SHORT STORIES

અગિયારીનો સેવક

વિરાફ કાપડિયા
30-04-2013

માલ્કમબાગની અગિયારીમાં કોઈ બાળકના ધર્મપ્રવેશની ક્રિયા ‘નવજોત’ની વિધિઓ હવે પૂરી થઈ ચૂકી હતી, પણ અરદેશર સોરાબજી બલસારાએ પોતાનો અગિયારીના સેવકનો ડગલો હજી પહેરી રાખ્યો હતો. એ ડગલો એ બહુ આત્મસંતોષથી પહેરતા. એમના હોદ્દાનું એ ગૌરવાન્વિત પ્રતીક હતું. ઘરે પાછા ફરતી વખતે ડગલો જ્યારે કાઢીને ખીંટી પર લટકાવી દેતા ત્યારે પોતે કંઈક અડધાપડધા ઢંકાયા હોય તેવી અસ્વસ્થ ભાવના એમને ઘેરી વળતી. ડગલાની એ ખાસ કાળજી લેતા અને જાતે ઇસ્ત્રી કરતા. છેલ્લાં સોળ વરસમાં અગિયારીના સેવક તરીકે એમને એવા પાંચેક ડગલા મળ્યા હતા. પણ જૂના વપરાઈ ગયેલા ડગલા ફેંકી દેવાનું એમનાથી બનતું નહીં. એ સર્વે એમના બેડરૂમના કબાટના નીચલા ખાનામાં વ્યવસ્થિત ગડી કરેલા મળી આવતા.

નવજોત-કક્ષમાં રોકાઈ રહેલા વડા દસ્તૂર ક્યારે બહાર નીકળે તેની પ્રતીક્ષામાં એ ઊભા હતા કે જેથી ત્યાં બધું  ઠીકઠાક કરીને પોતે ઘરે જાય. થોડી જ વારમાં વડા દસ્તૂર ત્યાંથી ધીમે પગલે બહાર આવ્યા અને આતશના ઓરડા આગળથી પસાર થતાં ભક્તિભાવે નમન કરી કૉરિડૉરમાં થઈને આવતા જણાયા. વડા દસ્તૂર એમના લાંબા જામા સહિત હજીય પૂરા ધાર્મિક લેબાસમાં સજ્જ હતા.

‘હજુ એવન સાને વરે (માટે) વાર લગારેછ ?’ અગિયારીના સેવકે વિચાર્યું, ‘એવનને ખબર નથી કે મને ઘેર જવાનુંછ?’

વડા દસ્તૂર હાલમાં જ નવા નિમાયા હતા, ચાલીસની થોડા ઉપરના, ગૌરવર્ણા અને જોશીલા. એમના પુરોગામી દસ્તૂરની વિદાય અરદેશર બલસારાને હજીયે સાલતી હતી. એ શ્વેતકેશી દસ્તૂર મિલનસાર હતા, ગુંજનકારી સ્વરમાં ધર્મશ્લોકોની ધારા વહેડાવતા, તથા અમીરઉમરાવોને ત્યાં વારંવાર ભોજનનિમિત્તે જતા. એમને અગિયારીમાં બધું ઠીકઠાક, બધું જોઈએ તેમ હોય તે જરૂર ગમતું, પણ એ કશી વાતમાં ચોળીને ચીકણું કરવાવાળા માણસ નહોતા. આ નવા દસ્તૂરની જેમ નહીં, જે દરેક બાબતમાં માથું મારવાનું જરાય ચૂકતા નથી. તેમ છતાં અરદેશર બલસારા સહનશીલ હતા.

‘આટલી બધી ધાંધલ સાની ?’ અરદેશર બલસારા કહેતા. ‘પન વખત જવા દેવ, ઢીરે ઢીરે બધું સીખસે.’

કૉરિડૉરમાંથી પાસે આવી પહોંચીને વડા દસ્તૂરે કહ્યું, ‘બલસારા, જરા એક મિનિટ મીટિંગરૂમમાં આવજોની, મને તમારી સાથે એક વાત કરવાનીછ.’ અને વડા દસ્તૂર આગળ આગળ મીટિંગરૂમ તરફ ચાલવા લાગ્યા. મીટિંગરૂમમાં અગિયારીના બે પ્રૌઢ ટ્રસ્ટીઓને પણ બેઠેલા જોઈ અરદેશર બલસારા નવાઈ પામી ગયા. એ બન્ને એટલાં જ વરસોથી ટ્રસ્ટી હતા જેટલાં વરસોથી પોતે સેવક હતા.

અરદેશર બલસારાએ ત્રણે તરફ નજર કરી અને સહેજ બેચેનીમાં વિચારવા લાગ્યા કે બાબત શું છે. પરંતુ એમની કુલીન મુખાકૃતિ પર વ્યગ્રતાની કોઈ રેખા ઊપસી નહીં. એ ત્યાં ઊભા રહ્યા, વિનય સાચવીને જરૂર પણ લઘુતા સૂચવીને નહીં. ધાર્મિક હોદ્દા ઉપરની આ નિમણૂક પહેલાં પણ એ કેટલીક નોકરીઓ પર રહી ચૂક્યા હતા, પણ એ બધી સ્વમાનભેર થાય તેવી જ નોકરીઓ હતી. અને એમનું આચરણ હમેશાં દોષરહિત રહેતું. એ લાગતા જ એવા કે બાદશાહ નહીં તો બાદશાહની ભૂમિકા ભજવનાર કોઈ વિશેષ અભિનેતા હોય. એમનું વ્યક્તિત્વ આરોપથી પર હતું.

વડા દસ્તૂરે સમય બગાડ્યા વિના કહ્યું, ‘બલસારા, તમે આય જગા પર ઘનાં વરસથી કામ કીધુંછ, ને મને લાગેછ કે ટ્રસ્ટીઓ કબૂલ કરસે કે તમારી જવાબદારી તમે સહુ કોઈને ખુસી થાય તેમ બજાવીછ.’

બન્ને ટ્રસ્ટીઓએ હકારમાં માથું હલાવ્યું.

‘પન થોરા દિવસ પર એક ગજબની વાત મારા જાનવામાં આવી ને તે ટ્રસ્ટીઓને જનાવવાની મેં મારી ફરજ સમજીછ. મને એ જાનીને ઘની જ નવઈ લાગેછ કે તમે વાંચી કે લખી નથી સકતા.’

અગિયારીના સેવકના ચહેરા પર નાનમનું કોઈ પણ ચિહ્ન ફરક્યું નહીં.

‘પેલ્લેના વરા દસ્તૂર એ વાત જાનતાતા જ, દસ્તૂરસાહેબ,’ એમણે કહ્યું. ‘એવને કહેલું કે એનાથી કોઈ ફરક પરતો નથી. એવન તો હમ્મેસાં એમ કેતાતા કે દુનિયામાં ઘનું વધારે પરતું એડ્યુકેશન છે.’

‘આય તો મેં અત્યાર સુધીમાં એકદમ અમેઝિંગ ચીજ સમજી,’ એક ટ્રસ્ટીએ વિસ્મય બતાવ્યું. ‘તમે સું એમ કેવા માગોછ કે આય અગિયારીના તમે સોલ વરસથી સેવક છેવ પન કારે બી વાંચવા-લખવાનું સીખિયા નથી ?’

‘હું બાર વરસનો ઉતો તહારે નોકરી પર લાગેલો, સાહેબ. મારા ઉપરીએ એક વખત મને સીખવવાની કોસિસ કીધેલી, પન મને કંઈ બરાબર ઠસિયું નઈ. ને પછી એક ચીજ ગઈ ને બીજી આવી ને મને જાને કે વખત જ નઈ મલિયો. પન મને કારે બી એની કોઈ કમી નથી લાગી. મારા ઘેરમાં મારી બૈરી એતલું બધું જાનેછ કે કોઈ કાગલ લખવાનો હોય તો હું એની પાસે લખાવી લેઉંછ.’

‘હાજી, બલસારા,’ વડા દસ્તૂરે કહ્યું, ‘પન આપરી માલ્કમબાગની આય અગિયારીમાં આપરે એવો સેવક નઈ રાખી સકિએ કે જેને વાંચતાં-લખતાં નઈ આવરતું હોય. મને તમારી સામ્ભે કોઈ બી ફરિયાદ નથી તે તો હું સાફ કેઉંછ. તમારા કામ સારુ ને તમારી ચાલચલગત સારુ મને ઘનું જ માન છે; પન અમુને એવું જોખમ લેવાનો કોઈ જ હક નથી કે તમારી આય અભનતાને લીધે અઈયાં કોઈ એક્સિડંટ થઈ જાય. અમે તમારી સાથે જરા બી કરક થવા નથી માગતા, પન ટ્રસ્ટીઓએ ને મેં બધો નિરનય લઈ લીધોછ. તમુને તન મહિનાની મુદત આપિએછ, ને તેના પછી જો તમુને વાંચતાં-લખતાં નઈ આવરે તો તમુને જવું પરસે.’

અરદેશર બલસારાને આ નવા વડા દસ્તૂર ક્યારેયે ગમ્યા નહોતા. એ શરૂઆતમાં જ બોલેલા કે એમને અગિયારી સોંપવામાં સૌએ ભૂલ કરી હતી. અરદેશર બલસારાએ હવે વાંસો જરાક ટટ્ટાર કર્યો. પોતાની કિંમતની એમને જાણ હતી; આમ એ ખુદને હલકા પડવા દેવાના નહોતા.

‘હું ઘનો દિલગીર છેઉં, સાહેબ. મને લાગેછ કે એમ કરવાનો કોઈ ફાયદો નથી. હવે નવી સીરી પર પગથિયાં ચરવાની મારી ઉમ્મર નથી. હું તમોને ઘની ખુસીથી મારું રાજીનામું આપવા તૈયાર છેઉં, પેલ્લાં કોઈ લાયક માનસને તમે આય જગાને વરે સોધી કારો.’

પરંતુ જ્યારે રૂમની બહાર નીકળી અરદેશર બલસારાએ પોતાની સ્વાભાવિક સભ્યતાથી બારણું બંધ કર્યું ત્યારે જે અડગ ગૌરવની અદાથી એમણે આવી પડેલો હુમલો ઝીલ્યો હતો તેને તેઓ જાળવી શક્યા નહીં, અને એમના હોઠ ફફડવા લાગ્યા. એમણે ધીમે પગલે સામાન્ય રૂમમાં આવી પોતાનો સેવકનો ડગલો ત્યાં ખીંટી પર લટકાવી દીધો. એમણે ક્રિયાકાંડરૂમમાં બધું સરખું કર્યું, પોતાનો કોટ પહેર્યો, રોજની ટોપી હાથમાં લીધી, ને કૉરિડૉરમાંથી બહાર ચાલ્યા. કમ્પાઉન્ડમાંથી પસાર થઈ લોખંડનો દરવાજો આગળો સરકાવી બરાબર બંધ કર્યો. પછી જાહેર રસ્તા પર આવી લટાર મારતા આગળ વધ્યા, પરંતુ ખિન્ન ખયાલોમાં ખોવાયેલા અરદેશર આજે ઘરને રસ્તે નહોતા જઈ રહ્યા.

એ મંદ ચાલે ચાલતા રહ્યા. એમનું હૃદય ભારી હતું. હવે શું કરવું એની એમને કશી સૂઝ પડી નહીં. એમણે ઠીકઠીક રકમ બચાવી હતી પણ કશુંય કર્યા વિના જિવાય તેટલી તો નહોતી. આવી ઉપાધિ, એકાએક આવી રીતે, આવી અવસ્થામાં આવી પડશે એવું એમણે ક્યારેયે વિચાર્યું નહોતું. અગિયારીનો સેવક અગિયારીની સેવા થઈ શકે ત્યાં સુધી તો કરતો જ રહે છે.

અરદેશર બલસારા ધૂમ્રપાન નહોતા કરતા, પણ યદાકદા, થાક્યા હોય ત્યારે, કોઈ જુએ નહીં તેમ સિગરેટના દમ લગાવવાનું એમને અમાન્ય નહોતું. એમને થયું કે અત્યારે એક પીધી હોય તો સારું, અને એ પેકેટ ખરીદવા દુકાન શોધવા લાગ્યા. એ લાંબી સડક જાતજાતની દુકાનોથી મઢેલી હતી, પરંતુ તેમાં એકે એવી ન મળી જ્યાં સિગરેટ મળતી હોય.

‘કોઈ માનસ અઈયાં નાલ્લી જેવી ડુકાન ખોલે તો ઘની સરસ ચાલે તેમાં કોઈ સક નથી,’ એમણે કહ્યું. ‘સિગરેટ એન્ડ સ્વીટ્સ, એવું કંઈ.’

અને એ સાનંદાશ્ચર્ય ચમકી ઊઠ્યા.

‘આય તો એક આઇડિઆ થયો,’ એમણે કહ્યું. ‘કમાલ છે કે આપરે જરા બી ધારેલું જ નઈ હોય તહારે બી કંઈનું કંઈ સામ્ભે આવીને ઊભું રે.’

એમણે ઘર તરફ પ્રયાણ કર્યું.

ઘરમાં એમની પત્નીએ ચા પીતાં પીતાં પૂછ્યું, ‘અદી, તું આજે આટલો મૂગોમૂગો કાંય, ડિઅર ?’

‘હં... તેમી, હું જરા વિચાર કરી રયોછ,’ એમણે કહ્યું.

બીજે દિવસે અરદેશર બલસારા ફરી તે સડક પર ગયા અને સદ્ ભાગ્યે ભાડે આપવા મૂકેલી એક નાની દુકાન એમને મળી ગઈ જે એમની જરૂરિઆતને બરાબર બંધબેસતી જણાતી હતી. ચોવીસ કલાક પછી એમણે એ દુકાન લઈ લીધી હતી; અને મહિના પછી જ્યારે એ અગિયારીની નોકરીમાંથી સદાના અલગ થઈ ગયા હતા ત્યારે અરદેશર બલસારા એમના ખુદના ધંધામાં ‘ટોબેકો એન્ડ સ્વીટ્સ’ની દુકાન પર વિરાજમાન હતા. એમની પત્નીએ એમ કહ્યું કે અગિયારીની નોકરી પછી ‘આય ઘનું એબલગામનું અઢોપટન ઉતું’, પણ એમણે માત્ર એટલો જ જવાબ વાળ્યો કે માણસે ‘વખતની સાથે કડમ મિલાવવા જોઈએ.’

અરદેશર બલસારા બહુ સફળ થયા; એટલા સફળ કે એક વરસ પછી એમણે બીજી દુકાન લીધી અને મેનેજર રાખ્યો. પછી એમને થયું ‘હું જો બે ચલાવી સકું તો બાર કાંય નઈ ?’ એટલે એ મુંબઈમાં અમુક સ્થળો પર આંટા મારવા લાગ્યા અને જ્યાં જ્યાં એમને લાંબા રસ્તા પર કોઈ તમાકુ-સિગરેટની દુકાન ન દેખાઈ ત્યાં ત્યાં એમણે દુકાન ખોલી અને ન્યૂસપેપર-ચોપાનિયાંની વિક્રી પણ શરૂ કરી. દસ વરસમાં તો એ ઓછામાં ઓછી દસ દુકાનોના માલિક હતા. દર અઠવાડિયે એ ચક્કર મારીને દુકાનોમાંથી વકરો એકઠો કરતા અને બેન્કમાં જઈને જમા કરતા.

એક સવારે જ્યારે એ બેન્કમાં ગયા ત્યારે કેશિઅરે એમને કહ્યું કે મેનેજર એમને મળવા માગતા હતા. એમને એક ઑફિસમાં લઈ જવામાં આવ્યા જ્યાં મેનેજરે એમની સાથે હાથ મિલાવ્યા.

‘મિસ્ટર બલસારા, તમને ખબર છે તમે કેટલા પૈસા અહીં ડિપૉઝિટ પર મૂક્યા છે ? એક સારી એવી મિલકત જમા છે. એને ખાલી ડિપૉઝિટ પર રાખવાને બદલે ઇન્વેસ્ટ કરો તો મને લાગે છે કે એ ઘણી વધશે.’

‘હું કોઈ બી રિસ્ક લેવા નથી માગતો, મિસ્ટર ચોકસી. બેન્કમાં તો મને ખબર છે કે એ સલામત છે.’

‘તમારે કશી ચિંતા કરવા જેવું નથી. અમે તમને એકદમ સદ્ધર કંપનીઓનું એક લિસ્ટ બનાવી આપશું. તેમાંથી તમને ઘણું સારું રિટર્ન મળશે, જે આ ડિપૉઝિટમાં તો નહીં જ મળે.’

મિસ્ટર બલસારાના ચહેરા પર ગભરામણની આછી રેખાઓ ફરી વળી. ‘સેરબજારમાં તો મેં કારે બી કઈ કીધું નથી. એ બધું મને તમારા હાથમાં જ છોરવું પરસે.’

મેનેજર હસ્યા. ‘હા, અમે બધું કરીશું. તમે બીજી વાર આવો ત્યારે ખાલી ટ્રાન્સફરનાં કાગળિયાં પર તમારે સહી કરવાની એટલું જ.’

‘હા, એ હું કરી સકું,’ અરદેશરે સંદિગ્ધ ભાવે કહ્યું. ‘પન મને કેમ ખબર પરે કે હું સું સાઇન કરી રયોછ ?’

‘હું માનું છું કે તમે વાંચી શકો છો,’ મેનેજેરે જરાક રૂક્ષતામાં કહ્યું.

બલસારાના હોઠ ઉપર એક મોટું અને મોહક સ્મિત ફેલાયું. ‘એ જ તો વાત છે, મિસ્ટર ચોકસી. હું વાંચી નથી સકતો. હું જાનુંછ કે એ કેટલું વાહિયાત ને ફની જેવું લાગેછ, પન ચોખ્ખું જ કેઉંછ કે હું વાંચી કે લખી નથી સકતો. ખાલી મારું નામ, ને તે બી હું બિઝનેસમાં પરિયો તહારે જ સીખિયો.’

આશ્ચર્યના આંચકાથી મેનેજર ખુરશી ઉપરથી અડધા ઊંચા થઈ ગયા. ‘તમે શું એમ કહેવા માગો છો કે આ આવડું બિઝનેસ તમે જમાવ્યું અને આ આટલી સંપત્તિ તમે એકઠી કરી ને તમને વાંચતાં કે લખતાં જરા પણ આવડતું જ નથી ? ઓ ભગવાન, અને જો આવડતું હોત તો તો તમે અત્યારે શું હોત ?

‘એ તો, મિસ્ટર ચોકસી, હું તમુને ચોક્કસ કહી સકું,’ મિસ્ટર બલસારાએ એમના કુલીન ચહેરા પર ઝબકતા સ્મિત સાથે કહ્યું. ‘તો હું અગિયારીનો સેવક હોતે, માલ્કમબાગમાં.’

——————————————————

(અગિયારી = પારસી ધર્મમંદિર)                                                           

(સમરસેટ મોઅમની વાર્તા ‘ધ વર્જર’ ઉપરથી)

e.mail : vkapmail@yahoo.com

Category :- Opinion Online / Short Stories

મોતીનું એક બિંદુ

વર્ષા અડાલજા
10-04-2013

હવામાં છૂરીની ધાર જેવી તીવ્ર ઠંડી હતી, રસ્તા પર એ ઊભી રહે તો વહેરાઈ જ જાય. પણ ભારતીના ઘરમાં હૂંફાળો ગરમાવો હતો. સવારે આંખ ખોલી, પલંગમાં ફિટ કરેલું રીમોટનું બટન દાબ્યું. ઘરમાં ધીમે ધીમે સોનેરી ઉજાસ ફેલાવા લાગ્યો. ઘરમાં જ સૂર્યોદય !

શરીર પરથી રજાઈ ખસી ને ઘડી થઈ ગઈ. બાથરૂમમાં જતાં જ ટૂથપેસ્ટ, ગરમ પાણી તૈયાર. નાહી બહાર નીકળતી કે એને ભાવતી એવા સ્વાદની કૉફી તૈયાર. ગરમ ઘૂંટ ભરતાં એ સોફામાં ગોઠવાઈ કે વૉઈસ-સેન્સરથી સામેની દીવાલ પરની સ્ક્રીનમાં મૅસેજ ફલૅશ થયો : આજે માનો બર્થ ડે હતો, એમને ગમતાં ફૂલોનો બુકે એમને ઘેર પહોંચી જશે. પછી સમાચારોની હેડલાઈન્સ અને મનપસંદ ગીતોની સુરાવલીએ એના મનને તરબતર કરી દીધું. ભારતી જવા માટે તૈયાર થઈ અને દરવાજા પાસે ઊભી રહી. ઘર પર એક નજર કરી. સાચે જ એનું ઘર એનું સ્વર્ગ હતું. સ્વચ્છ, સુંદર અને આધુનિક ઉપકરણોથી સુસજ્જ. સુખની એક છાલક ઊડી અને એ ભીંજાઈ ગઈ.

આવા કીમતી ઘરનું રખોપુંયે ક્યાં કરવાનું હતું ! સ્વ આધારિત અને સ્વયંસંચાલિત. પોતે પોતાનો બોડીગાર્ડ. એ ઘર બંધ કરીને બહાર આવી કે પૉર્ચમાં કાર ઊભી હતી. બફીર્લી વર્ષામાંય કારમાં હીટર ચાલુ થઈ ગયું હતું. કારના નાનકડા સ્ક્રીનનું બટન દાબતાં મૅસેજ ફલૅશ થઈ ગયો : ફલાઈટ સમયસર છે, ચેક ઈન થઈ ગયું છે, કલેક્ટ યોર બોર્ડિંગ પાસ. બોન વોયેજ. ઘેઘૂર વૃક્ષોની લીલેરી ઘટા વચ્ચેથી સરતો જતો રસ્તો, રંગબેરંગી ફૂલોની લચી પડેલી કમાનો, મધુર કલરવ કરતાં પંખીઓ…. ભારતીએ ઊંડો શ્વાસ લઈ સુખને છાતીમાં ભર્યું. ધીસ ઈઝ ઈટ. સ્વર્ગ પૃથ્વી પર ક્યાંય હોય તો આ ક્ષણે એ એની ભૂમિ પર વાસ કરે છે. પોપટની પાંખની જેમ એ સુખને ભરીને મા પાસે જતી હતી. જતાંવેંત મા પાસે પાંખો પહોળી કરીને સુખનો ઢગલો કરી દઈશ. પછી માંડીને કરશે સ્વર્ગની વાત.

ઘસડ ….. ઘસડ ……

ધૂળ ઊડવા માંડી. પ્લૅટફૉર્મ વાળતી બાઈ ઘસડ ઘસડ ઝાડુ કાઢતી ભારતીના પગને સપાટામાં લઈ આગળ જવા લાગી. નાકે રૂમાલ દાબતી, ખાંસતી, ભારતી દૂર જઈને ઊભી રહી. ટ્રૉલી બૅગ કચરામાં ખેંચવાને બદલે ઊંચકી જ લીધી. એના સ્વર્ગમાંથી એ ધડામ દઈને પૃથ્વી પર ફંગોળાઈ ગઈ. રેલવે પ્લૅટફૉર્મ પર ધૂળ, ગંદકી, જાતભાતના અવાજો અને તરેહ તરહેના માણસોની ભારે ભીડ. ફેરિયાઓ, મજૂરો, ભિખારીઓ, ખાવાપીવાના સ્ટોલ પર તળાતાં સમોસાનો ધુમાડો …..

એ ય ધીરિયા …..

કાનસ ઘસાય એવી તીણી ચીસ ભારતીને ભોંકાઈ. સાડલાની પાટલી બે હાથમાં પકડી લફડફફડ દોડતી બાઈ ભારતી સાથે ભટકાઈ દોડી ગઈ. ધીરિયા નામનું ગોબરું છોકરું હાથમાંથી બિસ્કિટનું પૅકેટ પડી જતાં જોર જોરથી રડતું હતું. બિસ્કિટના ભૂકા પર તૂટી પડવા સજ્જ કૂતરાએ તાર સ્વરે ભસવા માંડ્યું. રેલવે પ્લેટફૉર્મ પર ઊભાં ઊભાં ભારતી એના કાળજીપૂર્વક રચેલા સ્વર્ગના સુવર્ણમહેલને તૂટતાં જોઈ રહી. ઈશ્વરે વહાર મોકલી હોય એમ ધસમસતી ટ્રેન આવી પહોંચી. પ્લેટફોર્મ પર ધમાચકડી મચી ગઈ.

ભારતી પાસે એક હૈયાધારણ હતી, એ.સી. વર્ગની રિઝવ ટિકિટ. પરીક્ષા પહેલાં જ લઈ રાખી હતી. કમ્પાર્ટમેન્ટમાં એનો સીટ નંબર શોધી, બારી પાસે બેસતાં શીતળતાથી હાશકારો થઈ ગયો. ગરમી, ઘોંઘાટ પ્લૅટફોર્મ પર રહી ગયાં હતાં. એણે ફૂટપાથ પરથી જૂનાં પુસ્તકો, મૅગેઝીન્સ ફેંદીને ખરીદેલો ‘સાયન્સ ડાયજેસ્ટ’ નો 1993નો અંક પર્સમાંથી કાઢીને અધૂરો લેખ વાંચવા માંડ્યો, 20 વર્ષ પછીની બદલાયેલી દુનિયાનું અદ્દભુત ચિત્ર એમાં હતું. જર્મની, જાપાન વગેરે દેશોમાં સાયન્સના પ્રયોગો ચાલી રહ્યા હતા અને અનેક ઈલેક્ટ્રૉનિક સુવિધાઓવાળું ઘર કેવું હશે તેનું વૈજ્ઞાનિકોએ વર્લ્ડ સાયન્સ કૉન્ગ્રેસની કૉન્ફરન્સમાં જે પેપર રજૂ કર્યું હતું. તે આ અંકમાં છપાયું હતું.

વીસ વર્ષ.

મનુષ્યને અનેક કડાકૂટવાળાં કામોમાંથી મુક્તિ મળશે, એને વધુ સમય મળ્યે એ વધુ પ્રગતિ કરશે, વધુ સર્જનાત્મક કામો કરી શકશે. હી વીલ બી અ બેટર હ્યુમન બીઈંગ. એ સુખી થશે એટલે એનામાં ઉદાત્ત ગુણો ખીલશે…. 1993નો અંક. વીસ વર્ષનો વાયદો, અને આ 2011નું વર્ષ. ભારતીએ હળવો કંપ અનુભવ્યો. આ કોઈ ગપ્પાગોષ્ઠીનો અંક ન હતો. દુનિયાભરના વૈજ્ઞાનિકો એક સ્વપ્નને સાકાર કરવા જે પરિશ્રમ, નિષ્ઠાથી મચી પડ્યા હતા એની પૂરી વિગતો પણ એમાં હતી. એ પોતે પણ આ સુખનો થોડો હિસ્સો જરૂર ખરીદશે. ભારતમાં આવું સાયન્સસિટી ઊભું નહીં થાય તો એ જ્યાં આકાર લેશે ત્યાં જશે. મા માટે. આ સુખ ખરીદી શકે એટલું ભણતર, ડિગ્રીઓ એણે મેળવી હતી. માના પરિશ્રમ…. પરિશ્રમ ? રીતસરની ગધામજૂરીથી.

ભારતીએ અંક સાચવીને મૂક્યો. માને અવનવું વાંચવાનો શોખ. ઘરમાં પણ નાની લાઈબ્રેરી અને લાઈબ્રેરીમાં સભ્ય પણ ખરી. માનું અંગ્રેજી ફર્સ્ટકલાસ. આમ તો ઈન્ટર સુધી ભણેલી, પણ પછી ઘરે ભણી એ બી.એ. થઈ હતી. જ્ઞાનસુધા ટ્યૂશન કલાસથી મા ગામમાં જાણીતી અને પ્રતિષ્ઠિત. માના એ ટ્યૂશનનાં વર્ગોનાં પૈડાં પર તો એમનાં સંસારનો રથ ચાલ્યો. એ હૉસ્ટેલમાં રહીને શહેરની મોંઘી કૉલેજમાં ભણી. બધું માની મહેનત અને સાનસૂધ ને આભારી. નહીં તો એ આજે ગામની ગલીઓમાં રખડતી હોત. પછી નાનકડી નોકરીવાળાનું ઘર માંડીને…… ભારતી ધ્રૂજી ઊઠી. આ વિચાર આવતો, હમણાં હમણાં અવારનવાર ત્યારે એ ડરી જતી. એ કાંઈ કપોળકલ્પના નહોતી. હકીકત બનતાં બનતાં રહી ગયેલી, માની હિંમતથી જ. નહીં તો એને શી ગમ પડત ? એ માત્ર ત્રણ વર્ષની હતી, એમ જુઓ તો 2 વર્ષ 10 મહિના, જ્યારે પપ્પા ઘર છોડીને ચાલી ગયા. ક્યાં ? એની ખબર માને કદી ન પડી. દેશના કોઈ ખૂણે જીવે છે, જેલમાં હતા કે ટ્રેનના પાટા પર કપાઈ ગયા. રહસ્ય જ રહ્યું. માણસ જાતે જ પગલાં ભૂંસીને ચાલી નીકળે એને કઈ રીતે શોધી શકાય ? પપ્પાને એમનાં સ્વજનોએ કે માએ શોધ્યા કે નહીં તેની ભારતીને ખબર ન હતી. એ નાની હતી ત્યારે પપ્પા વિષે પૂછતી, ત્યારે જુદા જુદા અનેક જવાબ મળેલા, પણ સમજણી થઈ ત્યારે જે જવાબ મળ્યો પછી એણે કદી પપ્પા વિષે પૂછ્યું નથી. માએ કહેલું : ‘તારા પપ્પા જુગારનાં છંદે ચડી ગયેલા, ખૂબ પીવા માંડેલું. થઈ શકે તે બધું એ રસ્તેથી વાળવા કરી છૂટેલી, પણ એ કાદવમાં એવા ખૂંપી ગયેલા કે એમનો હાથ મેં છોડી દીધેલો.’ હવે કશું એને જાણવું નહોતું. માએ પતિની ફીંગરપ્રિન્ટ ઘરમાંથી અને જીવનમાંથી એવી ભૂંસી નાંખી હતી કે મા દીકરી બેનો જ સંસાર રચાયો હતો.

ટ્રેનનો ધક્કો વાગ્યો, ગાડીએ પ્લૅટફૉર્મ છોડ્યું અને ગતિ પકડી. ભારતીએ સંતોષથી આંખો બંધ કરી દીધી. આ એની અંતિમ મુસાફરી હતી. વિદ્યાર્થીકાળ, મુગ્ધ વર્ષો, બેફિકરાઈની મસ્તીનો સમય…… બધું પાછળ છૂટતું ગયું હતું. એક અંત, એક આરંભ. જિંદગીનો એક વળાંક અને નવી શરૂઆત. સુખની શોધની. ભારતીની બંધ આંખોમાં અનેક દશ્યો ઊભરાવા લાગ્યાં. મામા સોફામાં બેસી માને સમજાવવા મથી રહ્યા હતા એ પ્રસંગ…..

‘અવંતિકા, ભલેને દારૂડિયો પણ પ્રવીણને સાચવી લીધો હોત તો એના જોઈન્ટ ફેમિલીની પ્રોપર્ટીમાંથી તને હિસ્સો મળત ને ! પણ તું જીદનું પૂતળું ! ના ની ના. એ દુનિયાનો પહેલો પુરુષ હતો જે પત્તાં ટીચે અને પીએ ?’

માની આંખમાં ભડકો થઈ ગયેલો, ‘-એ દુનિયાનો અંતિમ પુરુષ હોય તોય મને ધોળે ધરમેય ન ખપે.’

‘અવંતિકા, માની જા. સંજોગો અવળા હોય ત્યારે વ્યાવહારિક થવાનું. સમજી ?’

‘… હું સંજોગોને સવળા કરીશ.’

‘ઓહો બહુ અભિમાન છે ને કાંઈ ! પહેલેથી જ તારો મરડાટ ભારી. ચાલ, હું આવું સાથે. પ્રવીણનાં બાપુજીને મળશું. આ બચાડી ભારતીને લઈને જાશું એટલે નક્કી દયા આવશે.’

દયા શબ્દે જામગરી ચાંપી હોય એમ માની આંખમાં ભડકો થઈ ગયેલો, ‘દયા ? દયાની ભીખ માગું ? હિંમત કેમ ચાલી તમારી એવું કહેતાં !’

‘ઓહ્હો ! પછી મારી પાસે હાથ લાંબો કરવા…..’

‘…..શટ અપ.’ માએ માત્ર મામાનું નહીં, બધાંનાં જ મોં બંધ કરી દીધાં.

નાનુંસરખું ઘર. એ જ એની મૂડી અને સહારો. ઘરમાં ટ્યૂશન શરૂ કર્યાં. જ્ઞાનસુધાનું બોર્ડ માએ જાતે ખીલીથી ખોડ્યું ત્યારે એ બાજુમાં ઊભી રહી, કૂતુહલથી જોઈ રહેલી. શરૂઆતના દિવસો વસમા હતા. ગામમાં ઘણા કોચિંગ કલાસ હતા, અને ડિગ્રીધારી પ્રોફેસરોના મૅથ્સ, સાયન્સ, ફિઝિક્સના વર્ગોમાં પ્રવેશ માટે મસમોટી ફી ચૂકવીનેય પ્રતીક્ષા યાદી લાંબી હતી. કમ્પ્યૂટર કૉર્સ કરાવનારાઓની તો જબરી માંગ. એમની સામે માએ અંગ્રેજી અને હિંદીના વર્ગો શરૂ કર્યા. માએ સીધી મધદરિયે જ નાવ ઝુકાવી હતી. છૂટાછવાયા વિદ્યાર્થીઓ આવતા. માએ નવી દિશામાં નજર દોડાવી. આજકાલ પ્રકાશકો અંગ્રેજીમાંથી ભાષાંતર કરેલાં પુસ્તકો વધુ પ્રગટ કરતા હતા. એના વાંચન શોખે તેને ભાષાસમૃદ્ધિ આપી હતી. પ્રકાશકો પાસેથી કામ મળવા માંડ્યું. પરીક્ષાના સમયમાં બેવડે દોરે કામ ચાલતું. દિવસે ભાષાના વર્ગો, ઘરકામ, રસોઈ અને સાંજથી મોડી રાત પુસ્તકોનું કામ. એને યાદ હતું – એ માના ખોળામાં સૂઈ જતી અને એની પર પેડ મૂકી લખતી રહેતી.

ઊંઘ ન આવી.

બંધ આંખોમાં, ગાડીની જેમ ઝડપથી દશ્યો પસાર થતાં હતાં. મોડી રાત્રે ટેબલ પર ઝૂકેલી માનો થાકેલો ચહેરો સ્મૃતિમાં લઈ એ ગઈ હતી. અને આજે એ પાછી ફરી રહી હતી. ભારતીના ચહેરા પર આછું સ્મિત આવી ગયું. બસ, મા. મારી એક જ મનિષા છે. હવે એનો વારો છે. એક જ રટણ છે, સુખ, સુખ. ખોબો ભરીને મોગરાનાં સુગંધી ફૂલોથી માનો પાલવ ભરી દેશે.

સ્ટેશન આવી ગયું.

બેગ લઈ એ ઊતરી.

ઑટોરિક્ષામાં બેસતાં થયું – ઘરમાં જતાંવેંત શું કરવાનું છે ? સૌથી પહેલાં મા એને બાથમાં લઈ લેશે, પૂરણપોળીની સુગંધથી ઘર મઘમઘી ઊઠ્યું હશે. સૌથી પહેલાં માને લઈ જશે સ્પામાં. પછી નવી સાડીનું શોપિંગ. અને માના હાથમાં મૂકશે સાયન્સ ડાયજેસ્ટ, પછી તો આશ્ચર્યથી આંખો પહોળી કરી મા જોઈ રહેશે….. ઑટોરિક્ષા ઊભી રહી. બૅગ લઈ ભારતી પગથિયાં ચડતી ઘર પાસે આવી. ડોરબેલ વગાડવા જતો હાથ થંભી ગયો.

બારણાં પર તાળું હતું.

ઘર બંધ હતું ? ભારતી નવાઈ પામી ગઈ. એ આવવાની હોય ત્યારે બારણાં ખુલ્લાં હોય અને મા સવારથી તેની રાહ જોતી હોય. ક્યાં ગઈ હશે ? લાડકી ભારતીથી વધીને વળી શું કામ હોય કે મા ઘરમાં નથી ? વધુ રાહ ન જોવી પડી.

ઑટોરિક્ષા ઊભી રહી. અવંતિકા ઉતાવળે ઊતરી અને ઘર ખોલ્યું.

‘વેલકમ બેટા.’

ઘરમાં આવી, બૅગ એક તરફ મૂકતાં એ માને વળગી પડી, ‘-એટલાસ્ટ હોમ સ્વીટ હોમ.’

માથી અળગી થતાં એ બોલી પડી, ‘તું ક્યાં ગઈ હતી ?’

‘હોસ્પિટલમાં’

‘…. હોસ્પિટલમાં ?’ માની ઉદાસ આંખો …. ઝાંખો ચહેરો, ઉતાવળે વિંટાળેલી સાડી ….. ચિંતાથી ભારતીએ પૂછ્યું, ‘કોણ છે ત્યાં ? બહુ બીમાર છે ? સમવન કલોઝ ?’

‘હા. આમ નજીક, આમ નહીં.’

‘નજીક પણ છતાં કોઈ નહીં ?’ ભારતી હસી પડી, ‘-કેમ હવે ઉખાણાનાં કલાસ શરૂ કરવા છે, મા ?’

અવંતિકાએ ભારતી સામે જોયું. શું હતું એ આંખમાં ! ભારતી વિચલિત થઈ ગઈ.

‘મારાથી શું છુપાવે છે તું ?’

‘- હું પોતે જ નહોતી જાણતી તો તારાથી શું છુપાવું ? તારા પપ્પા હૉસ્પિટલમાં છે. સિરીયસ છે.’

બૅગમાંથી માની ભાવતી મીઠાઈનું પૅકેટ કાઢી લંબાવેલો હાથ આપોઆપ પાછો ખેંચાઈ ગયો. પપ્પા ? જેની તસવીર પણ કદી જોઈ ન હતી, જે વર્ષો પહેલાં ધગધગતા રણમાં શોષાયેલી નદી પેઠે અદશ્ય થઈ ગયો હતો એ માણસ આમ અચાનક હાડમાંસનાં બનેલા માણસની પેઠે ફરી એમની જિંદગીમાં અનધિકાર પ્રવેશતો હતો !

મીઠાઈ ટેબલ પર મૂકી દીધી. બોલતાં એનો સ્વર તરડાઈ ગયો. 

‘- જે આપણને છોડીને ભાગી ગયો તું …. તું …. એને મળવા ગઈ હતી ? તને ક્યાંથી ખબર કે એ જીવે છે અને આ જ હૉસ્પિટલમાં છે ? કે પછી તને પહેલેથી …..’ ભારતીનો સ્વર રૂંધાયેલાં આંસુથી ભીનો થઈ ગયો. અવંતિકા જાણતી હતી ભારતી આવો પ્રશ્ન પૂછશે.

‘હું … મને …. હૉસ્પિટલમાંથી કાલે ફોન આવ્યો હતો, એટલે ….’

‘એટલે તું બબ્બે દિવસથી એ માણસને મળવા હોસ્પિટલ જાય છે ? હાઉ કુડ યુ મા ? જેણે આપણ બન્નેને રઝળાવ્યાં એની પાસે …. તું … ઓહ ગોડ !’ ભારતી બે હાથમાં મોં રાખી રડી પડી, જાણે કશીક કીમતી ચીજ છીનવાઈ ગઈ હોય એવો ઊંડો આઘાત એને લાગ્યો. માની અને એની નીજી દુનિયા. એક એક ઈંટ ગોઠવી કાળજીથી ચણતર કર્યું અને આજે કોઈને અનધિકાર પ્રવેશ આપી માએ જાણે વિશ્વાસઘાત કર્યો હોય એવું લાગ્યું. ‘તેં રીતસર મજૂરી કરી ત્યારે આપણે જીવી શક્યાં. તું દિવસરાત કામ કરતી હતી ત્યારે એ ક્યાં હતો ?’ ભારતીએ સાયન્સ ડાયજેસ્ટ કાઢ્યું, ‘-આમાં એક સુખના પ્રદેશની વાત છે, વિજ્ઞાનનો લેખ છે તોય કોઈને ગપગોળા લાગે. મારું સપનું છે મા, મારું પરિણામ આવતાં મને કૅમ્પસ પ્લેસમેન્ટમાં જ સરસ નોકરી મળશે. બસ, પછી તને ગમતું કામ કરવાનું, વૅકેશનમાં રમણીય જગ્યાઓએ ફરીશું. હું તને સુખ નામનો અલભ્ય પદાર્થ આપવા ઈચ્છું છું. અને તું ….. પેલા …. નાલાયકને …. આઈ કાન્ટ બિલીવ ધીસ.’

અવંતિકાએ ભારતીનો હાથ હાથમાં લીધો, ‘ભારતી, વેદોમાં સાત ડગલાં સાથે ચાલનારને સખા કહ્યા છે. અમે જીવનમાં થોડું સાથે ચાલ્યાં, એકમેકને ખૂબ પ્રેમ કર્યો. તું જન્મી ત્યારે થયું બસ, હવે કશું નથી જોઈતું. પૂર્વ ભવનાં સંચિત પુણ્યની તું ગઠરી. તને કલાકો જોતાં એ ધરાતા ન હતા ….’

‘તું એની તરફદારી કરે છે ? તને ખબર છે તું શું બોલે છે ?’

‘- જાણું છું. એનો સંદેશો આવ્યો ત્યારે ઘણી અવઢવ થઈ. થોડી મધુર સ્મૃિતઓ મારી પાસે સિલકમાં હતી. એના માનમાં હું ગઈ. જીવન અને મૃત્યુની સરહદ પર એ ઊભો છે. શ્વાસ ખૂટવા આવ્યા છે, ગમે ત્યારે એ સરહદ વળોટી અગોચર પ્રદેશમાં પાંખો ફફડાવી ઊડી જશે. ભૂલોનો હિસાબકિતાબ તો ક્યારનો પૂરો થઈ ગયો હતો. સંબંધોની રેશમગાંઠ પણ ક્યારની તૂટી ગઈ હતી.’

‘તો ?’

‘એક મનુષ્યની મનુષ્યને છેલ્લી વિદાય, ભારતી. થોડાં ડગલાં સાથે ચાલ્યાંનો સખાધર્મ. અજાણ્યા પ્રદેશમાં જવાના ભય વખતે એકાદ કોમળ સ્પર્શ, મધુર સ્મિત તારા જેવી સમજુ સુંદર પુત્રીની ભેટ આપવા બદલ આભારવશ મેં તેની સાથે થોડો સમય ગાળ્યો, એ કોઈ મોટો અપરાધ છે ?’ મા-દીકરી હાથ પકડી થોડો સમય મૌન રહ્યાં. અવંતિકાની આંખમાંથી ચૂપચાપ આંસુ સરતાં રહ્યાં. ભારતીએ અવંતિકાના પાલવથી આંસુ લૂછ્યાં.

‘સૉરી મા. મેં તને દૂભવી. હું તો તને ખૂબ ખૂબ સુખ આપવા ઈચ્છું અને …. આ ઘટના …..’ વાક્ય કેમ પૂરું કરવું એને સૂઝયું નહીં. અવંતિકાએ સ્નેહથી દીકરીને માથે હાથ ફેરવ્યો. મા પર શંકા કરી, એનો જીવ દુભાયો એથી ભારતી ઉદાસ થઈ ગઈ.

‘… સુખ ખૂબ છીછરું હોય છે બેટા, દુઃખ જીવનને ઊંડાણ આપે છે, અર્થ આપે છે. ચાલ કહે જોઉં, તારા વિજ્ઞાને ખૂબ પ્રગતિ કરી છે ને ! કેટકેટલાં સાધનો બનાવ્યાં !’ અવંતિકાએ ધીમુ હસતાં ભારતીના ગાલ પર સરી પડેલું આંસુ આંગળીને ટેરવે ઝીલી લઈ ભારતી સામે ધર્યું, ‘… વિજ્ઞાન આંસુનાં મોતીનું એક જલબિંદુ બનાવી શકશે ! તું માનશે જે ઘટના તને દુઃખદ લાગે છે, એ જ ઘટનાથી હું જાણે નવે અવતારે આવી હોઉં એવું મને લાગે છે.’ ભારતીએ માની છાતી પર માથું ઢાળી લીધું.

["અખંડ આનંદ" દીપોત્સવી અંક : ઓક્ટોબર-2011માંથી સાભાર.]

સૌજન્ય : http://www.readgujarati.com/2011/10/13/moti-bindu/

Category :- Opinion Online / Short Stories