાં ન પડે અને અમારે પણ તને છોડવી ન પડે તેવો કોઈ માર્ગ નીકળે તો તને કોઈ વાંધો હોઈ શકે ખરો ?’

‘તો પછી તમારી વાતનો મતલબ એમ થાય છે કે મારા મોટા ભાઈઓ સમા મારા કોઈ જેઠ સાથે મારે જેઠવટું કરવું ! આપણા સમાજમાં દિયરવટું તો થતું હોય છે, પણ જેઠવટું તો કેવું વિચિત્ર લાગે ? જૂઓ મા, આ બધું તમને પૂછતાં હું અપરાધભાવ અનુભવું જ છું, પણ મરનારના આત્માની શાંતિનો વિચાર કરતાં હું તમારી વાત સાંભળવા મજબૂર બની જાઉં છું !’ ગંગા વળી પાછી હીબકે ચઢે છે.

સૂરજદાદી ગંગાના માથે હાથ પસવારીને તેને સમજાવતાં કહે છે, ‘પણ, તેં એમ શી રીતે માની લીધું કે હું તારી પાસે જેઠવટું કરાવવા માગું છું ! ગાંડી, તારી જેઠાણીઓ પણ મારી દીકરીઓ જ છે અને તેમના ઉપર તને શોક્ય તરીકે બેસાડું ખરી !’

‘તો પછી એવો તો તમારી પાસે કયો રસ્તો છે કે જેનાથી આપણે બધાં છૂટાં પણ ન પડીએ અને મારું ઘર બંધાય ! વળી  જેઠવટું પણ ન હોય તો તેનો મતલબ એ થાય કે સામેવાળો માણસ આપણા ઘર બહારનો જ હોય અને આમ આંગળીએ લઈ જવાતાં છોકરાં તો કદાચ મારી સાથે રહી શકે, પણ આપણું ઘર તો મારે છોડવું જ પડે ને ! આમ તમારા કહેવા મુજબ બંને વાનાં તો એકસાથે શી રીતે સધાય ? મા, તમે તો ગજબનાં લાગો છો ! પહેલી બુઝાવ્યા વગર મને કહો તો ખરાં કે તમારા મનમાં શી વાત છે? શું સામેવાળાને તમે ઘરજમાઈ રાખવાનું તો નથી વિચારતાં ?’

‘અહીં ઘરજમાઈની વાત ક્યાંથી આવે ! ભલે તું મારી દીકરી બરાબર હોય, પણ એ ન ભૂલ કે હું તારી સાસુ છું. તું પુનર્લગ્ન કરીને તારા પતિ સાથે તારાં માબાપના ઘરે રહેવા જાય તો પેલો ઘરજમાઈ થયો ગણાય ! પરંતુ અમારે તારો પગ જ ઘર બહાર મૂકવા દેવાનો ન હોય, તો પછી આપણા વિશિષ્ટ કિસ્સામાં શબ્દકોશમાં ઘરજમાઈના બદલે ઘર-પુત્રવધૂવર-જમાઈ જેવો લાંબોલચક નવો શબ્દ દાખલ કરવો પડે !’ સૂરજદાદી મરકમરક હસી પડે છે.

શિક્ષિત એવાં સૂરજદાદીએ ઘરજમાઈના વિકલ્પે શોધી કાઢેલા નવા શબ્દને સાંભળીને ગંગા પણ ઘડીભર ગંભીર વાતાવરણમાંથી બહાર નીકળીને મલકી પડતાં બોલી ઊઠે છે, ‘દાદી, તમારી બૌદ્ધિક શક્તિને તો ધન્ય છે ! હવે આપણે બંને થોડાંક હળવાં જ થયાં છીએ તો અખંડ સૌભાગ્યવતીનો મર્મ પણ પામી લઈએ. કન્યાને જ્યારે અખંડ સૌભાગ્યવતીનો આશીર્વાદ આપવામાં આવે છે, ત્યારે તેનો મતલબ એ જ થાય કે એ કન્યાનું સૌભાગ્ય મૃત્યુ પર્યંત અખંડ જ રહે, અર્થાત્ તે પતિ કરતાં વહેલી અવસાન પામે ! તો પછી બા, આ તો શ્રાપ થયો ન ગણાય ?’

‘જો બેટા, આને શ્રાપ નહિ; કન્યાવિદાય વખતનો આશીર્વાદ જ ગણવો પડે. જો પતિ પહેલો અવસાન પામે તો એ દીકરી તારી જેમ વિધવા થાય અને માબાપને દીકરીનું વૈધવ્ય અસહ્ય લાગે ! ગળામાં મંગળસૂત્ર, કપાળે ચાંદલો અને સેંથીએ સિંદૂર એ સૌભાગ્યની નિશાનીઓ છે અને પતિ કરતાં વહેલી અવસાન પામનારી સ્ત્રી આમ મરતાં દમ સુધી આ નિશાનીઓ સાથે જોડાએલી જ રહેતી હોઈ તે ભાગ્યવાન ગણાય ! આ ઉમદા ખ્યાલ એ આપણી ભારતીય નારીને ભારતીય સંસ્કૃિત તરફથી મળેલી દેન જ સમજવી પડે, દીકરા.’

‘બા, ખરે જ મને અ.સૌ. પાછળનો છૂપો ભેદ આજે જ સમજાયો. વળી અ.સૌ. કે ગં.સ્વ. એવાં સ્ત્રીનાં નામ પૂર્વે બોલાતાં સંબોધનોથી તેણી સધવા કે વિધવા હોવાનો ખ્યાલ પણ આવી શકે, ખરું કે નહિ ?’ 

‘એ વાત રહેવા દે. હાલ સુધીની આપણી વાતચીતમાંથી મેં એક વાતની નોંધ લીધી છે. તેં મને હમણાં પહેલી જ વાર ‘દાદી’નું સંબોધન કર્યું છે. એ પહેલાં તો તું મોમ, માવડી, માડી, માતાજી, મા, બા, એવાં કોણ જાણે કેટલાં ય સંબોધનો કરી ચૂકી છે ! તું એકદમ લાગણીમય થઈ ગઈ છે, નહિ ? દાદી એ મા કરતાં એક પગથિયું દૂરનું સગું પડે, ખરું ? તને સમજાવું કે આપણે મામા- કાકા-ફોઈ-માસીનો દીકરો એમ બોલીએ છીએ; કંઈ મામીનો-કાકીનો-ફુઆનો-માસાનો દીકરો બોલતાં નથી હોતાં. એ સગાંઓની જોડીઓમાં જે નિકટનું હોય તેની ઓળખ અપાય ! બોલચાલમાં પણ વણલખ્યા કેવા નિયમો કામ કરતા હોય છે, હેં ! ખેર, હવે એ વાત રહેવા દઉં છું અને મૂળ મુદ્દે આવું છું કે કોઈ સ્વમાની માણસ ઘરજમાઈ કે ઘર-પુત્રવધૂવર-જમાઈ બને જ નહિ. વળી આવો કોઈ મુરતિયો તૈયાર થાય તો પણ હું મારી દીકરી માટે એવા જમાઈને નાપસંદ જ કરું ! મારી દીકરી માટે તો મારે ખુદ્દાર વર જ જોઈએ, સમજી ? આ બધું તારાં સૂરજદાદી બોલતાં નથી, પણ તેમનું વર્ષો પુરાણું પોસ્ટગ્રેજ્યુએશન અને જીવનભરનો અનુભવ બોલે છે.

‘દાદી, મૂળ વાત ઉપર આવો ને, પ્લીઝ ! હવે તો મારી ધીરજ ખૂટી ગઈ છે. તમારા ફળદ્રુપ ભેજામાં મારા પુનર્લગ્ન માટેનો એવો તે કેવા પ્રકારનો માનવીડો રમી રહ્યો છે કે જેનાથી આપણી બધી જ અપેક્ષાઓ સંતોષાય અને આપણું ધાર્યું જ થાય !’

‘એ હું હાલ નહિ કહું. તું પાકો વિચાર કરીને રાજીખુશીથી મારી વાત સ્વીકારે તે પછી જ હું તને તે કેવા પ્રકારનો માનવીડો હશે એટલું જ નહિ, તે કયો માનવીડો હશે એ પણ કહીશ. હજુ આપણાં ઘરવાળાં અઠવાડિયે આવશે. આપણી પાસે હજુ છ દિવસો બાકી છે.’

‘પણ, તમે તો દાદી મારી ઊંઘ હરામ કરી નાખી ! ખેર, તમારી વાત માથે ચઢાવું છું; બાકી મારી તાલાવેલી તો માત્ર તમે મૂકેલી તમારી પહેલીનો ઉકેલ જાણવાની જ છે ! હજુસુધી હું કોઈ નિષ્કર્ષ ઉપર આવી નથી અને મને ખાતરી છે કે એમ કરવું એ મારા એકલાથી બનશે પણ નહિ. મારો નિર્ણય લેવામાં પણ તમારે જ મને મદદ કરવી પડશે. આપણે સાથે જ રહી શકીશું તે રીતે તમારા દીકરા સાથેના તમારા વચનનું પાલન થતું હશે તો હું તમે જેમ કહેશો તેમ કરવા તૈયાર જ છું. આ તકે બીજું તો શું કહું, પણ તમારા દીકરાના મહાન આત્માને હું વંદન કરું છું અને તમને પણ એથી ય અધિક એટલા માટે કે ...’ આગળ બોલી શકવા અસમર્થ એવી ગંગા સૂરજદાદીને બાઝી પડતાં હૈયાફાટ રડી લે છે.

ગંગાના માથે હાથ ફેરવીને તેના કપાળે ચુંબન કરતાં સૂરજદાદી કરૂણાસભર અવાજે અને અશ્રુ ઊભરતી આંખોએ તેને બાહુપાશમાં દબાવી લેતાં બોલી પડે છે ‘રડી લે, દીકરી રડી લે; તારે રડવું હોય તેટલું રડી લે, હાલ હું તને નહિ રોકું ! પણ, હવે પછીથી તારે મારા કુબેરની યાદને તારા અંતરના ઊંડાણમાં ધરબાવી દેવાની છે; નહિ તો તું તારા નવીન દાંપત્યજીવનને ન્યાય નહિ આપી શકે ! હવે તને વધારે ટટળાવ્યા વગર તારી સંમતિ મળી જ ગઈ છે તેમ માનીને તું કહેતી હોય તો મારી પહેલીનો ઉકેલ તને સમજાવવા માંડું ?’     

ગંગા શરમથી પોતાની પાંપણો નીચે ઝૂકાવી દઈને ‘હા’ ભણ્યા પછી ચકળવકળ નયનોએ આડી નજરે દાદી સામે જોયે જતી તેમના મનમાંના માનવીડાનું નામ જાણવા માટે ઉત્સુક બની રહે છે. કુટુંબ છોડવું પડે નહિ, જેઠવટું થાય નહિ અને બીજો પતિ ઘર-પુત્રવધૂવર-જમાઈ પણ ગણાય નહિ એવા ત્રિવિધ હેતુઓને જાળવી રાખતી ફોર્મ્યુલામાં બંધબેસતું સામેનું એવું તે કયું પાત્ર દાદીના દિમાગમાં હશે તે જાણવાની પળ નજીક આવતી જાય છે અને ગંગા પોતાના તનબદનમાં આછી કંપારી અનુભવે છે.

સૂરજ દાદી હળવો ખોંખારો ખાતાં મલકતા ચહેરે ગંગાને કહે છે, ‘હવે શરમાયા વગર મારી સામે જો અને મને સાંભળ. એ જુવાન આપણા ઘર બહારનો હશે, એટલે જેઠવટાનો તો સવાલ જ ઊભો થતો નથી. વળી એ આપણી સાથે, આપણા કુટુંબના સભ્ય તરીકે જ રહેવાનો હોઈ તારે કે તારાં છોકરાંએ આપણું ઘર છોડવાનું પણ રહેશે નહિ ! હવે પેલો ગુજરાતી શબ્દકોશમાં ભવિષ્યે કદાચ ઉમેરાય એ શબ્દ ‘ઘર-પુત્રવધૂવર-જમાઈ’નો ખુલાસો સમજી લઈએ ! એ યુવકને સર્વ પ્રથમ તો હું કોર્ટકચેરીની કાનૂની વિધિથી દત્તક લઈને તેને મારા પાંચમા દીકરા તરીકે પ્રસ્થાપિત કર્યા પછી જ તેની સાથે તારું દિયરવટું કરાવીશ. હું તેને મારો પાંચમો દીકરો એટલા માટે ગણાવું છું કે તે મારા કુબેરનું સ્થાન તો કઈ રીતે લઈ શકે, બેટા, કેમ કે મારો કુબેર તો કુબેર જ હતો ! આ તો સમજવા પૂરતો તેને પાંચમો ગણાવું છું; પણ મારો ચોથો દીકરો કુબેર તો તું જ છે, મારા દીકરા ! આમ મારાં વારસદાર તો તમે ચાર કુટુંબ જ ગણાશો, સમજવામાં આવે છે મારી વાત ?’

‘મા મારી, તમારી ઉપર વારી જાઉં ! તમારી બુદ્ધિમત્તા, વાક્ચાતુર્ય, ઠરેલપણા અને  દૂરંદેશીપણાનો કોઈ જવાબ નથી! તમને જાણ્યા પછી કોણ કહી શકશે કે સ્ત્રી પુરુષસમોવડી ન ગણાય ! પણ મા, સાચું કહું તો તમે મને હજુ પણ લબડાવો છો ! હજુ પણ તમે મગનું નામ મરી પાડતાં નથી ! તમે પેલી પહેલીનો ઉકેલ પહેલો બતાવી દીધો એટલે બધું સ્પષ્ટ તો થઈ જ ગયું; પણ, હવે મારે તમને એ જ પૂછવાનું રહે છે કે તમારી અપેક્ષાઓ મુજબનો તમારો પાંચમો દીકરો શોધાઈ ગયો છે કે શોધવો બાકી છે ?’

અહીં સાસુવહુનો સંબંધ મટી જઈને સૂરજદાદી અને ગંગા વચ્ચે બહેનપણીઓનો સંબંધ પ્રસ્થાપિત ચૂક્યો  છે. બંને વચ્ચે મર્યાદાના કોઈ પડદા વગર મુક્ત મને વાર્તાલાપ થઈ રહ્યો છે.

‘મારો શોધી કાઢેલો વર તને પસંદ પડે તો બરાબર છે, નહિ તો આકાશપાતાળ એક કરીને પણ મારી અપેક્ષાઓ મુજબનો તને ગમે એવો બીજો શોધી કાઢીશ !’ સૂરજદાદી જવાબ વાળે છે..

‘તમારે બીજો વર શોધવાની કોઈ જરૂર પડશે નહિ, કેમ કે તેને વગર જોયે અને જાણ્યે મેં સ્વીકારી જ લીધો છે. હવે જરા નામઠામ આપશો કે પછી તમારે સવાર પાડવાની છે !’

‘અધીરી ન થા, દીકરી. હજુ એ યુવકનું નામ જાણવા પહેલાં તેના વિષે થોડુંક જાણી તો લે. તે ખૂબ જ ભણેલો, આપણી જ્ઞાતિનો પણ મૂળ વતની બહારગામનો, રૂપમાં અને બાંધામાં તારી સાથે શોભે તેવો, ગુણિયલ, સંસ્કારી, કુટુંબમાં પંડોપંડ એકલો, ઘરબાર અને જમીનજાગીર વગરનો, દૂધમાં સાકર ભળી જાય તેવો મળતાવડો, માત્ર તું જ નહિ પણ તારાં જેઠજેઠાણી અને તારાં માબાપ સુદ્ધાં પણ તેને જોતાંની સાથે જ એકી અવાજે ‘કરો કંકુના’ બોલી ઊઠે તેવો, સઘળી વાતે સંપૂર્ણ, વિધુર, સંતાન વગરનો, નસીબદાર, પ્રેમાળ; ટૂંકમાં કહું તો, દીકરી, તેને વખાણવા માટે શબ્દો ખૂટી પડે !’ તે કુબેરથી બે વર્ષ નાનો છે, એટલે તેને દત્તક લેવાથી થોડા દિવસ પૂરતો તો તે તારો દિયર જ બનશે!

‘પણ બા, તેમનું નામઠામ તો આપો; નહિ તો તમારા સાથે કટ્ટા કરીને હું તો સૂઈ જાઉં છું !’

‘હજુ ધીરજ રાખ, દીકરી. તેના ચારિત્ર્યને ઉજાગર કરતી તેની એક દાસ્તાન તને સંભળાવ્યા સિવાય હું રહી નહિ શકું, કેમ કે તેનાથી જ તને ખ્યાલ આવશે કે તારી દાદીએ એક એવા યુવકને પસંદ કર્યો છે કે જે તને એકલીને જ નહિ, આપણને બધાંયને સુખ આપશે અને આપણા કરોડોના કારોબારને  નિષ્ઠાપૂર્વક સાચવવામાં બધા ભાઈઓને મદદરૂપ થશે.’

‘તો તો એ વાત પહેલાં કહી સંભળાવો, હવે તેમનું નામ જાણવાની મને જરા ય ઉતાવળ નથી. વળી  એ રીતે તો તેમને સારી રીતે જાણી અને સમજી લેવાનું મારા માટે સરળ બની રહેશે.’

‘તો સાંભળ. એ બિચારાના લગ્નને આઠેક વર્ષ થયાં હશે અને તેની પત્નીને એક સાથે શરીરમાં કેટલી ય જગ્યાએ કેન્સરની ગાંઠો નીકળી હતી. તેનું ઓપરેશન મુંબઈની ટાટા હોસ્પિટલમાં થવાનું હતું. ઝડપથી વધ્યે જતું કેન્સર છેલ્લા તબક્કામાં હોઈ વારાફરતી ઓપરેશનો કરવા જતાં સમય લંબાઈ જવા ઉપરાંત જોખમ પણ વધી જવાની શક્યતા હતી. આમ બધી જ ગાંઠોનાં ઓપરેશન એક સાથે જ કરવાં જરૂરી હતાં. હોસ્પિટલના કેન્સરના ડોક્ટરોની ટીમે મેનેજમેન્ટ પાસે આ ઓપરેશન માટે અમેરિકાના બે વિખ્યાત સર્જનોની મદદ માટેની માગણી કરી હતી. ઓપરેશનના ખર્ચની રકમ કરોડ રૂપિયા જેટલી થાય તેમ હતી. હોસ્પિટલના ટ્રસ્ટ તરફની દસ લાખની સહાય પછી તેને નેવું લાખ રૂપિયાની વ્યવસ્થા કરવાની હતી. અધધ એવી બાકીની રકમ માટે સરકારી સહાય કદાચ મળી રહે, પણ તેની જટિલ કાર્યવાહીમાં સમય વેડફાય તે પોષાય તેમ ન હતું. કોઈકે તેને આપણા ફેમિલીના ચેરીટેબલ ટ્રસ્ટની જાણ કરી હશે અને તેથી તેણે આપણો સંપર્ક સાધ્યો હતો. આપણી સ્થાપિત પ્રણાલી મુજબ તેને પૂછવામાં આવ્યું હતું કે તે પોતાની પાસેથી કેટલી વ્યવસ્થા કરી શકશે તે જણાવે, ત્યાર પછી બાકીની પૂરી રકમ આપણું ટ્રસ્ટ આપશે તેવી તેને હૈયાધારણ આપવામાં આવી હતી.

ઈશ્વરકૃપાએ આપણા ટ્રસ્ટ પાસે ભંડોળની કોઈ તૂટ રહેતી નથી હોતી. જરૂરિયાતમંદોને પ્રતિવર્ષ શૈક્ષણિક અને તબીબી અઢળક સહાય આપવામાં આવતી હોવા છતાં આપણા કારોબારના નફામાંથી વાર્ષિક નિશ્ચિત ટકાવારીએ ફંડ ઉમેરાયે જતું હોય છે. તેણે તેની પાસેની નાણાકીય સગવડનો આંકડો બીજા દિવસે જણાવવાનું કહ્યું હતું. તેને બિચારાને એમ થયું હશે કે તેની નેવું લાખ રૂપિયા જેટલી પોતાની માતબર જરૂરિયાત સામે તેણે વધુમાં વધુ પોતાના તરફની સગવડ બતાવવી જોઈએ. તેણે વતનમાંનું પોતીકુ રહેવાનું ઘર અને ખેતરોના વેચાણનો સોદો કરી નાખીને પચીસ લાખ રૂપિયાની પોતાની સગવડ બતાવી હતી. આપણા ટ્રસ્ટે બાકીની પાંસઠ લાખની રકમનો ટાટા ઉપરનો ડ્રાફ્ટ તેને આપી દીધો હતો.

તેની પત્નીનું ઓપરેશન તો સફળ રહ્યું હતું, પણ પાછળથી ફિઝિશિયનોની સારવાર હેઠળની કોઈક તકલીફો ઊભી થઈ હોવાના કારણે એ બિચારી દસમા દિવસે હોસ્પિટલમાં જ અવસાન પામી હતી અને આમ તેના સઘળા પ્રયત્નો નિષ્ફળ રહ્યા હતા. આને વિધિની વક્રતા જ ગણવી પડે. સાંભળી લીધી ગંગાબેટા, એ માણસના દુર્ભાગ્યની દાસ્તાન? હવે તું આટલી વાતમાંથી જ એ માણસના ચારિત્ર્ય અને વ્યક્તિત્વનું મૂલ્યાંકન કરી લે’ 

‘બા, તેમની સાથે મારો સંબંધ જોડવાની વાત તેમની સાથે થઈ ગઈ છે ખરી ?’

‘હા, બેટા. તેની સાથે માત્ર વાત જ થઈ નથી, તેના પક્ષે વાત પાકી પણ થઈ ગઈ છે.’

‘પણ, મને જોયા વગર જ ?’

‘તેણે તને જોયેલી જ છે.’

‘પણ મારી સાથેની મુલાકાત વગર તેમણે શી રીતે હા પાડી દીધી હશે ?’

‘તારી જ જેમ, મારા ઉપરના વિશ્વાસથી જ તો !’

‘આપણા ટ્રસ્ટની મદદના અહેસાન હેઠળ તો તેમણે શરમ નહિ ભરી હોય !’

‘બિલકુલ નહિ. મેં ઊલટાવી ઊલટાવીને ખાતરી કરી લીધી છે.’

‘આટલું બધું પાકું તમે ક્યારનું કરી લીધું છે ?’

‘ત્રણ મહિના પહેલાં જ. વળી, તેની પત્નીનું અવસાન થયે ત્રણ મહિના વીતી ચૂક્યા હતા.’

‘પત્નીના અવસાનનો તાજો આઘાત હોવા છતાં એ શી રીતે બન્યું ?’

‘મારી સમજાવટથી જ તો ! વળી, મેં મારા પક્ષે ઉતાવળ એટલા માટે કરી હતી કે તારા માટેનો આવો લાયક મુરતિયો હાથમાંથી જાય નહિ ! તે અને આપણે જુદાંજુદાં ગામડે અને આપણી જાણ બહાર તેનું ક્યાંક ગોઠવાઈ જાય તો !’

‘હવે, કહો તો તમારા પગે લાગું; પણ, હવે મને વધારે તાવો નહિ, માડી મારી ! મારા ઉપર દયા કરો અને હવે તો તેમને ઓળખાવો !’

‘ના, બિલકુલ નહિ. તું દંડવત પ્રણામ કરે તો પણ નહિ ! કાલે સાંજે તેને ડિનર પર બોલાવું છું. તું તારે મારા દીકરાને તારે જે રીતે ઓળખવો હોય તેવી રીતે ઓળખી લેજે અને તારે તેનો જેવો ઈન્ટરવ્યુ લેવો હોય તેવો લઈ લેજે. તેં મારી દરખાસ્તની ‘હા’ ભણી લીધી હોવા છતાં મારી સ્વેચ્છાએ હું તને આઝાદ કરી દઉં છું. તારે હવે નવેસરથી તેની આગળ જ ‘હા’ પાડીને પછી જ મને જાણ કરવાની છે, સમજી?’

* * *

બીજા દિવસે સાંજે સાત વાગ્યાથી સૂરજદાદી અને ગંગા ઓસરીમાંની ખુરશીઓમાં બેઠાંબેઠાં ગેટ તરફ મીટ માંડીને કાગડોળે આગંતુકની રાહ જોઈ રહ્યાં છે. બરાબર ૭-૩૦ના ભીંતઘડિયાળના એક ટકોરે ગેટકીપર ફૌજીની મિલિટરી સલામ ઝીલતો એ જુવાન ગેટમાંના નાના દરવાજા વચ્ચે દેખા દે છે. દૂરથી જ તેને ઓળખી લેતાં ગંગા સૂરજદાદીના ગાલે ચીમટી ભરતાં બોલી ઊઠે છે, ‘લુચ્ચાં ! આ તો આપણા બિનકૃષિ ઉત્પાદનોના ઉદ્યોગ વિભાગના ચીફ એક્ઝિક્યુટીવ ઓફિસર (C.E.O.)  મિ. રાઓલજી છે ! તમે મને આઝાદ કરી દીધી હોવા છતાં હું ફરીવાર તમારા આગળ ‘હા’ પાડી દઉં છું. હવે  તમારે મારી વતી તમારા દીકરાને ‘હા’ પાડવી હોય તો પાડજો., તમે જાણો અને તમારા રામ જાણે !’

આમ બોલતી ગંગા શરમની મારી ઝડપભેર રસોડા તરફ દોડી જાય છે અને સૂરજદાદીની આંખો હર્ષનાં આંસુઓથી નિચોવાઈ જાય છે.

(તા. ૨૨-૧૦-૨૦૧૩)  

e.mail : musawilliam@gmail.com

Category :- Opinion Online / Short Stories

પુણ્ય

પ્રીતિ સેનગુપ્તા
19-11-2013

અઠવાડિયાની શરૂઆતથી જ ઘરમાં ઉત્સાહ વર્તાતો હતો. આ વખતે ચોથી જુલાઈનો દિવસ શનિવારે આવતો હતો. એટલે બધી રીતે મઝા, એમ ઉજાસને લાગતું હતું. લૉરેનને એ કહે, મૉમ, દર વર્ષે આવું જ થતું હોય તો. શુક્રવારે ઑફિશિયલ રજા, અને શનિવારે ચોથી જુલાઈ. રાતે મોડે સુધી જાગીને છેક કૅલિફૉર્નિયામાંની ઉજવણી દર વર્ષે ટૅલિવિઝન પર જોઈ શકાય. નૂરા રોજ અધીરાઈથી કહે, ઓ મૉમ, શનિવાર ક્યારે આવશે? તેજ તો સાવ નાનો. એ મોટાં ભાઈ-બહેનની પાછળ પાછળ ફરતો જાય, ને શનિવાર, શનિવાર ગાતો જાય.

કુંજીબહેને લૉરેનને પૂછ્યું, કેમ આ વખતે મોટાં બે ઘેલાં થયાં છે?

લૉરેન કહે, આ વખતે ચિરાગે એમને કહ્યું છે કે એ પણ સાથે આવશે. ડૅડી સાથે પિકનિક પર જવા ક્યારે મળે? પેલાં બેનું જોઈને તેજ પણ ખુશ ખુશ છે. બે વર્ષ પહેલાં હું એમને લઈ ગઇ હતી, પણ તેજને એ ક્યાંથી યાદ હોય?

પછી એણે ઊમેર્યું, અમ્મા - છોકરાંઓની સાથે એ પણ કુંજીબહેનને હવે અમ્મા કહેતી - તમે તમારાં ઓળખીતાંમાંથી ત્રણેક જણને ઈન્વાઇટ કરજો. તમને કંપની રહેશે. ને એ સિનિયર્સને ગમશે પણ ખરું.

પણ લૉરેન, બધાં ગાડીમાં માશે નહીં, કુંજીબહેન બોલ્યાં.

અમ્મા, આપણે બે ગાડી લઈ લઈશું. છોકરાંઓને ડૅડી સાથે એકલાં જવા મળશે એટલે એ તો જાણે ગાંડાં જ થઈ જવાનાં. ચિરાગ સાથે મારે વાત થઈ ગઈ છે.

કુંજીબહેનને મનોમન હસવું આવ્યું કે હવે એ પણ છોકરાંઓની જેમ જરા ઘેલાં થવાનાં હતાં. એમણે એમનાં સિનિયર બહેનપણીઓને ફોન કરવા ડાયરી ખોલી. પહેલા જ ફોને સુશીબાએ તો સાંભળીને તરત હા પાડી દીધી. કહે, મને તો આવવું બહુ ગમશે, ને તમે કહો તો હું શાંતાબેનને પૂછું. એમને બહાર નીકળવાનું ઓછું, એટલે આપણે પૂછીશું તો એમને સારું લાગશે.

હા, હા, તમે જરૂર પૂછી જુઓ. પછી મને જણાવજો એટલે ખબર પડે કે બીજા કોઈને પૂછું કે નહીં. આપણે ત્રણ થતાં હોઈશું તો તો બસ છે. નિરાંતે વાતો થશે, બરાબરને?

શનિવારની સવારથી જ લૉરેને ગોઠવણ શરૂ કરી દીધેલી. પિકનિક માટે છોકરાંઓ માટે સૅન્ડવિચ બનાવી, અમને ભાવતી બ્રાઉની બેક કરી, પોતાને અને ચિરાગને માટે થોડું સાલાડ કાપી રાખ્યું, ચિઝ અને ક્રૅકર બહાર કાઢ્યાં, દ્રાક્શ અને સફરજન પૂરતાં છે કે નહીં તેની ખાતરી કરી લીધી. કુંજબહેન મદદ કરવા ગયાં તો કહે, અમ્મા, કાંઈ જ કામ નથી. હું પણ આવીને તમારી સાથે હમણાં બેસું જ છું.

ચૌદેક વર્ષ પહેલાં ચિરાગે એમને અને નવીનભાઈને જણાવ્યું કે એ લૉરેન નામની, મૂળ આર્જેન્ટિનાની છોકરી સાથે લગ્ન કરવાનો હતો ત્યારે એ બંનેને આઘાત લાગેલો. બંનેએ ઘણો જીવ બાળેલો કે એકના એક દીકરાએ છેવટે આવું કર્યું? પણ જ્યારે ચિરાગ લૉરેનને લઈને દેશ આવ્યો ત્યારે જોતાંની સાથે જ બંનેને એ ગમી ગઈ. ઊંચી, પાતળી, કાળા વાળ, હસતી આંખો, અને પંજાબી ડ્રેસ પહેરીને આવેલી. કપાળમાં ચાંદલો કરવાનું એને કોણે શીખવાડ્યું હશે?, કુંજીબહેને વિચારેલું. બંને હાથમાં જો કે સાદી બંગડીઓ હતી. એમની નજરને જોઈને ચિરાગે કહેલું, મા, અમારા રાલે શહેરમાં સોનાની સારી બંગડીઓ અમને મળી નહીં.

લૉરેને કુંજીબહેનને અને નવીનભાઈને નીચા નમીને પ્રણામ કરેલાં, અને જૅશીરીક્રિશના કહેલું. જીવતી રહે, બેટા, આપોઆપ નવીનભાઈથી કહેવાઈ ગયેલું. કુંજીબહેન જલદી અંદર જઈ પોતાની રોજ પહેરવા કરાવેલી હીરાની બે બંગડીઓ લઈ આવેલાં, અને અંગ્રેજીમાં પૂછેલું, વિલ ધે ફિટ યુ?

કુંજીબહેનના હાથ પકડીને લૉરેન બોલેલી, મા, મને જરૂર થશે. બહુ જ સરસ બંગડીઓ છે.

પોતાનાં માતા-પિતાનાં મોં પહોળાં થઈ ગયેલાં જોઈ ચિરાગે હસતાં હસતાં કહેલું, મા, લૉરેન લિંગ્વિસ્ટ છે. મને મળી તે પહેલાં એ હિન્દી શીખતી હતી. હવે ગુજરાતી શીખવા માંડી છે. બોલે છે હજી થોડું, પણ સમજે છે લગભગ બધું.

ચિરાગ જરૂરી પેપર્સ લેતો આવેલો. અમેરિકા પાછાં જતાં પહેલાં એણે માતા-પિતાને ત્યાં લઈ જવાની એપ્લિકેશન કરી દીધી. લૉરેન કહેતી ગયેલી, મા, પપ્પાજી, અમે તમારા આવવાની રાહ જોઈશું.

કુંજીબહેન અને નવીનભાઈ અમેરિકા જવા નીકળ્યાં ત્યારે ચિરાગ અને લૉરેન એમને ફ્રાંસમાં મળેલાં, અને સાથે યુરોપમાં થોડા દિવસ ફરેલાં. વચ્ચેના મહિનાઓમાં લૉરેન સ્પષ્ટ રીતે જયશ્રીક્રિષ્ણ કહેતી થઈ ગઈ હતી. ઉપરાંત, ફ્રાંસ,જર્મની અને સ્પેઇનમાં ત્યાં ત્યાંની ભાષાઓની એની જાણકારી બહુ કામમાં આવેલી - ખાસ કરીને બધાં માટે ખાવાનું મેળવવામાં. એ પોતે પણ વેજીટેરિયન હતી - વર્ષોથી. દીકરા-વહુની સાથે પહેલી જ વાર પરદેશની ભૂમિ પર ફરવાનો એ સમય વડીલો માટે ઘણો કિમતી હતો.

એમેરિકા પહોંચીને રાલે શહેરના શાંત વિસ્તારમાંનું સરસ ઘર જોઈને નવીનભાઈથી બોલાઈ ગયું હતું, ચિરાગ, આ તો જાણે ફાઇવ-સ્ટાર હોટેલ જેવું છે.

ના, પપ્પા, તમે જોજો, હોટેલથી પણ વધારે કમ્ફર્ટેબલ લાગશે, ચિરાગે કહ્યું હતું.

કેટલું સાચું કહ્યું હતું દીકરાએ, કુંજીબહેન વિચારતાં હતાં. આટલાં વર્ષોમાં જ્યારે જ્યારે અમેરિકા આવ્યાં ત્યારે કોઈ તકલીફ પડવા દીધી નહતી એણે અને લૉરેને. નવીનભાઈના ગુજરી ગયા પછી ચિરાગે માને પોતાની પાસે બોલાવી લીધેલાં, અને ગ્રીન કાર્ડ લઈ લેવા માટે આગ્રહ કરવા માંડેલો. હમણાં તો વરસનો વીઝા છેને, ભઈ. પછી જોઈશું, કુંજીબહેને કહેલું. ધીરે ધીરે કરતાં ત્યાંના ગુજરાતી સમાજમાં એમને થોડી ઓળખાણો થયેલી, અને થોડી પ્રવ્રૃત્તિઓમાં એ કયારેક જોડાતાં પણ ખરાં, છતાં આખો વખત અમેરિકામાં રહેવાનો વિચાર એ કરી શકતાં નહતાં.

ચોથી જુલાઈનો જાહેર ઉત્સવ જોવાનો એમને માટે આ પહેલો જ પ્રસંગ હતો. સાંજ થતાં ઉજાસ અને નૂરા ડૅડી સાથે નીકળી ગયાં. નાનો તેજ અમ્માને છોડવા તૈયાર નહતો. બીજી ગાડીમાં લૉરેને કુંજીબહેન, તેજ અને પછી સુશીબા અને શાંતાબેનને લઈ લીધાં. બધાં નક્કી કર્યા પ્રમાણે પાર્કમાં ભેગાં થઈ ગયાં. ચોખ્ખી જગ્યા શોધી સાથે લાવેલી દરીઓને લૉરેને ઘાસ પર પાથરી, અને નાસ્તાની વસ્તુઓ વચમાં ગોઠવી. મા, તમારા અને માશીઓ માટે સરપ્રાઇઝ છે, કહી ચિરાગે પોપ્યુલર રાણી-ફૂડના બોક્સ બહાર કાઢ્યા. સમોસાં, કચોરી, ખમણ અને ખારી પૂરી. ભાવશેને?

માશીઓ એક સાથે બોલ્યાં, આટલી બધી તકલીફ શું કામ, ભાઈ?

લૉરેન કહે, હજી એક સરપ્રાઇઝ છે. આપણે બધાં માટે હું થરમોસમાં ચ્હા પણ લાવી છું.

વાહ બેટા, વાહ, સુશીબાએ કહ્યું.

બધાંએ ચ્હા કે જ્યૂસ અને નાસ્તો કર્યો, ને થોડી વાર પછી છોકરાંઓને લઈને ચિરાગ અને લૉરેન પાર્કમાં ચાલવા, દોડાદોડ કરવા, રમવા ઊઠ્યાં. તેજ માંડ માંડ માન્યો. સુશીબા કહે, કુંજીબેન, એ નાનકો તમને સાથે લઈ જવા માગતો હતો.

હા, ખરી વાત છે. મને એટલો વળગેલો રહે છે. આટલું વ્હાલ તો મારા ચિરાગે પણ મને નહીં કર્યું હોય.

અચાનક ભીની થઈ આવેલી આંખો લૂછતાં શાંતાબેન બોલ્યાં, તમારાં ગયા જન્મનાં પુણ્ય હશે, બેન. આ જમાનામાં છોકરાં તો શું દીકરા-વહુ પાસેથી પણ કશા ભાવની આશા રખાય તેમ નથી રહ્યું. પણ બેન, તમારા કુટુંબની તો વાત જ જુદી લાગે છે.

થોડું અંધારું થયું એટલે પહેલો એક સૂસવાટો સંભળાયો. જુઓ, જુઓ, ડૅડ, ફાયરવર્ક શરૂ થઈ ગયું.

પછીની ચાલીસ મિનિટ નાનું-મોટું દરેક જણ તલ્લીન થઈને આકાશ તરફ જોતું રહ્યું. આ કાંઈ કોઠી અને તારામંડળની વાત નહતી. અહીં તો કળા તેમ જ કૌશલ્યપૂર્વક ગૂંથેલા હજારો ગુબ્બારા ખૂબ ઊંચે જઈને છૂટા પડતા હતા, અને કેટલીયે જાતની ડિઝાઇન સર્જતા જતા હતા. ગોળમાંથી ગોળ બને, એક સીધા લિસોટામાંથી ઉપર ફૂલ જેવો આકાર બને, અસંખ્ય તારા ચમકી જતા લાગે. ઉપરાંત, લાલ, લીલા, સોનેરી, રૂપેરી જેવા રંગ દેખાય. જોવા આવેલા બધાં લોકોના આનંદનો પાર નહીં.

સ્વાતંત્ર્ય દિનની કેવી ભવ્ય ઉજવણી થાય છે આ દેશમાં, નહીં? ને તે પણ ગામે ગામે, કુંજીબહેને કહ્યું. આજે આપણને સરસ તક મળી આવું જોવાની, નહીં? સુશીબા અને શાંતાબેને વારંવાર લૉરેનનો આભાર માન્યા કર્યો. જિન્દગીમાં આવું પહેલાં ક્યારે ય જોયું નહતું, હોં બેટા, બંનેએ કહ્યું.

આ પછી કુંજીબહેનનું મન ચુપચાપ કશાક વિચારે ચઢી ગયું. ચારેક દિવસ પછી એમણે ચિરાગને કહ્યું, જરા ટાઇમ હોય ત્યારે મારે એક વાત કરવી છે, ભઈ. એનું મોઢું જોઈ કુંજીબહેન ઉતાવળે બોલ્યાં, ચિંતા જેવું કાંઈ નથી. આ તો એક વિચાર તને જણાવવો છે.

એ રાતે જમવાનું ને હોમવર્ક પતાવીને છોકરાં સૂવા ગયાં પછી ચિરાગ અને લૉરેન મા પાસે આવ્યાં. બંનેનાં મોંઢાં પર ચિંતા દેખાતી હતી. અરે, ખરેખર ચિંતા કરવા જેવું કાંઈ નથી, ભઈ, કુંજીબહેને ખાતરી આપી.

બંનેને પાસે બેસાડીને એ કહેવા લાગ્યાં, જુઓ બેટા, મારા મનમાં એક વિચાર આવ્યો છે કે મારે મદદરૂપ થવું છે. બહુ જણને સામટાં નહીં, પણ બે જણ-ત્રણ જણને એક સાથે મદદ કરી શકાય. એ રાતે આપણે પાર્કમાં ગયાં, સાથે આનંદ કર્યો, અને બે માશીઓને આનંદ કરાવ્યો પણ ખરો. પછી સોમવારે સવારે જ સુશીબાનો ફોન આવ્યો હતો. એમણે શાંતાબેનની થોડી વાત કરી.

શાંતાબહેનની આંખોમાં આંસુ આવેલાં મેં જોયેલાં, પણ એમના જીવનની કોઈ વિગત મને ખબર નહતી. એમના વર પોણા બેએક વર્ષ પહેલાં અહીં જ ગુજરી ગયા. ત્યાર પછી એ સાવ એકલાં થઈ ગયાં છે. ઘરમાં કોઈ દિવસમાં બે વાત પણ નથી કરતું. નહીં વહુ, નહીં દીકરો કે નહીં છોકરાં. ક્યાં ય જવા-આવવાનું પણ ભાગ્યે જ. એમની પાસે નથી દેશ જઈ આવવાના પૈસા, કે નથી એ દીકરા પાસેથી માગી શકતાં. સાવ ઓશિયાળા થઈને રહેવું પડે છે એમને. મારો બહુ જીવ બળતો રહ્યો છે ત્યારથી.

આવાં તો કેટલાંયે માશીઓ હશે અહીં. મા ને બાપ બંને હોય ત્યારે પણ દીકરો-વહુ ઉપેક્ષા અને અપમાન કરતાં રહેતાં હોય એવું પણ બને છે. એક કિસ્સામાં તો મા-બાપને શૉપિંગ મૉલમાં લઈ ગયેલાં, ને હમણાં આવીએ છીએ કહી ત્યાં જ મૂકીને દીકરો-વહુ જતાં રહ્યાં હોય તેવું પણ સાંભળ્યું છે.

ચિરાગ જરા જોરથી બોલી ઊઠ્યો, ના, આવું તો ના જ બની શકે.

સાવ સાચી વાત છે, ભઈ. છાપામાં પણ આવી ગયેલું આ તો.

ખેર, કુંજીબહેન આગળ બોલ્યાં, મેં નક્કી કર્યું છે કે હવે મારે આવાં જણને મદદરૂપ થવું છે. ઇન્ડિયામાં ઘરડાંનાં ઘર થયાં છે, દુઃખિયારી બહેનોની સહાય માટે વિકાસગૃહ ને વનિતા આશ્રમ જેવી સંસ્થાઓ છે, પણ અહીં અમેરિકામાં વિધવા થયેલી, કે વૃધ્ધ થતી જતી આપણી મોટી બહેનો, માશીઓ માટે કશું જ નથી. જો ભઈ, મને થાય છે કે ત્યાં આપણું મોટું ઘર છે, પૈસાની પૂરતી સગવડ તારા પપ્પાજી મૂકતા ગયા છે. દર શિયાળે બે કે ત્રણ આવી મોટી બહેનોને હું આપણે ત્યાં લઈ જાઉં, રાખું, બને તો નજીકમાં ક્યાંક ફરવા લઈ જાઉં. અહીંની ઠંડીમાંથી છૂટકારો તો મળે થોડો વખત. ને જરૂર હોય તેમને માટે હું ટિકિટના પૈસા ખર્ચવા પણ તૈયાર છું.

ઓ અમ્મા, લૉરેને કુંજીબહેનને ભેટતાં કહ્યું.

ચિરાગ સોફા પરથી ઊતરી એમના પગ પાસે બેસી ગયો. મા, તું - તને -- એ વધારે બોલી ના શક્યો.

ભઈ, મારે તને અને લૉરેનને એ પૂછવું છે કે ઘર અને પૈસા આ રીતે વપરાય એમાં તમને કોઈ વાંધો નથીને.

અરે મા, શું કહે છે તું? બધું તારું જ છે ને?

હા અમ્મા, ત્યાંનું જ નહીં, અહીંનું બધું પણ તમારું જ છે, હોં.

પણ મા, તેં બધો વિચાર કર્યો છે?

હા. ભઈ. હું વિચારું છું કે શોખ ને આવડત હોય તે પ્રમાણે માશીઓને ચિત્ર, ભરત-ગૂંથણ, ભજન વગેરે શીખવાડવા ટીચર ગોઠવી શકાય. સામે કોઈ માશી આજુબાજુની છોકરીઓને વાંચતાં-લખતાં અને થોડું અંગ્રેજી પણ શીખવાડી શકે. બધાંને ફાયદો થાય. વળી મને એમ છે કે શાંતાબેન જેવાં ત્યાં લાંબું રહી શકે તો આખું વર્ષ આ મદદ આપણે આપી શકીએ.

એ ખરું, ચિરાગે કહ્યું, પણ આપણે જવાબદારી વિષે ખાસ વિચારવું પડે. કોઈ માશી ત્યાં માંદાં પડે તો શું? કોઈનાં સગાં કશો વાંધો કાઢે તો શું? એક માશી વધારેમાં વધારે કેટલું રહી શકે? કે પછી અમુક જણને જ દર વર્ષે આ લાભ આપવો છે?  વગેરે બાબતો પર ધ્યાન આપવું પડે. તારે તો નિઃસ્વાર્થ ભાવે મદદ કરવી છે. તારે કોઈ પણ રીતે હેરાન થવું પડે એમ ના બનવું જોઈએ.

ભઇ, તમારાં બંનેની સલાહ વગર હું કશું જ નથી કરવાની.

લૉરેન કહે, હજી તો જુલાઈ શરૂ થયો છે. શિયાળાને હજી વાર છે. એ દરમ્યાન આપણે બધી જરૂરી બાબતોની ચર્ચા કરતાં રહીશું. પણ અમ્મા, તમારા પ્રોજેક્ટમાં મદદ કરવા હું તો થોડો વખત ત્યાં આવી જ જવાની, હોં.

ચિરાગ ઉતાવળે બોલ્યો, તો હું પણ આવી જઈશ.

કુંજીબહેન હળવાશથી કહે, જેમને ખરેખર મદદની જરૂર હોય તેવાં માટે ઘરમાં રૂમો ખાલી રહેવા દેજો, હોં ભઇસાબ.

સવારે ઊઠીને તેજ કાગળ વાળીને ઉજાસે બનાવી આપેલું તીર હાથમાં લઈને, એરપ્લેન ઉડાડતો હોય એમ આખા ઘરમાં દોડતો ફરતો હતો. કુંજીબહેનની પાસે આવીને મીઠડો થઈને કહે, અમ્મા, તું ને મું આ પ્લેનમાં બેસીને ઝુંઇઇઇઇઇઇઇ ----- 

e.mail : PreetyNYC@aol.com

Category :- Opinion Online / Short Stories