SHORT STORIES

બીબું

સતીશ વૈષ્ણવ
11-03-2019

‘આશી ! આશી !’ બોલતો વિવાન ઘરમાં પ્રવેશ્યો. લિવિંગ-રૂમમાં બેઠેલી આહનાએ કહ્યું, ‘આશી શાવર લે છે.’ ‘ઓહ!’ એણે મોબાઇલમાં ટાઇમ જોઈને આહનાને ઝટપટ કહ્યું; ‘ગોલ્ડિંગ અગિયાર વાગે આવશે. વિક્ટરનો રૂમ ખાલી કરી રાખજે. ફ્લૉર ટુ સીલિંગ.’

દીવાલ પરના ફોટામાંથી પરમાનંદે બાજુના કમળાના ફોટા તરફ જોયું. ‘સાંભળ્યું? હું સાળાવેલીઓ જોડે બે શબ્દ પણ બોલતો ત્યારે તું મારી સામે ડોળા કાઢતી હતી !’

વિક્ટરને ફીડ કરાવતી આશી બોલીઃ ‘અત્યારે ભલે ગયો. વિવાન ગોલ્ડિંગની સાથે જ આવશે.’ બેબી બૉયના રૂમના ફોટાઓનું આલ્બમ લઈને આવેલા ગોલ્ડિંગની પાછળ જ વિવાન આવ્યો. કલર, ડિઝાઇન, અને ડૅકૉરેશન જેવી એકસો એક ઝીણીઝીણી બાબતોની ગોલ્ડિંગે ફોટાઓ બતાવી બતાવીને છણાવટ કરી. કલરની બાબતમાં ખાસ્સી ચર્ચા થઈ. અંતે રૂમના સમગ્ર પરિવેશને નેવી બ્લ્યૂ રંગ આપવાનું ગોલ્ડિંગનું સૂચન વિવાને સ્વીકાર્યું. આશી અને આહનાને પણ એ રંગની પસંદગી ગમી.

પરમાનંદ હીરજીના ત્રણ દેશોમાં ફેલાયેલા પરિવારમાં સૌથી નાના પુત્ર કિરાત પરમાનંદનું સેવન કિંગ્ઝ, લંડનનું ઘર વિક્ટરના જન્મ પછી આનંદ અને આકર્ષણનું કેન્દ્ર બની ગયું હતું. ગોલ્ડિંગના હાથે એ રોનકમાં વધારો થયો હતો. બેબી બેડિંગ, રગ્ઝ, વૉડ્રૉબ, વૉલ ડેકૉર, ફર્નિચર, કર્ટન, કુલ લાઇટિંગ, મ્યૂઝિક, ટૉયઝ … એક દિવસ ગોલ્ડિંગ આવીને રૂમના જુદા જુદા ઍંગલથી ફોટાઓ લઈ ગયો. આલ્બમને સમૃદ્ધ કરીને એશિયન કૉમ્યુનિટીને બતાવવા.

વિક્ટરના જન્મના બીજા દિવસથી સૉશ્યલ નેટવર્ક પર એના લૅટેસ્ટ ફોટા; વીડિયો મોકલવાનો સિલસિલો એક વરસ ચાલ્યા પછી પણ પરમાનંદ હીરજીના વિશાળ પરિવારને વિક્ટરને જોયાનો ધરવ થતો ન હતો. આંખ માનતી ન હતી; તૃપ્ત થતી ન હતી. આખરે ભાઈઓ અને બહેનોના પરિવારોએ પોતપોતાની પ્રવૃત્તિઓમાં બાંધછોડ કરીને વિક્ટરનો પહેલો જન્મ દિવસ લંડનમાં સાથે મળીને ઉજવવાનું નક્કી કર્યું.

લંડનમાં રહેતાં અને લંડનની બહાર રહેતાં દરેક પરિવારે કિડ્ઝ વૅઅર્સના ડિઝાઇનર અને હૉલસેલર વિવાનનો સંપર્ક કર્યો. વિક્ટરને આપવાની ગિફ્ટ વિશે એનો અભિપ્રાય જાણવા. એણે એની કારકિર્દીની શરૂઆત આર્ગોસના બેબી ક્લોધિંગ સેકશનથી કરી હતી. ભાઈ ચિત્રેશને ત્યાં રહીને ભણતી નીલા, વૅકેશન જૉબ દરમિયાન વિવાનને ત્યાં જ મળી હતી. કેન્યા નિવાસી નીલાની  મોટી બહેન કનકે ગિફ્ટની પસંદગી વિવાન પર જ છોડી.

જ્વૅલરીનો બિઝનેસ કરતા ગોકુલને પત્ની આહનાએ કહી દીધું હતું કે મારી (કઝિન) બહેનને છોકરી થઈ હોત તો તારી મદદ લેત.

વિક્ટરના પહેલા જન્મ દિવસે કિરાતના ઘરે પરમાનંદ હીરજીના કુટુંબનો મેળો થયો. ટાંઝાનિયા નિવાસી વડીલ બંધુ અતુલે યાદ કર્યું કે પંદર વરસ પહેલાં એના પુત્ર દક્ષના લગ્ન પ્રસંગે આખું કુટુંબ ભેગું થયું હતું. અતુલની પત્ની દત્તાએ સ્પષ્ટતા કરી હતીઃ ‘કનકબહેન આવી શક્યાં ન હતાં.’

ઇલ્ફર્ડથી વિવાન-નીલા એક બ્રાહ્મણને લઈને આવ્યાં. ચિત્રેશની વહુ મેઘનાએ હૅન્ડ-બેગમાંથી કુળદેવીનો મઢાવેલો ફોટો કાઢીને બાહ્મણને આપ્યો. પૂજા-પાઠ થયાં. આરતી થઈ. દેવ-દેવીઓની છબીઓની સમક્ષ વિક્ટરને પગે લગાડવામાં આવ્યો. બ્રાહ્મણે મંત્રો બોલીને વિક્ટરને આશીર્વાદ આપ્યા. કિરાત-આશી બ્રાહ્મણને પગે લાગ્યાં. બ્રાહ્મણે વિક્ટરને ભાઈ મળે એવા આશીર્વાદ આપ્યા. પછી વિકટર કાકાઓ-કાકીઓ, અને ફુઈઓના હાથમાં ફરતો રહ્યો.

વિક્ટરને તેડતાં અતુલે કહ્યું; ‘આનો ફોટો જોઈને મેં દત્તાને તરત કહ્યું હતું કે આની આંખો સિનાત્રા જેવી થશે.’ દત્તાએ ફોડ પાડ્યોઃ ‘અતુલના જમાનામાં સિનાત્રા નામનો હૉલિવૂડનો હીરો હતો. એ એની બ્લ્યૂ આંખ માટે બહુ ફૅમસ હતો.’

‘પહેલાં ખબર હોત તો વિક્ટરનું નામ સિનાત્રા સૂચવત!’ વિવાને હસતાં કહ્યું.

વિક્ટરને ધારીને નિહાળતાં કનકે કિરાતને વાંસે ધબ્બો મારીને કહ્યું; ‘લ્યા, તેં તો આપણા કુટુંબમાં ચીલો પાડ્યો. આવો ઊજળો વાન, માથાના ઘટ્ટ વાળ, રૂડી-રૂપાળી બ્લ્યૂ આંખ … લાંબો પણ ખાસ્સો થવાનો ..’

કિરાતે હસતાં ઉમેર્યું, ‘નાકમાં એણે આપણા ખાનદાનની છાપ સાચવી છે’.

મેઘનાએ વિક્ટરને ખોળામાં લેતાં કહ્યું; ‘કેમ ભાઈ, બહુ રાહ જોવડાવી?’ પછી સહુ તરફ એક નજર ફેરવીને બોલીઃ ‘મને બહુ ચિંતા થતી હતી. આશીને વાર લાગી એટલે. આપણે ત્યાં વહુવારુઓના ખોળા ત્રણ વરસમાં ભરાતા આવ્યા છે.’

‘મને પણ થતું હતું કે કાલીમાના આશીર્વાદની અવધિ પૂરી થઈ કે શું?’ ચિત્રેશે વહુના સૂરમાં સૂર પૂરાવ્યો.

કનક બોલીઃ ‘વિક્ટરના પગલે હવે સહુ સારા વાનાં થઈ ગયા. ફ્લૅટ્સ બાંધવાનો કૉન્ટ્રાક્ટ કિરાતને બ્રાઇટનમાં મળ્યો ઈ મેં સાંભળ્યું ત્યારથી મને થાતું’તું કે આશી બીચારી એકલી એકલી કેવી સોરવાતી હશે!’

‘આહના પણ આપી આપીને કેટલી કંપની આપે?’ મેઘનાએ બે બહેનોના આત્મીય સંબંધોને યાદ કર્યા.

ગોકુલે એનું મંતવ્ય રજૂ કર્યું; ‘પહેલું સંતાન મોટે ભાગે મા જેવું હોય છે. અતુલભાઈનું મોં બા જેવું લાગતું નથી? વિક્ટરે તો આશીની આખેઆખી આંખ જ લઈ લીધી છે.’ આશીની આંખ તરફ જોઈને સહુ હસ્યા. આશી પણ નજર ઝૂકાવીને હસી.

ચિત્રેશે એના ભણતરને યાદ કર્યું; ‘ વારસાગત લક્ષણોમાં આંખનો રંગ પ્રાધાન્યતા ધરાવે છે.’

નીલા વિક્ટરને ચૂમી ભરીને બોલીઃ ‘મેં આશીને પહેલી વાર જોઈ ત્યારે જ વિવાનને કહ્યું હતું કે કિરાત ખાટી ગયો છે. આશીની આંખ ઐશ્વર્યા રાય જેવી છે.’

કિરાત શરમિંદું હસ્યો. આહના આશી સામે જોઈ, હસીને બોલીઃ ‘એટલે તો મેં મારા વિશાલને ગોરી મડમડી સાથે પરણાવવાનું નક્કી કર્યું છે.’

‘સાંભળ્યું? આહના વહુએ કહ્યું ઈ?’ પરમાનંદે કમળાને પૂછ્‍યું. કમળાએ અતુલ તરફ સૂચક નજરે જોયું. એ નજરમાં પરમાનંદે સાંભળ્યું; ‘સાંભળ્યું, સાંભળ્યું શું કર્યા કરો છો? અતુલનું કરતી વખતે સાંભળ્યું હોત તો આખ્ખું કુટુંબ મજાનું દેશમાં બેઠું હોત!’

આફ્રિકા નિવાસી અમૃતલાલને એની એકની એક દીકરી દત્તા માટે એના બાલગોઠિયા પરમાનંદનો અતુલ એવા સારા મુહૂર્તમાં યાદ આવ્યો હતો કે બે દાયકામાં પરમાનંદનું આખ્ખું કુટુંબ એન.આર.આઇ. થઈ ગયું. પરમાનંદના ચાર દીકરા અને બે દીકરીઓમાંથી કોઈ દેશમાં પરણ્યું નહીં. નસીબના પણ બળિયા એવા કે પરદેશથી સામેથી માગાં આવતાં ગયાં અને એક પછી એક પરણીને વિદેશની વાટે જતાં રહ્યાં. પરમાનંદને કમળા કહેતીઃ ‘આપણા બુઢાપામાં સંભાળ રાખવા એક છોકરાને તો દેશમાં પરણાવો’. પરમાનંદ તાડૂકતાઃ ‘હું માગું કરવા જાઉં છું?’ નીલાએ પણ લંડનમાં છોકરો શોધી લીધો ત્યારથી જીવ્યા ત્યાં સુધી કમળા પરમાનંદને કાયમ કહેતીઃ ‘અતુલને આફ્રિકા પરણાવ્યો એ જ તમારી મોટી ભૂલ હતી.’

દેશના છોકરા-છોકરી પરદેશ પરણે એ કાંઈ નવી નવાઈની વાત નથી. પરમાનંદના અતુલ પછી દીકરી કનક પણ પરદેશમાં પરણી ત્યારથી દેશના લોકોને અચરજભર્યા એક સવાલનો જવાબ મળતો ન હતો. નીલા પરણી ત્યાં સુધી આ પ્રશ્ન અનુત્તર જ રહ્યો હતો. સવાલ સાદો હતોઃ પરદેશના લોકો પરમાનંદ હીરજીના સંતાનોમાં એવું તે શું ભાળી ગયા છે કે દશ ગામમાંથી બીજે ક્યાં ય જોવા ખાતર પણ જોયા વિના સીધી એને ત્યાં જ દોટ મેલે છે? ગૂઢતા સવાલમાં જેટલી હતી તેટલી વંશમાં હતી, વેલામાં હતી.

દશ ગામમાં સૌથી વધારે વયોવૃદ્ધ તરીકે ઓળખાતા નાનુદાદાને લોકો પૂછતાં ત્યારે એ કહેતા કે મારા દાદાએ પણ આ કુટુંબને આવું જ જોયું છે. એટલે હીરજી વીરજી, વીરજી દેવજી … નાનુદાદા કહેતાઃ ‘હા ભાઈ, હા.’

આ કુળમાં બાળક સમાન વિશેષતા સાથે જન્મતું. ગોળ મોં. નાનું નાક. મોટી આંખ. પાંખાં વાળ. શામળો વાન. લોકચર્ચાનું કેન્દ્ર આંખ હતી. મોટી, બહાર નીકળતી આંખ લોકભોગ્ય ટીખળનો પણ વિષય બનતી. ફૂલેલી આંખ. પાંપણ વિનાની આંખ. દેવ-દેવીઓની મૂર્તિઓને હોય છે તેવી કોડા જડેલી આંખ. દેડકા જેવી આંખ. મત્સ્ય-અવતારી પરિવાર. ‘ઊંઘ આવે ત્યારે આંખ પર રૂમાલ ઢાંકીને સૂવો છો?’ નિશાળમાં વિદ્યાર્થીઓ પરમાનંદ હીરજીના સંતાનોને પૂછતા.

કુટુંબની દીકરીનું બાળક જોઈને, વેપાર-ધંધામાં પ્રવીણ ગામ લોકો એકબીજાને કહેતાઃ ‘ભલે પ્રેસ બદલાયું પણ પરમાનંદ હીરજીની પ્રિન્ટ વરતાયા વિના રહે નહીં’. અતુલ, ચિત્રેશ, અને ગોકુલના દરેક સંતાનને જોઈને ગામનું દરેક કહેતું કે પરગ્રહની છોકરીઓની સાથે દીકરાઓને પરણાવવામાં આવશે તો પણ પરમાનંદ હીરજીની છાપમાં કાનોમાતરનો ફેર નહીં પડે. બીબું ઢળ્યું ઈ ઢળ્યું.

લોકવાયકા પણ એટલા જ રસથી યાદ કરાતી. એક વાયકા એવી હતી કે પરમાનંદના પૂર્વજોની નસલમાં પેઢી દર પેઢી એક પુત્ર જ જીવતો રહેતો હતો. કલકત્તા - ઢાકામાં વેપાર ખેડતા કોઈ પૂર્વજે કાલી માતાને પ્રસન્ન કર્યા હતા. (હીરજીબાપાની હયાતી સુધી દેશમાં એનું રહેણાક ‘ઢાકાવાળાની ડેલી’ તરીકે ઓળખાતું હતું.) સદી ઉપરાંત વતનથી દૂર રહેવા છતાં દર વરસે દેશમાં આવીને કુળદેવીને ચૂંદડી ચડાવવાનો શિરસ્તો આ કુટુંબે જાળવી રાખ્યો હતો. શિરસ્તા સાથે સંકળાયેલી, નાનપણમાં સાંભળેલી એક વાત નાનુદાદા ઘણી વાર કહેતા. પરમાનંદના દાદાના એક કાકાનું નામ કાલીચરણ હતું. એ બંગાળણને પરણ્યો હતો. એ પણ એની સ્ત્રી અને એક બાળક સાથે કુળદેવીને પગે લાગવા આવ્યો હતો. હીરજીબાપા વતનમાં કાયમી થયા તે પહેલાં પરિવારમાંથી કોઈ એક વ્યક્તિ (દીકરો કે દીકરાની વહુ) આવીને માતાજીની સમક્ષ માથું નમાવી જતી. પરમાનંદના ચારેય દીકરાઓએ પરદેશમાં વસવાટ કર્યો તે પછી પણ વડદાદાઓના વખતથી ચાલી આવતી આ પરંપરા ચાલુ રાખી હતી.

ત્રીજી કે પાંચમી પેઢીએ પણ લોહી બોલ્યા વિના રહેતું નથી એવું ક્યાંક વાંચ્યું હતું તે મેઘનાને, કુટુંબ વતી કુળદેવીની પૂજા કરવા દેશ જતી વખતે યાદ આવ્યું. માતાજીના સ્થાનકે ચૂંદડી ચડાવી, નૈવેદ ધરીને મેઘનાએ પૂજારીને હીરજી વીરજીના કુટુંબની કોઈ હયાત વરિષ્ઠ વ્યક્તિ વિશે પૂછપરછ કરી. પૂજારીએ સૂચવ્યા પ્રમાણે એ જયાનંદબાપાને ઘરે ગઈ ત્યારે જયાનંદ બે હાથે ફોનનું રિસીવર ઝાલીને ફોનની સામે જોઈને બેઠા હતા. એમનો બીબાંઢાળ નાનો, કરચળિયાળો વૃદ્ધ ચહેરો, ઊપસેલા ડોળા, વાળ વિનાનું ચળકતું ગોળ માથું, તેના કારણે પહોળા લાગતા કાન; મેઘના જોઈ રહી. ફોનમાં કંઈ નહીં સંભળાયું હોય એટલે એમણે ફરી ફોનનું ચક્કરડું ઘૂમાવ્યું. આ દૃશ્ય જોઈને મેઘનાને એનો દીકરો રિત્વિક યાદ આવ્યો. એ સાથે હોત તો ધીરેથી બોલતઃ ‘ ઈટી ફોન કરતો હોય એવું લાગે છે ને!’

તેટલામાં બાપાના દીકરાના દીકરાની વહુ આવી. એણે બાપાના હાથમાંથી રિસીવર લઈ, ક્રૅડલ પર ગોઠવ્યું. આ જોઈને મેઘના બોલીઃ ‘ફોન કરી લેવા દ્યો. અમને ઉતાવળ નથી.’ વહુએ કહ્યું, ‘ફોન શોભાનો છે. ખાલી ડબલું છે. જાગતા હોય ત્યારે વચ્ચેવચ્ચે ફોન હલાવ્યા કરવાની એને આદત છે.’ વહુની વાત સાંભળીને મેઘનાને અચરજ થયું. ‘કોને ફોન કરે છે, દાદા?’ બાપાની પાસે પાટ પર બેસતાં વહુ બોલીઃ ‘કોને ખબર? પહેલાં પૂછતાં ત્યારે એવી વ્યક્તિઓના નામ કહેતા જે વરસો પહેલાં મરી ગઈ છે!’ પછી વહુએ બાપાના કાનમાં ઘાંટો પાડીને કહ્યું; ‘દાદા, પરમાનંદકાકાના દીકરાના વહુ લંડનથી તમને મળવા આવ્યાં છે.’ ઘડપણના કારણે ભમ્મર વિનાની વધુ બહાર ધસી આવેલી આંખે જયાનંદે મેઘના સામે જોયું. પછીની અર્ધી કલાક ઘાંટા પાડીને બાપાને સમજાવવામાં ગઈ. વિક્ટરનો ફોટો જોયો ન જોયો કરીને એ મંદ સ્વરે બોલ્યાઃ ‘ચુન્નિ બહુ રૂપાળી હતી. ગામ જોવા આવતું’તું.’

હરખચંદના કુટુંબમાં ચુન્નિફૂઈ પરણ્યા હતાં. દોઢસો વરસ જૂના ઘરમાં મેઘના પ્રવેશી ત્યારે ઘરમાં એક વૃદ્ધા હિંડોળે બેઠી હતી. એની વાત પરથી જાણવા મળ્યું કે એનો પરિવાર વરસોથી અમદાવાદ રહે છે. આ જૂનું ખખડધજ મકાન વેચવાનું નક્કી થયું છે એટલે એ આવી હતી. એ સન્નારીએ કહ્યું કે જૂના સામાનની સાથે જૂના ફોટાઓ પણ ભંગારમાં આપી દીધા છે. સદ્‍ભાગ્યે અમારા વડીલોના બે ફોટા સાચવ્યા છે. આટલું કહીને એણે એક પેટી ઉઘાડીને બે ફોટા બહાર કાઢ્યાઃ ‘મારા બાપુજીના દાદા-દાદીના આ ફોટા છે.’ ફોટાની નીચે ચિત્રકારે એનાથી સારા થઈ શક્યા હશે એવા અક્ષરોમાં નામ લખ્યા હતાઃ વખતચંદ હરખચંદ. અને બીજા ફોટામાંઃ ચુન્નિબાઈ વખતચંદ. બીજો ફોટો જોતાં મેઘનાનો ઉત્સાહ ઠરીને ઠીકરું થઈ ગયો. ચિત્રકારે દોરેલા ચિત્રમાં ચુન્નિફૂઈ હાથમાં માળા લઈ, આંખ મીંચી, પલાંઠી વાળીને બેઠાં હતાં.

કુળદેવીનો પ્રસાદ આપવા માટે મેઘના આહનાને ઘરે પહોંચી ત્યારે એ બહાર જવા નીકળતી હતી. મેઘનાને જોઈને એણે કહ્યું, ‘વિશાલની સ્કૂલમાં પેઅરન્ટ્સની મિટિંગ છે. તું બેસ. ટીવી જો. કલાકમાં આવી જઈશ.’ મેઘના રિમોટ હાથમાં લઈને ટીવી ઑન કરવા જતી હતી ત્યાં ડાઈનિંગ-ટેબલ પર પડેલો આહનાનો મોબાઇલ રણક્યો. મેઘનાએ વિચાર્યું કે એ ભૂલી ગઈ નથી. પેઅરન્ટ્સ મિટમાં મોબાઇલ સ્વિચ્ડ ઑફ રાખવાનો હોય છે એટલે એ અહીં મૂકતી ગઈ લાગે છે. એણે ફોનની રિંગ વાગવા દીધી. આહના આવીને ભલે મિસ્ડ-કૉલ જુએ. રિંગ અટકી ગઈ. વળી પાંચ મિનિટ પછી રિંગ સતત ચાલુ રહી. ‘ક્યાંક ગોકુલભાઈનો ફોન ન હોય!’ એવું વિચારતી મેઘનાએ ફોન લીધો. એ ‘હૅલો’ કહે તે પહેલાં અધીરો અવાજ આવ્યોઃ

‘આહના! બહુ વાર લગાડી?’ પુરુષનો અવાજ.

‘તમે કોણ બોલો છો?’ ફોન પર ગોકુલ ન જણાતા મેઘનાએ પૂછ્યું.

‘આહના નથી, ઘરમાં?’

‘ના.’

‘બહાર ગઈ છે?’

‘હા.’

‘એને કહેજો કે કે.કે.નો ફોન હતો.’

‘એ તો કહીશ. પણ તમારું નામ તો કહો.’

‘આહનાને કે.કે. કહેજો ને!’

‘પણ કે.કે.—‘ મેઘના મોહક હસીને મધુરું બોલીઃ ‘મારે નામ જાણવું હોય તો?’

‘ઓહ! એવું છે? હું કિસન કુમાર છું. લિપિકાનો ભાઈ.’

લિપિકા આહનાની જીગરી દોસ્ત હતી તેની લંડન સ્થિત ત્રણ ભાઈઓ અને એક બહેનની જેમ મેઘનાને પણ ખબર હતી. કૉલેજ સુધી સાથે ભણવાને કારણે એ બંનેની મૈત્રી ગાઢ બની હતી. આહના વારંવાર લિપિકાને મળવા વૅમ્બ્લી જતી અને ગોકુલને જ્વૅલરીના બિઝનેસના કારણે લંડનની બહાર જવાનું થતું ત્યારે ક્યારેક ક્યારેક એક-બે દિવસ પણ લિપિકાના ઘરે રોકાતી હતી.  

‘ગુડ. બાય ધ વૅ, તમે ગુજરાતી ફાંકડું બોલો છો.’

‘થૅન્ક્સ ફૉર કૉમ્પ્લિમન્ટસ. બિઝનેસના લીધે મારો એક પગ મુંબઈ અને બીજો વૅમ્બ્લી રહે છે. બંને સ્થળે અમારે ગુજરાતી પડોશ છે. આ બધું તો ઠીક પણ તમે તમારી ઓળખાણ આપી નહીં.’

‘હું મેઘના. આહનાની દેરાણી.’

‘વાઉ!’ કે.કે. હસ્યોઃ ‘આહનાને કેટલી દેરાણી છે? ક્યારેક વૅમ્બ્લી આવો.’

‘આવીશ. ( સ્વગતઃ આમેય મામાને ઘેર હું ઘણા વખતથી ગઈ નથી.) અત્યારે તો બાય બાય કહું.’

‘બહુ મજા આવી, તમારી સાથે વાત કરવાની. બાય બાય!’

બંનેના ‘બાય બાય’ના પગલે થોડા દિવસો પસાર થયા પછી એક ઘટના બનીઃ

બ્રાઇટનથી (વાંચોઃ ચિત્રેશના ઘરેથી) કિરાત આવ્યો ત્યારે આશી વિક્ટરને ખોળામાં રાખીને મોબાઇલ જોતી હતી. કિરાતને જોઈને એ બોલીઃ ‘ રોજ કરતાં આજે મોડા છો. મારો ફોન સાયલન્ટ મોડમાં હતો. જોતી’તી કે કોઈનો ફોન તો આવ્યો નથીને!’ એ ઊઠીને કિરાત પાસે આવીઃ ‘વિકીને જરા સાચવો. હું ચા બનાવી લાવું.’ કિરાતે આશી સામે જોઈને ઘૂરકતા ડોળે પૂછ્યું; ‘ રહેવા દે. પહેલાં કહે કે કે.કે. કોણ છે?’

(‘સંવેદન’, ફેબ્રુઆરી, ૨૦૧૫; પૃ. 20-25) 

e.mail : sdv006@gmail.com

Category :- Opinion / Short Stories

બોડી લેંગ્વેજ

વલ્લભ નાંઢા
05-01-2019

એક હાથમાં રિમોટ પકડી મિકેશ પટેલ ટીવીની ચેનેલો સર્ફ કરી રહ્યો હતો એ જ વખતે ડોરબેલ વાગ્યો.  બારણું ખોલતાં સામે ઊભેલી મહિલાને જોતાં એ સડક થઈ ગયો. ચહેરો ખૂબ જાણીતો છે પણ નામ? નામ...? નામ...? ‘ઓહો, શેફાલી?’

નામ આપોઆપ જીભે આવી ગયું. તે પછી તે નામનાં લક્ષણો ગોઠવાતાં ગયાં. ગોળ ગૌર ચહેરો. ભૂરી આંખો, સ્વરનો રણકો, કપાળ પર હજી કરચલી પડી નથી. હા, માથા પરના કાળાભમ્મર વાળમાં થોડી સફેદીની ઝાંય દેખાય છે. ઓહ યસ, શેફાલીના બદનમાંથી કાંઈક કપૂર જેવી સુવાસ આવે છે, પંદર વર્ષ પહેલાં મેનેજમેન્ટ સ્કૂલમાં કાયમ તેની ડાબી તરફ બેસતી શેફાલી! કપૂરની વાસના કારણે જ નામ પણ જીભે આવી ગયેલું.

બંનેએ હાથ મિલાવ્યા. ‘મારી ડોટરને અહીંયાં સ્વીટન્સ કોલેજમાં એડમિશન મળ્યું છે; મૂકવા આવી છું.’ શેફાલીએ મિકેશના પંજા ઉપર પોતાનો કપૂરી પંજો પસરાવતાં જણાવ્યું. મિકેશે અજાણતાં જ પોતાનો પંજો સૂંઘી લીધો અને શેફાલીને પાસેની  આર્મચેર પર બેસવા ઈશારો કર્યો. ‘થેંક્સ.’ શેફાલી એ ચેરમાં ગોઠવાઈ ગઈ. મિકેશને લાગ્યું કે આર્મચેરનું કાપડ કેવું ફિટોફિટ બેસી જાય છે આના બદન ઉપર, જાણે તેના માપે માપ લીધું હોય. પછી તરત પોતાની વાહિયાત વાતે હસવું આવ્યું.

‘કેમ હસે છે?’

‘હેપી ટુ સી યુ.’ મિકેશે કિચનમાંથી ઠંડા પાણીની બોટલ લાવી શેફાલીને આપી. ‘અગાઉથી કહ્યું હોત તો જરા ભવ્ય સ્વાગત કરત.’ શેફાલીના બદનની ગંધથી મિકેશના દિમાગમાં નાના નાના ભૂચાલ આવવા લાગેલા. ‘તારાં મેરેજ પછી તું ગઈ તે ગઈ? અને આજે પંદર વર્ષે અચાનક ...?’

‘મિકી, હજી પણ તું તેવો ને તેવો જ છે? વિચારમાં, વાણીમાં, વર્તનમાં?’ શેફાલીએ પાણીની ઠંડી બોટલ પોતાના કપાળે, ગળે ફેરવતાં કહ્યું, ‘ધ સેઈમ ગામડિયા કૉલેજ બોય?’

‘કૉલેજ, કૉલેજ, કૉલેજ ...’ મિકેશે નિસાસાનો અભિનય કરતાં કહ્યું, ‘ધોઝ વેર ધ ડેયઝ. લંચ? સમથિંગ લાઈટ?’

મેનેજમેન્ટ સ્કૂલના પ્રોફેસર ડૉ. બસાક હંમેશાં કહેતાં કે ‘ધ મેન ઈઝ એ ગ્રેટ લાયર! નેવર સેયઝ વોટ હી મીન્સ. માણસના મોઢા કરતાં તેનું બોડી કાયમ સાચું બોલે છે. વોચ ફોર ધ બોડી લેંગ્વેજ.’ મિકેશ શેફાલીના બોડીને વાંચી રહ્યો હતો.

‘એ તારા પર છોડું છું.’ બોડીને આરામ ખુરશીમાં લંબાવતાં શેફાલી બોલી. શેફાલીની સરકતી પાની, આળસની મુદ્રાથી માથા ઉપર ભિડાઈ જતાં બે બાવડાં, એની બંને બગલોમાં પસીનાનાં ધાબાં, એ બધાં સાચું બોલતાં હતાં. પણ શું?

‘પિઝા?’ મિકેશે પંદર વર્ષ પહેલાંના લહેકાથી પૂછ્યું. ‘યસ, પાપા જૉન્સ પિઝા!’ શેફાલીએ પંદર વર્ષ પહેલાંના સ્વરે કહ્યું. મિકેશ પટેલે પાપા જૉન્સ પિઝા ડિલિવરીનો ફોન જોડ્યો.

***

પંદર વર્ષ પહેલાં શેફાલી અને મિકેશ પટેલ ‘લંડન યુનિવર્સિટી’ની વિન્સટન મેનેજમેન્ટ સ્કૂલમાં ભણતાં હતાં. મિકેશ પટેલ સીધો ચરોતરથી લંડન આવેલો. શેફાલી ડાયમન્ડ મર્ચન્ટ દિલીપ શાહની લંડન બોર્ન ડોટર હતી. બ્રસલ્સમાં તે લોકોનું મેન્શન હતું.

એક સાંજે અચાનક ત્રીજો પિરિયડ ફ્રી હતો. છોકરા છોકરીઓ કૉલેજના મેદાનમાં આમ તેમ ટહેલતાં હતાં. બીજાં કેન્ટિનમાં તો થોડાંક પુસ્તકાલયમાં ભરાયાં  હતાં.

મિકેશ અને શેફાલી કેન્ટિનની બહાર ખુલ્લી હવામાં ટેબલ પર હાથમાં કોફીના ડિસ્પોઝેબલ કપ લઈ એકબીજાનું સાંનિધ્ય માણી રહ્યાં હતાં. અંધકાર ગાઢ થવા લાગ્યો હતો. પણ એ લોકો બેઠાં હતાં એ તરફ બત્તીનો થાંભલો હોવાથી ત્યાં થોડો ઉજાસ છંટકાઈ રહ્યો હતો. હાથમાં કોફીના કપને રમાડતાં મિકેશ બોલ્યોઃ

‘કોફીનો ટેસ્ટ કેવો લાગ્યો?

‘ટેસ્ટી.’

‘યાર, મને પણ એવું જ લાગ્યું. પણ તું શાના વિચારોમાં ખોવાઈ ગઈ છે?’ કહી મિકેશે એક અંગ્રેજી કાવ્યની કડી રિસાઈટ કરી. કવિતા પૂરી થયા પછી તેને ઉત્સુકતાથી જોઈ રહ્યો.

‘હટ, હોપલેસ છે. કોણે લખ્યું છે?’ શેફાલીએ મોં બગાડવાનો અભિનય કરી કહ્યું.

‘મેં લખ્યું છે!’

‘હોપલેસ.’

‘કેમ?’

‘પ્રેમ કાંઈ ગાવાની વસ્તુ નથી, ગામડિયા! કરવાની વસ્તુ છે.’ શેફાલીએ એક ભમ્મર ઊંચકીને કહેલું. ‘આમ ને આમ આપણે ઘરડા થઈ જઈશું!’ કહીને શેફાલી હસી પડેલી. હસી હસીને બેવડ થઈ ગયેલી.

‘આપણે ....’ મિકેશે મનમાં ને મનમાં તે શબ્દ ઉચ્ચાર્યો. ‘આપણે ...’

‘વીકએન્ડમાં મારે બ્રસલ્સ જવાનું છે.’ શેફાલીએ જણાવ્યું.

મતલબ કે આજે ગુરુવાર, બ્રસલ્સ જવાનો આગલો દિવસ. આપણે આમ ને આમ ઘરડા થઈ જઈશું. આપણે ...

‘પિઝા?’ મિકેશે અચાનક ઊભા થઈને પૂછ્યું.

‘યસ, પાપા જૉન્સ પિઝા.’ શેફાલીએ ઊભા થઈને મિકેશના હાથમાં હાથ પરોવ્યો.

ત્યારથી ઓલટરનેટ વીકએન્ડમાં બંને મિકેશના ફ્લેટમાં વિતાવતાં, અને દર બીજા વીકએન્ડમાં શેફાલી બ્રસેલ્સ જતી. એક સોમવારે તેણે પાછાં આવીને સમાચાર આપ્યા કે ન્યુ યોર્કના અશોક ઝવેરી નામે ડાયમન્ડ મર્ચન્ટના દીકરા સાથે તેની સગાઈ થઈ છે. નામ છે જેકી.

‘મારા એક હાથમાં જેકી ને બીજા હાથમાં મિકી.’ શેફાલી નાચતાં નાચતાં કહેતી હતી. મિકેશે તેના ગાલે થપ્પડ મારી દીધેલી.

શેફાલી ઝડપથી કૉલેજના ઝાંપા તરફ દોડી ગઈ.

મિકેશ તેને જતી જોઈ રહ્યો. એકાએક કેન્ટિન બહારની બત્તી બુઝાઈ ગઈ હતી. રોશનીની જગ્યાએ હવે ગાઢ અંધકાર ઘૂંટાવા લાગ્યો હતો. હવા પણ તેજ બની. ઠંડા પવનના સુસવાટાથી વૃક્ષો  ડોલવા લાગ્યાં હતાં.  

બન્નેનું એ અંતિમ મિલન.

એ પછી બન્ને કેન્ટીનની પછીત વાળી લોન પર બેઠાં નહિ, એ પછી કોફીનો સ્વાદ કદી ટેસ્ટી લાગ્યો નહિ, ને એ પછી મિકેશે પાપા જૉન્સ પિઝા ખાવાનું જ છોડી દીધેલું.

મિકેશને થયું કે તેના જીવનની સિનેમાનો હતો એ ઇન્ટરવલ.

***

પછી વિધાતાએ નવું રીલ ચડાવી તેના જીવનની સિનેમા ફરી ચાલુ કરી છે, પંદર વર્ષના ઇન્ટરવલ પછી.

શેફાલીએ લંડન શહેર છોડ્યું હતું તેને પંદર વરસ વીતી ગયાં હતાં. હવે મિકેશ પટેલ પ્રોફેસર બની ગયો હતો. પણ શેફાલી વિશે એ કંઈ જ જાણતો ન હતો.

‘તો? તારું કેમ ચાલે છે? લગ્ન કર્યાં કે?’ શેફાલીએ આસપાસ નજર ફેરવતાં ભીંતે ટાંગેલા મહાપુરુષોના ફોટા જોતાં પૂછ્યું.

મિકેશે ના પાડી. શેફાલી બીજે પરણી તેના આઘાતથી નહીં પણ બસ, મિકેશને એકલાં રહેવું ગમતું હતું.

અને હવે પાછી શેફાલી આજે તેને મળવા આવી હતી. તેને કોલેજના દિવસોનું સ્મરણ થઈ આવ્યું. કોલેજના વાતાવરણમાં શેફાલી સાથે વીતાવેલી એ સાંજો, અને એ મુલાકાતો ફરી તાજી થઈ ગઈ.

‘શેફાલી, આવવાનું કેમ મન થયું તને?’

શેફાલીએ જવાબ ન આપ્યો. આસપાસ નજર ફેરવી પંદર વર્ષ પહેલાંના ફ્લેટનું ફરી ફરી અવલોકન કર્યું. ‘એટલે હજી તું એકલો જ છે?’

‘હા.’

‘એકલતા સતાવતી નથી.’

‘ટેવાઈ ગયો છું.’

‘હજી કાવ્યો રચે છે કે નહિ?’

‘કાવ્યો રચવાની પ્રેરણા આપનારી ક્ષણો તો હવે ગઈ.’

આહ! શેફાલીને મિકેશના શબ્દોમાં રંજ સંભળાયો. તે રંજ તેને સ્વાદિષ્ટ લાગ્યો. શેફાલીની આંગળીઓ તેના ગાલ ઉપર ફરી વળી. અહીં મિકેશે મને તમાચો માર્યો હતો. મેં બીજે લગ્ન કર્યાં તેના વિષાદમાં આ ગામડિયો બિચારો આખી જિંદગી કુંવારો રહ્યો છે!  

‘કે તું લખવા નથી માગતો?’

‘બસ, એમ જ સમજી લે.’

મારા વિરહમાં ગામડિયો ઝૂરે છે. આજે હું તેને સાતમા આસમાનની સૈર કરાવીશ.

ચાયના કપ ખાલી થઈ ગયા હતા. બહાર અંધકાર જામવા લાગ્યો હતો.

‘અરે, તારા ડાયમંડ મર્ચન્ટ હસબંડ કેમ છે? તું હેપી છે ને?’ મિકેશે અચાનક પૂછ્યું.

શેફાલી પગનો અંગૂઠો ફ્લોર પર મસળવા લાગી.

‘ઓહ! સો સોરી, યુ ડોન્ટ વોન્ટ ટુ ટોક એબાઈટ ઈટ.’

‘ના, મિકી. આમાં છુપાવવા જેવું કંઈ નથી.’ કહી તે પાછી ચૂપ થઈ ગઈ. પછી મિકેશની આંખોમાં તાકતાં કહ્યું; ‘એમણે એક યહૂદી બાવીસ વરસની મોડેલ યુવતી સાથે લગ્ન કરી લીધાં. હવે હું ફરી આઝાદ થઈ ગઈ છું.’

મિકેશને શેફાલીના બદનની ભાષા હવે સમજાઈ. આઝાદ હતી ત્યારે મિકી ખપે. બીજું કાંઈ ન હોય તો મિકી ઇઝ ઓકે. હીરાનો વેપારી મળે તો ગામડિયો જાય પટારામાં. અને પંદર વર્ષ પછી હીરાનો વેપારી ચાલ્યો જાય અને લંડન આવવાનું થાય તો ફરીથી પટારો ખૂલે, ગામડિયાનો ફ્લેટ ખૂલે, ને પાપા જૉન્સના પિઝા ખવાય! મિકેશને સમજાયું કે શેફાલી તેના ગામડિયા બદન સાથે ખેલી રહી છે. તેનો ઉપયોગ કરી રહી છે, પોતાની કામના ખાતર. એકાએક મિકેશનો શ્વાસ ગરમ થઈ ગયો. શેફાલીની શરીરની કપૂરી ગંધ તેને પસંદ છે. સો વોટ કે શેફાલી તેનો ઉપયોગ કરે છે? સામે હું તેનો ઉપયોગ કરું, ક્વડ પ્રો ક્વો. ઇક્વલ ટુ ઇક્વલ!     

‘તને એકાકીપણું પજવતું નથી?’ શેફાલીએ પ્રશ્ન દોહરાવ્યો.

‘હું ટેવાઈ ગયો છું. શેફાલી, તું થાકેલી છે, ચાલ, બેડરૂમમાં એસી કરી આપું, તું ... આરામ કર.’ મિકેશે કહ્યું.

‘મારે કાલે કોવેન્ટ્રી જવાનું છે. સવારની બસનું રિઝર્વેશન છે.’ શેફીએ જણાવ્યું. ‘મને થયું ચાલ મિકીને મળી લઉં, કેચ અપ વિથ યુ. યુ નોવ! ઇઝ ઇટ ઓકે, હું અહીંયા નાઇટ સ્પેન્ડ કરું તો?’

મિકેશે આંખથી હા પાડી. કોઈ કશું બોલ્યું નહીં મિકેશ તેને બેડરૂમ સુધી દોરી ગયો. શેફાલીનાં પગલાં લાલસાથી જાણે ખેંચાતાં હતાં બેડરૂમ તરફ, જે બેડરૂમમાં વર્ષો પહેલાં તે બંનેએ યુવાનીની મદિરા ચાખી હતી છાકટા બનીને.

‘આ કોનો ફોટો છે, મિકી?’ શેફાલીએ બેડરૂમના ખૂણામાં ટેબલ પર સોનેરી ફ્રેમમાં મઢેલા ફોટા તરફ આંગળી ચીંધતાં પૂછ્યું.

‘કોલેજમાં પેલી તનિશા હતી, રિમેમ્બર? શાય રશિયન ગર્લ, નો? અત્યારે કિંગ્ઝ કોલેજમાં લેક્ચરર છે.’

આ શબ્દો બોલી લીધા ને તરત મિકેશને સમજાયું કે ખેલ ખતમ. શેફાલીને તો શેફાલીની યાદમાં તરસતો તરફડતો મિકી હોય તો ખપે! શેફાલી વિના પંદર પદર વરસ ઝૂરતો, કુંવારો રહેતો મિકી મળે તો તેવો મિકી શેફાલીનો આહાર છે. આ બેડરૂમ શેફાલીના મિકીનો બેડરૂમ છે, તેમાં કોઈ તનિશા ફનિશા પણ રાતો ગુજારતી હોય તો તેવો અભડાયેલો બેડરૂમ ને તનિશાનો એંઠો મિકી જાય જહન્નુમમાં. ખેલ ખતમ.

‘ઓહ! મારી મેડિસીન કોવેન્ટ્રી ભૂલી આવી છું, મિકી.’ શેફાલીએ કહ્યું. તેનો સ્વર સહેજ બદલેલો લાગ્યો, ચહેરો કોઈ નવી ભાષા બોલતો દેખાયો. ‘મિકી, કોવેન્ટ્રી માટે અત્યારે નાઇટ કોચ મળે, યસ?’

e.mail : vallabh324@aol.com

(પ્રગટ : “નવનીત સમર્પણ”, જાન્યુઆરી 2019; પૃ. 65-69)

Category :- Opinion / Short Stories