LITERATURE

માણસના જીવનમાં એક અને અનેક-ની નિત્ય સહજ રમણા છે.

એક-ને માણસ જ્ઞાનેન્દ્રિયોથી અને કર્મેન્દ્રિયોથી અનુભવી શકે. એ એનું વાસ્તવ બને. એક-વિધ વાસ્તવ. એવી એક-વિધતા વડે જીવવાનું ગૂંચવણ વગરનું થઇ જાય. બધું સુગમ, સરળ અને સગવડભર્યું બની રહે.

માણસ પોતાની પ્હૉંચમાં હોય એવાં અનેક-ને પણ જ્ઞાનેન્દ્રિયોથી અને કર્મેન્દ્રિયોથી અનુભવી શકે. એ પણ એનું વાસ્તવ બને. અનેક-વિધ વાસ્તવ. એવી અનેક-વિધતા વડે પણ બધું સારું લાગે. વિવિધતાનો સ્વાદ ઉમેરાય અને જીવવાનું મજાનું લાગવા માંડે. 

જીવનની મૂળભૂત ભાત જ એક અને અનેક-ની રમણાથી છે. હવે, એને લીધે જ જો જીવવાનું સુગમ પડતું હોય, બધું સરળ અને મજાનું થઇ જતું હોય, તો એને વધાવી લેવાય. એમ કરવામાં કશો વાંધો ખરો ? કશું દુખે ? ખૂંચે ?

હા, વાંધો, દુખાવો કે ખૂંચારો એ છે કે વખત જતાં માણસ એક-વિધતા કે અનેક-વિધતાનાં ઢાંચાઓએ ઢળાતો થઇ જાય છે. એની જાણ બહાર એને ટેવો પડી જતી હોય છે. એક અને અનેક-નાં જોડકાંએ દોરી આપેલા માર્ગોએ દોડતો થઇ ગયો હોય. નર્યું ટેવવશ જીવતો હોય. એક-માં અનેક-ને જોવાની અને અનેક-ને એક ગણવાની ટેવ પણ ખરી. જીવનમાં એ ટકે કે અટકે ત્યારે પણ બધી ચાલનાઓ ત્યાંથી હોય. જોવા જઇએ તો, માણસની રુચિ અને આચાર-વિચાર પણ એથી ઘડાતાં હોય છે. અરે, એની ઇચ્છાઓ સુધ્ધાં બીબાં બની ગઇ હોય છે. એટલે, ક્યારેક એને કંટાળો આવે, ન ગમે, પોતે બેચૅન થઇ જાય. જતે દિવસે, એને બધું યાન્ત્રિક, લપટું, પ્રાણહીન અને નીરસ લાગવા લાગે. ઊબ થાય, સંસાર ખારો કે જૂઠો લાગે, જીવન અસમ્બધ્ધ અને અર્થશૂન્ય ભાસે, ત્યારે ત્યારે, એ સઘળી માનવીય લાગણીઓના મૂળમાં એ જાતની ટેવવશતાનો ફાળો ઘણો મોટો હોય છે.

જીવનની આ ગતિવિધિ સામે કશી જુદી રમણાનો સંભવ ખરો ? જાડ્યને ઝંઝેડી-પછાડીને નવ્ય રચના કરી આપનારું કંઇ છે ખરું ? હા, એ માટે માણસ પાસે કલ્પના છે. સર્જકતા છે. જેમ એક  હોય, અનેક  હોય, તેમ અનેક-ને સમાવીને બેઠેલું અખિલ, એટલે કે, અનેકએક પણ હોય. અનેકએક-ને કલ્પી શકાય. માણસ એને ધારી-અવધારીને પ્રગટાવી શકે. કલાના સંસારમાં એવાં પ્રાગટ્યો વ્યંજિત થતાં ખાસ જોવા મળે. કલાકારોનાં, કવિઓનાં સર્જનો. એમાં અનેકએક-ની ઝાંખી થાય. સર્જકતા એક અને અનેક-નાં જોડકાંઓને તળેઉપર કરે. જામેલી રૂઢ વાસ્તવિકતાઓને વિખેરી નાખે. નવાં રૂપો સરજે. જાણે એ એનો સ્વધર્મ ! જુઓ, સર્જક-કલ્પના ટેવજડતાની દુશ્મન છે. સુગમ થઇ પડ્યું હોય તેનાં પોલાણ દર્શાવે. સરળ લાગતું કેવું તો ખાલી છે તે દેખાડે. જીવનશૈલીમાં પડી ગયેલા જીર્ણ ઘસારા સુઝાડે. પ્રાણહીન સઘળાંને તોડે, ભાંગી નાખે. એ નવ્યની નિર્માત્રી છે. વળી, એ અલપઝલપ સ્વભાવનું ચાંચલ્ય પણ છે. એ કારણે ચિત્તમાં ક્ષણે ક્ષણે વિસ્મય પ્રભવે છે અને ખીલેલું રહે છે. તાજપ અને પ્રસન્નતાથી વિસ્તાર અને સારપ અનુભવાય છે. માણસ સર્જક-કલ્પનાનાં ઓવારણાં લઇ શકે.

કમલ વોરાની આ કાવ્યસૃષ્ટિએ ડૅમી સાઇઝનાં ૧૭૨ પાન રોક્યાં છે. એમાં એક, અનેક અને અનેકએક કાવ્યવિષય છે. કયું એક ? કયું અનેક ? કયું અનેકએક ? કમલે એકેયને નામ દઇને ઓળખાવ્યું નથી. એથી લાભ થયો છે. નહિતર વાત સીમામાં બંધાઇ જાત. નોંધવાનું એ છે કે સૂઝપૂર્વક એમણે એ ત્રણેયની વિલક્ષણ કવિતા કરી છે.

આજે આપણે ત્યાં જૂની પેઢીના નીવડેલા અમુક કવિઓ અગાઉની કમાઇ પર નભી રહ્યા છે. અમુક અછાન્દસકારો પોતાની ઇમેજની સાચવણી કાજે જે સૂઝે તે લખી પાડે છે. આમે ય, રચના કુકાવ્ય છે કે અકાવ્ય, તેની સૂધબુધ વાતાવરણમાં બચી નથી. અનુ-આધુનિકતાવાદ-ની કહેવાતી  મૉકળાશને નામે બધું હાલે છે. નવી પેઢી મોટે ભાગે ગઝલ ભણી સવિશેષે ઢળેલી છે. એવે સમયે કમલની આ કાવ્યસૃષ્ટિ તદ્દન જુદી પડે છે. બિલકુલ નિજી અને નિરાળી. વિશિષ્ટ રીતિનું આગવું કાવ્યત્વ. સર્વ પ્રકારે વિલક્ષણ સમ્પદા – એવી કે એમને આપણે સામ્પ્રતના વિલક્ષણ કવિ કહી શકીએ.

કેવીક છે એ નિજી નિરાળી સૃષ્ટિ ? શી છે કમલની વિલક્ષણતા ? સમજવાનો મારો યત્ન કંઇક આવો છે :

સંગ્રહમાં એક, અનેક અને અનેકએક એમ મથાળાં, પેટા-મથાળાં, તેમાં કોઇ નામ હેઠળ ૧ ૨ ૩ ૪ વગેરે ક્રમ સાથે રચનાઓ, અને આસપાસમાં કોરો અવકાશ — એમ પાકી વ્યવસ્થા છે. આ વ્યવસ્થા મને એમ કહેવા પ્રેરે છે કે કવિ કમલના મનમાં એક ચોક્કસ ભાવ-વિભાવ કામ કરે છે : એમ કે પોતાની એક એક રચનાથી અનેક થાય અને એથી પછી ભલે અનેકએક-ની સ્ફુરણા થાય. જેમ ઈશ્વર એક હતો, બહુ થયો, અનેક, અને એનું સમગ્ર સર્જન અખિલ બ્રહ્માણ્ડ અનેકએક  રૂપે સ્ફુર્યું — તેમ. એમાં, એક અને અનેક સન્નિહિત છે. એક-અનેક-નો સહ-વાસ છે. પાર્ટ-હોલ એની સંરચના છે. એને સાયુજ્ય કહો કે સમાસ કહો, દ્વન્દ્વ કહો કે યુતિ કે મેળાપ.

આ પરથી એમ સમજી લેવાય કે આ સંગ્રહની રચનાઓ એક-થી અનેક-ની દિશામાં છે, એક-ના શકલ છે. અથવા તમામ શકલથી એક-ની રચના થઇ છે. અથવા એમ સમજો કે એવા એક-થી જ અનેકએક છે અથવા અનેકએક સ્વયં એક છે.

અતુલ ડોડિયાએ મુખપૃષ્ઠ પર એનું ચિત્ર કર્યું છે. એમણે એક; એક પછી એક, બે; પછી એક,  ત્રણ; પછી એક, ચાર — એમ એક-ના વાસ્તવિક વિસ્તારને રેખાયિત કર્યો છે. પછી એ ચારને જૂથમાં બાંધીને કે છૅંકી નાખીને એમાં એક બે ત્રણ ચાર પ્રકારે ચાર એક ઉમેરીને એ સંરચનાને અજાણતાં જ દૃશ્ય કરી દીધી છે. અમસ્તી લાગતી ચિત્રકલાથી સંભવેલું એ કમલની કાવ્યકલાને ઉપકારક મુખપૃષ્ઠ છે, સુન્દર છે.

સમગ્રપણે જોતાં મને એમ લાગ્યું છે કે કમલની સર્જકતા સામે માનવજીવન અવારનવાર એક  અને અનેક જેવાં કેટલાંક જોડકાંઓમાં ખડું થાય છે – જેમ કે, ક્ષર અને અક્ષર. કાગળ અને કલમ. કલમ અને લેખન. વ્યક્ત અને અવ્યક્ત. મુખર અને અંતર્લીન. ભ્રાન્તિ અને સત્ય. શબ્દ  અને આકાશ. ધ્વનિ અને લય. ચૂપકીદી અને ઘોંઘાટ. રજ અને પથ્થર. જળ અને પથ્થર. પથ્થર અને કિલ્લો. ક્ષણ અને સમય. બિમ્બ અને પ્રતિબિમ્બ. કેન્દ્ર અને વર્તુળ. કેન્દ્ર અને પરિઘ. પંખી  અને આકાશ. ગતિ અને ગતિમાન. આઘેનું  અને ઓરું. કાળું અને ધોળું. વગેરે.

એક અને અનેક-ની જેમ આ જોડકાંઓ પણ — બધાં નહીં, પણ મોટાભાગનાં -- પાર્ટ-હોલની સંરચનાએ છે. પાર્ટ્સ સામસામે છે; વિરોધમાં છે; પ્રતિસ્પર્ધાએ છે. પણ સાથોસાથ, વિરોધમાં કે પ્રતિસ્પર્ધાએ નથી એમ પણ છે – કેમ કે કોઇપણ એક-માં અનેક સમરસ છે, અ-વિરુધ્ધ છે, નિસ્સ્પર્ધાએ છે, તેમ કોઇપણ હોલમાં પાર્ટ્સ પણ સમરસ, અવિરુધ્ધ અને નિસ્સ્પર્ધાએ એટલા જ છે.

એમને અંગે બીજું પણ જડી આવે છે — અપવાદો ખરા, પણ સામાન્યપણે આમ છે : પાર્ટ્સ પરિચિત-અપરિચિતની અસમંજસમાં સળવળતા છે. દાખલા તરીકે, પરિચિત કેન્દ્ર-ની સરખામણીએ તેમાંથી પ્રભવનારું વર્તુળ કે પરિઘ અપરિચિત છે : બીજ-વૃક્ષની રીતભાતમાં વિકસતા છે. દાખલા તરીકે, અમુક જળ અમુક પથ્થર-નું બીજ હોઇ શકે છે : અમૂર્ત-મૂર્તની અવસ્થાઓમાં નિર્ણિત છે. જેમ કે, ક્ષર-ની સરખામણીએ અક્ષર : જાગૃતિ-સ્વપ્નની ચાલમાં રૂપાયિત છે. જેમ કે, કાગળ પરની કોઇ પણ પ્રકારની જાગૃતિ-ની સરખામણીએ કલમથી પ્રગટનારું કંઇપણ, સ્વપ્ન  છે. વગેરે.

મને એટલે લગી લાગ્યું છે કે જીવનની એ મૂળભૂત ભાત સામે, એ જોડકાંઓ સામે, કમલની સર્જકતા યુદ્ધે ચડી છે. કેમ કે એથી જ છે જીવનમાં જાડ્ય. એથી જ છે અર્થશૂન્યતા. એમનું યુદ્ધ મને અવિરામ લાગ્યું છે  – જુઓ, સંગ્રહનાં કાવ્યોને પૂર્ણવિરામનું ચિહ્ન નથી — અપવાદે માંડ મળી આવે !

વધુમાં મને એમ પણ લાગ્યું છે કે યુદ્ધનો તરીકો કલાકારને છાજે એવો ક્રીડામય છે. યુદ્ધનો નાયક છે એમનામાં જીવતો કવિ. ક્રીડા એ કરે છે. કોઇ પણ જોડકું એની સર્જકતાનો, કહો કે એના તાતા નિરીક્ષણનો વિષય બને એટલે એની સામે એની જાતભાત ઊઘડે. એ એને પોતાની સર્જકતાથી, સમજો કે પછાડે. પણ એટલે, વિરોધ પ્રતિસ્પર્ધા ઉપરાન્ત, અવિરોધ સમરસતા કે નિસ્સપર્ધાની બધી ભેગી સંકુલતાઓ એની સામે પડે. એટલે એનો ય સામનો કરવાના પ્રસંગો ઊભા થાય. ટૂંકમાં, કવિચેતના અને બહિર્ વચ્ચે અવારનવારનાં ઘર્ષણ, અથડામણ — તે યુદ્ધ. અને યુદ્ધ છે એટલે, હાર કે જીત. અથવા, ન હાર ન જીત જેવું પણ ખરું.

જો કે તેમછતાં, એ લાક્ષણિક યુદ્ધ હૃદ્ય અને રમ્ય અનુભવાય છે. કેમ કે, જોઇ શકાય કે બધા દાવ નવસર્જન માટે હતા --એવા કે જેથી જોડકાં આગવી રૂપરચના સાથે નવ-જન્મ પામે. કાવ્ય-કલાના પરમ સતના પ્રતાપે બધું પ્રાણવાન થઇ ઊઠે. 

આ સમજવા માટે એક જ દાખલો બસ થઇ પડશે : ધારી લઇએ કે એક અને અનેક-ના જોડકાને સૌ પહેલાં તો એણે તાક્યું હશે — શરસન્ધાન કે સન્ધાન. દેખાયાં હશે એનાં મિશ્રણો : અનેક એક. અન્-એક એક. અનેક અને એક. અનેક કે એક. અનેકમાં એક. અનેકથી એક. અનેકનું એક. અનેકેક. એકાનેક. વગેરે. સાથોસાથ, જોડકાની પેલી બધી સંકુલતાઓ જોડે ઘર્ષણ થયાં હશે. એ સઘળા અનુભવ પર એની ચેતનાએ કામ કર્યું હશે. દરમ્યાન કોઇ ધન્ય ક્ષણે એને અનેકએક  નામના કશા અ-ભૂતપૂર્વની ઝાંખી થઇ ગઇ હશે.

પણ, જો કે, આ આપણે જાણ્યું શી રીતે ? ઉત્તર એ છે કે નાયકે એનું પ્રતિપાદક વિધાન કર્યું --આવું કે, અનેકએક હોય છે. નાયક ક્રીડા તો કરે છે પણ સાથોસાથ, એની આમ કથા પણ કરે છે. જો કે, એની વિશેષતા એ છે કે એમ કરવામાં એનો કર્તા-ભાવ, એનો અહમ્ ભાગ્યે જ ડોકાય છે. સંગ્રહમાં જેમ પૂર્ણવિરામો નથી — જવલ્લે જ છે -- એમ સંગ્રહમાં આ કવિ-નાયકનો નિર્દેશક હું  પણ નથી — કદાચિત્ જ છે ! જીવનની મૂળભૂત ભાત સાથે જાતનો અને જાત વડે ચાલ્યા કરતા યુદ્ધનો એ જાણે માત્ર સાક્ષી હોય, માત્ર કથક હોય !

એટલે, એ જે કંઇ કથે છે, જેટલાં કંઇ કથન કરે છે, તે કથનો વિધાનો જેવાં વધારે હોય છે. હા, એ વિધાનો તાર્કિક નથી, રસીલાં અને કાવ્યશીલ છે કેમ કે એ કવિના આગવા ધરાતલની નીપજ છે. એ જે જમીન પર ઊભો છે, તેની પેદાશ છે. ઉક્ત દાખલામાં વિધાનને મેં પ્રતિપાદક કહ્યું છે. ઍસર્ટિવ. એનાં લગભગ બધાં જ વિધાનો ઍસર્ટિવ સ્ટેટમૅન્ટ્સ છે — એટલે કે, કાગળ પર, આમ તો એની ચેતનામાં, જે સંભવતું હોય તેનાં ભાષિક ઉદ્ગાન. એટલે, એ બધાં મને અર્થશીલ અને વિચારણીય પણ લાગ્યાં છે. જરા વિચારો કે અનેકએક હોય છે એ પ્રતિપાદન કેટલું તો સૂચક છે !

હું એ કવિ-નાયકને કમલના સર્જનસંસારનો પ્રોટેગનિસ્ટ ગણું છું. અનુભવાય કે એની પડછે રહીને કમલ પોતાને ઇપ્સિત કશી નવ્ય સર્જનશીલ રમણાને સ્ફુરાવી રહ્યા છે.

સંગ્રહમાં મને એ જ ત્રણ ખણ્ડ જોવા મળ્યા છે. અવળા ક્રમે છે : અનેકએક, અનેક  અને એક.

ત્રીજા ખણ્ડની વાત હું પહેલી કરી લઉં : એનું મથાળું છે, એક. મથાળે કવિ જણાવે છે કે

પ્રગાઢ અંધકારમાં
એક ઝબકાર થાય
વિલાય
થાય વિલાય
આટલું જ
બસ આટલું જ (૧૪૫).

એમાં, ફળ, એક રચના, ઉડ્ડયન, અભેદ, જાદુગર, ખંડિત સત્યો, સદ્ગત પિતા માટે, આગિયા, ઘોડા, ઘેટાળાં ઘોડાં, પતંગિયા પાછળ દોડતો છોકરો – નામ હેઠળ કેટલીક રચનાઓ છે.

મને આ રચનાઓની ભૂમિકા એક-થી અનેક કે અનેક-થી અનેકએક-ના ઉક્ત ભાવ-વિભાવની હોય એવી ખાસ નથી લાગી. દરેક પોતાની આગવી ચાલમાં જુદી વરતાઇ છે. ને તેથી હું એને નાયકના મારા આ યુદ્ધ-વિચાર સાથે જોવા કે જોડવા નથી માગતો. ૧૪૫-થી ૧૭૧ જેટલાં પાનમાં પ્રકાશિત એ રચનાઓને હું આ લેખ પૂરતી બાજુએ રાખું છું.

હું માત્ર પહેલા બે ખણ્ડમાં જ વિહરવા માગું છું : પહેલા ખણ્ડમાં, એ યુદ્ધને પરિણામે અનેકએક-ની આ પ્રોટેગનિસ્ટને જે ઝાંખી થઇ તેનું વિશદ બયાન છે. નિસ્યન્દન સમજો. આટલું જ કે અનેકએક હોય છે. એ સંભળાય, દેખાય. જ્યારે બીજો ખણ્ડ, એ યુદ્ધની વીગતે વીતકકથા કરે છે. અને ત્યારે, એ જ અનેકએક-ની એનાં અનેક  સ્ફુરણોમાં વિધવિધે અનુભવાય છે.

આશા છે, મારી આ પસંદગી યોગ્ય લેખાશે.

કમલ આપણા સમયના એક ક્યુટ માધ્યમસભાન કવિ છે. પણ અહીં હવે, આ સૃષ્ટિમાં, માધ્યમથી એઓ સાવ જ નિર્ભ્રાન્ત થયા દીસે છે. સભાનતા જાણે એમને નિષ્ઠુર સત્યો લગી દોરી ગઇ. નિર્ભ્રાન્તિ અને તેથી થયેલાં દર્શનોનો આ સંગ્રહ મને વિરાટ શબ્દાકાર લાગ્યો છે.

પોતાની એવી મનોભૂમિ પર એમણે આ પ્રોટેગનિસ્ટને સર્જ્યો છે. પછી સતત એને આગળ કરીને, લાગે કે એઓ શબ્દ અને એથી રચી શકાતી કલાની અવસ્થાને વિમાસે છે. સાથોસાથ, શબ્દ અને કલા બેયને ધારણ કરનાર કાળતત્ત્વના રહસ્યને બાથ ભીડવા કરે છે. કલાની ક્ષણભરની અમરતા અને કાળની નિત્યની ભંગુરતા. એમની જેમ એમનો આ નાયક પણ એકને વિશે સજ્જ, પણ બીજાને વિશે લાચાર, અસહાય. તે છતાં, એમ કરવા જતાં પણ, પ્રભવી તો કલા ! યુદ્ધનું અનિવાર્ય પરિણામ ! એની તરફનું, એના પક્ષનું રહસ્ય ! એના એકલ પુરુષાર્થની આગવી પરિણતિ ! અલબત્ત, એ પરિણતિ, એ કલા, મને એનાં ચવાયેલાં બે વિશેષણો મુજબની માત્રસુન્દર અને માત્રરસપ્રદ નથી ભાસી, બલકે ઉક્ત નિર્ભ્રાન્તિથી ખાસ્સી વેદનાસિક્ત લાગી છે. એમાં સૂચવાઇ છે સામ્પ્રતમાં ઝઝૂમતા નૈષ્ઠિક સર્જકની નિયતિ. એ અનુષંગે અનેકએક-ની સમગ્ર સૃષ્ટિ મને ચિન્તન કરવાજોગ લાગી છે. કેમ કે ભાવકના એવા ચિન્તન-સહયોગ વિના, વાત, સંભવ છે કે અધૂરી રહી જાય.

એ માટે સંગ્રહનો અધઝાઝેરો ભાગ વપરાયો છે એ કારણે પણ મને થયું છે કે ત્રીજા ખણ્ડની વાતને આ લેખમાં ન લઉં ...

પહેલો ખણ્ડ : મથાળું છે, અનેકએક. મથાળે એમનો એ કવિ આપણને જણાવે છે કે --  

અનેકએક

હોય છે (૯).

ખણ્ડમાં, ૧ અને ૨ એમ એની બે રચનાઓ છે. રચના ૧ નોંધપાત્ર છે કેમ કે એ કમલના ઉક્ત ભાવ-વિભાવનો ચોક્કસ ઇશારો આપે છે.

એમાં, એમના એ કવિએ એ ત્રણેયનાં લગભગ બધાં જ શક્ય સંમિશ્રણો કર્યાં છે. રચનાને આપણે એક અને અનેક-ની સયુક્તિક વર્ણમાલા કહી શકીએ. એ આમ છે :

અનેક એક
અન્-એક એક
અનેક અને એક
અનેક કે એક
અનેકમાં એક
અનેકથી એક
અનેકનું એક …

અનેકેક
કે એકાનેક
એકમાં અનેક
અનેકમાં અનેક
એકમાં એક
એક અનેક
હોઇ શકે છે ...
આટલું કહ્યા પછી ઉમેરે છે —
પણ
અનેકએક
હોય છે

— એના એમ કહેવાની ખાતરી ત્યારે થાય છે જ્યારે એનો મૉકળાશથી પાઠ કરાય છે. દરેક પંક્તિના વર્ણો દીવા થઇ જાય છે. અને ત્યારે, એક-થી પ્રગટતા અનેક-ની અને અનેક-થી સ્ફુરી આવતા અનેકએક-ની ઝાંખી થાય છે.

પાઠ-થી  કલાનુભવ --એવો આ ક્રમ મને આ સૃષ્ટિનો મોટો કાવ્યગુણ ભાસ્યો છે.

અનેકએક કેમ હોય છે એ વાતનું રહસ્ય એણે રચના ૨-માં સૂચવ્યું છે :

એણે વિશેષણ-વિશેષ્ય, ઉપમાન-ઉપમેય, ધ્વનિ-શબ્દ — જેવાં અન્ય સાયુજ્ય, દ્વન્દ્વ, સમાસ, યુતિ કે મેળાપનું કાવ્ય કર્યું છે. એ જોડકાં સાથેનો મુકાબલો એને એવા દર્શન લગી લઇ ગયો કે

અનેક એક ... 
વચ્ચે અંતર ન રહેતાં
સમાન થઇ જતાં
અનુસ્યૂત થઇ જતાં
અનેકએક અવિશ્લેષ્ય થયું (૧૧-થી ૧૨).

બીજો ખણ્ડ : પાંચ ભાગમાં છે :

ભાગ ૧ : મથાળું, અનેક.  તેમાં પેટા-મથાળું, એક. 

મથાળે કવિ જણાવે છે કે

કોરા કાગળથી હળવું
પારદર્શક
પવિત્ર
સાચું
સુંદર ...
કશું નથી  (૧૩).

એમાં, કોરા કાગળ, લખતાં લખતાં, કલમ, જળાક્ષરો, શબ્દસૃષ્ટિ,  દ્વિધા, વાગીશ્વરીને, અને એક વખતે  — નામ હેઠળ કેટલીક રચનાઓ છે.

આ ખણ્ડમાં, એમ સમજાય છે કે કમલનો કવિ-નાયક યુદ્ધ માટે તત્પર તો છે, પણ પોતાનાં મુખ્ય આયુધ કાગળ-કલમ વિશે એને ભરોંસો નથી. એથી ક્યારેક એ લાભ્યો છે, પણ છેતરાયો ય છે. એટલે અવઢવમાં છે, દ્વિધામાં છે. કહ્યું છે :

અક્ષરો અને કાગળની વચોવચ છું
એકાકી (૩૪).

તેમછતાં, કવિમાત્રનો તરણોપાય તો સ્વરચિત શબ્દ ! એથી એ છૂટો નથી થઇ શકતો. જેવું રમાય, જેટલું રમાય, રમી લેતો હોય છે. આ કવિનું પણ એમ જ છે, કહે છે :

આભાસમાં વાસ્તવની
વાસ્તવમાં આભાસની
ક્રીડા કરવા
કોઇ કોઇ વાર
કાગળમાં ઊતરું...
રમ્ય વળાંકોમાં
વિહરું છું.

— છતાં કારકિર્દી દરમ્યાનનો એનો અભિલાષ અવળો છે. એને કાગળને કોરો રાખવો છે, એટલે કે, એની ભાષામાં કહું તો — હળવો પારદર્શક પવિત્ર સાચો અને સુન્દર રાખવો છે. એનો અર્થ એ કે લેખન કે સર્જનનાં દૂષણોને, દુષ્પરિણામોને, આ કવિ ઓળખે છે અને એથી બચવા માગે છે. એને ભાન છે કે

શબ્દો ચડાવે ચક્રવાતે
અર્થો
ઓળખ પાડી પાડી છૂટું પાડે 

— સ્વજનને તો એ એટલે લગી કહે છે કે

આવ...આ કોરી વાટે
કોરાકોરા
મળીએ

– કેમ કે એને ખબર છે કે

લખીશ
તો વીખરાઇ જશે
હવામાં
ધુમ્મસ અદૃશ્ય થઇ જાય

— જો કે, એને કદાચ એમ છે કે પોતાની સર્જકતાથી કોરા કાગળમાં જે થાય, બલકે જન્મે, તેથી આશાપૂર્તિ થઇ ગઇ. કશી એવી માનસિકતાથી કહે છે,

નથી પ્રગટી તે વાચા
નથી રચી તે ભાષાને
ઘૂંટીઘૂંટીઘૂંટી
ઘૂમરીમાં ઉતારી દઇ
કાગળને
વધુ કોરો 
કરું છું

--એ કોરા કાગળનું રહસ્ય શું છે ? એમાં શું થાય છે ? શું જન્મે છે ? ચાર જેટલાં સહજ કલ્પનોની ભાષામાં કહે છે

: ૧ :

શાંત સ્વચ્છ સરોવરમાં
આકાશો
આવી આવી સરી જાય...

: ૨ :

અનરાધાર વરસતું ધુમ્મસ
સચરાચર
એકાકાર કરી દે

: ૩ :

રણમાં
ડમરીએ ચડેલા રેતકણોના સુસવાટા
ફુંકાઇ ફુંકાઇ
ફસડાઇ વિલાઇ જાય :

: ૪ :

સમુદ્રમાં
ઊછળતી લહેરો ઊછળતી
ખળભળતી રહે સમુદ્રમાં 

— પછી ઉમેરે છે :

આવું
કંઇક આવું જ
કોરા કાગળમાં
થતું હોય છે 

— તો પણ, એના કહેવાનો મતલબ એ છે કે, થાય, જન્મે, એ ખરું, પણ કાં તો સરી જાય, ફસડાઇ વિલાઇ જાય, કે પછી જેમાંથી પ્રગટ્યું હોય તેમાં એકાકાર થઇ જાય. સર્જનની કશી એ જ વિ-દિશા, વિડમ્બના ! એને એ ભાન પણ છે કે કાળ સઘળું લુપ્ત તો કરે છે, પણ

શનૈ: શનૈ:
મુક્ત કરે છે.

એટલે જણાવે છે,

કાળને સંક્રમી
હું કાગળ
કોરો રાખું છું 

— તેમછતાં, પૂછે છે,

શું છે
આ નર્મમ ઠંડીગાર સફેદી
હેઠળ ?

જો કંઇ હોય તો, કહે છે,

અક્ષરોથી
ઊંચકી લેવાના પ્રયત્નોમાં
રમમાણ છું 

— ખરું કવિકર્મ તો એણે આમ ઉચ્ચાર્યું છે :

એના કરતાં
સામે છે તે ને
અંતર્લીનની વચ્ચેથી

કાગળ
હળવે હળવે
ખસેડતો જાઉં. (૧૫-થી ૨૨).

બહાર જે મુખરિત થયું છે અને અંદર જે લીન થઇ ગયું છે તે બેની વચ્ચેથી કાગળને એટલે કે લેખનને ખસેડી લેવાની ચેષ્ટા ઘણી ગમ્ભીર છે. મોટું સર્જનાત્મક સાહસ કહેવાય એને. વક્રતા તો એ છે કે એવી ચેષ્ટા પણ લખીને કરવી રહેશે ! લખ્યા વિના તો એ નથી પ્રગટવાની ! ને તેથી, લખવું અનિવાર્ય ! પોતાના એ સુચિન્તિત અભિલાષને નાયકે લખતાં લખતાં-માં હૂબહૂ ઉતાર્યો છે : એને અનુભવાય છે કે એની ક્ષરતાનાં એક પછી એક પડળ ઊંચકાતાં જાય...  –અને, ઉમેરે છે, અક્ષરઝાંખી થઇ જાય...

--તેમછતાં,

શબ્દો સુધી પહોંચ્યા તંત
અણધાર્યા 
નિર્મમપણે કપાઇ જાય
અને વધુ એક આરંભ
હાથમાંથી સરી જાય.

આમ પ્રયત્નથી પ્રયત્નની રફતાર ચાલુની ચાલુ રહે. બને એવું કે એનાથી,

લખતાં લખતાં
ગબડી પડાય
અતળ કોરાપણાંમાં;
શ્વાસ લડથડી જાય
કોરો કાગળ જીતી જાય;
પંખી સમુદ્ર આકાશ ઝગમગને
અક્ષરોમાં ગોઠવતાં ગોઠવતાં કોઇવાર
પાછા ફરવાની દિશા
ખોવાઇ જાય 

— જો કે એને આશ્વાસન પણ મળ્યું છે. એમ કે,

લખતાં લખતાં
અક્ષરોનાં નિરંતર કંપનોમાં
નિષ્કંપ થતો જાઉં છું 

— અલબત્ત, આશ્વાસન આશ્વાસન દીસે છે. ખાસ પ્રસન્નકર નથી લાગતું ! વગેરે વગેરે કારણોથી એને છેવટે તો કૂટ પ્રશ્ન થયો છે :

લખતાં લખતાં વિસર્જિત થાઉં છું
કે લખતાં લખતાં હું રચાતો આવું છું ?  (૨૩-થી ૨૭).

ભલે; આ મામલામાં કલમ-થી ઊગરી જવાય ખરું ? કેમ કે કલમ એટલે આગવું પ્રભુત્વ, નિજી શૈલી, સ્વકીય સામર્થ્ય. એ પર શબ્દના ઉપાસકમાત્રને અઢળકઅઢળક શ્રદ્ધા હોય છે. આ કવિ-નાયકને પણ છે. કહે છે :

કલમને ખોળે છઉં
કારણ
અવ્યક્ત
એની ભીતર છે
કલમને ખોળે છઉં
કારણ
વ્યક્ત
વિસ્તરી રહ્યું છે
કલમને ખોળે છઉં
કારણ
અવ્યક્તવ્યક્ત ભેદ
ભૂંસાઇ રહ્યો છે

— અને એને કલમની શક્તિનો અનવદ્ય અનુભવ પણ છે. એમ કે,

કલમ ઝબકોળું ને
આકાશ ઊઘડે
છંટકારું કે વેરાય તારા-નક્ષત્રો
અણીમાંથી ટપકે પૃથ્વી
લસરકે પ્રગટે અગ્નિ
વળાંકે જળ
ઘૂંટું ઘૂંટું ને વાય વાયુ
રચું વનસ્પતિ-જીવસૃષ્ટિ
કલમગતિથી
જાળવું લય...

— પણ, કાનમાં કહેતો હોય એમ ઉમેરે છે,

કોઇ વાર
કલમ તરડાવું તો
સઘળું નિર્લય નિર્વર્ણ
નિર્વિકલ્પ

– એટલે કે એને કલમ પરના અત્યાચારની જાણ છે. કલમના અપપ્રયોગને પોતે ઓળખે છે. વળી, એને એટલી જ લાક્ષણિક અશ્રદ્ધા પણ છે કેમ કે એનો અનુભવ એ પણ છે કે

કલમ
ક્યારેય કાગળને અડી શકે નહિ
વચ્ચે
અક્ષરો આવી જ જાય
અક્ષરો સમેટાય તો
બિંદુ રહી જાય 
બિંદુ પર થંભી
કલમ
નિર્બંધ કોરાપણું જોઇ રહે (૨૮-થી ૩૧).

મને એમ લાગ્યું છે કે કમલના નાયકની સમગ્ર મથામણ ક્ષર અને અક્ષર, અવ્યક્ત અને વ્યક્ત, વગેરે દ્વન્દ્વોને યત્નપૂર્વક તોડીને નિર્દ્વન્દ્વને પામવાની છે. ભેદથી અભેદ. પણ અભેદની પ્રાપ્તિ પાછી એના કવિજીવને પ્રસન્ન નથી કરી શકતી, બલકે નાખુશ કરી દે છે ! એટલે એ પુન: યત્નને વરે છે ! (જોઇ શકાશે કે આ વિવરણમાં, તેમછતાં  અને તો પણ-ના પ્રયોગ વડે મેં એની એ નાસીપાસીને દર્શાવી દીધી છે). એ જુદી વાત છે કે તિતિક્ષાભર્યા આ આખા ખન્ત-તન્ત દરમ્યાન કાગળ કલમ લેખન શબ્દસૃષ્ટિ એક સમર્થ પ્રતીક સ્વરૂપે વિકસતાં આવે છે. એ પ્રતીક તે જાણે કે નિરભ્ર શુભ્રા કવિતા. અથવા, સ્વયં સરસ્વતી ! પ્રતીકાર્થ એ રીતે વિસ્તરે છે કે કાગળને કોરો એટલે કે લેખનને કોરું, સર્વથા મુક્ત રાખવાનું અશક્યવત્ છે. ક્ષરને અક્ષરનું ચિરમ્ જીવન અર્પવા જતાં નિરાશા મળે છે. પૂરા સફળ નથી થવાતું. છતાં, એવી સભાનતા સાથે મથ્યા કરવાનું ચાલુ રાખી શકાય છે. સતતનો પ્રયત્ન અશક્ય નથી. બળતરા અને આર્જવ તો બચતાં હોય છે. તેથી, આજીજી અશક્ય નથી. એ કહે છે એમ કહી જ શકાય છે કે

હે નિરભ્ર શુભ્રા... !
સ્પંદિત થઇ વહી આવ
વહી આવ...

ક્ષરઅક્ષરને નિ:શેષ કર
નિ:શેષ કર ! (૨૨).

એટલે પછી એણે કાગળ પર કલમથી લેખનનો તરીકો છોડી દીધો.

જળમાં
અક્ષર આળખ્યા.

જળ પર આલેખન. જુદું જ સાધી શકાયું. કાગળ ન કરી શક્યા તે જળે કરી દાખવ્યું. જળે અક્ષરને ઝુલાવ્યા – ઝળહળઝળહળ. ડુબાડ્યા, ઉછાળ્યા, ઝીલ્યા, અવળાસવળા કર્યા, વહાવ્યા. કહે છે, અક્ષર હવે,

ઘૂંટેઘૂંટે
અજવાળાં પીએ જાણે સળવળસળવળ તરીઓ !

બુદ્બુદો, ઝલમલ પડઘાઓ, બૂડબૂડ — વગેરે જેવું જીવન્ત બધું ઘણું પ્રગટ્યું. પણ એ સઘળાંથી યે શો લાભ થયો ? કેમ કે એ

જળને વાળે, ખાળે
વળાંકોમાં ઢાળે તે પહેલાં તો
વરસી જાય તરસ્યા તરંગો
રેલાવી દે રેષેરેષા
વિખેરી ભૂંસી દે ચમકારા

— જળાક્ષરોથી પરિણામ જે આવ્યું, જુદું હતું :

નહિ છેક ન છેવટ
ન પાર
– બસ,
જળ... જળ...
ખળખળતાં ઊછળતાં પછડાતાં
વહેતાં

— એટલે પછી, અનોખી શબ્દસૃષ્ટિ રચાઇ. પેલી સૃષ્ટિ જો સ્થિતિજડ હતી, તો આ હતી નિત્ય પ્રવહમાન. શબ્દસૃષ્ટિ નામની રચનામાં, તરંગ ભંગિ વલય વાયુ શ્વાસ ઉચ્ચાર વગેરેનાં રૂપ-પ્રરૂપ વાપરીને એણે પોતાનાં વાચાક્ષેપ, વિઘટનો, ઉચ્ચારણો, વાગ્વિકલ્પનો વગેરેને કેમનાં કામે લગાડ્યાં તેની એક સાચકલી પણ છેલ્લી વાત કરી છે. સાર રૂપે ઉમેર્યું છે,

રચ્યાં છે તે
ભ્રાન્તિનાં સત્ય
સત્યની ભ્રાન્તિમાં
રાચું છું (૩૩).

પોતાનો જાણે કે વાંક ન હોય, કશી અણઆવડત ન હોય, એમ, એકરાર કરતાં વાગીશ્વરી આગળ પણ કહ્યું,

તેં દીધાં વારિ અને વાણીને
કદરૂપાં કર્યાં છે
અગ્નિને રાખ
શ્વાસને અંગારવાયુ
પ્રાણને અશબ્દ કર્યા છે (૩૭).

ભાગ ૨ : મથાળું, અનેક.  તેમાં પેટા-મથાળું, બે. 

મથાળે કવિ જણાવે છે કે

ક કિલ્લાનો
ક કવિતાનો
ક કક્કાનો
ઊખડી રહ્યો છે કાગળ પરથી  (૩૯).

એમાં, પથ્થર, ખડક,  કિલ્લો  — નામ હેઠળ કેટલીક રચનાઓ છે.

હવે, એના, જેવા છે તેવા યુદ્ધની વાર્તા મંડાય છે. સ્પષ્ટ થતું આવે છે કે યુદ્ધ તે સર્જનની ક્રિયા પોતે  — ઍક્ટ ઓવ ક્રીએશન ! ( મેં આ લેખના વાચકો માટે યુદ્ધના રૂપકમાં અહીં પ્રયોજાયેલાં પથ્થર, ખડક  કે કિલ્લો  વગેરેના એકપણ પ્રતીકાર્થને ખોલીને વીગતે સમજાવવાની જરૂર જોઇ નથી. ભાગ ૩, ૪ અને ૫-માં પ્રયોજાયેલાં માટે પણ નથી જોઇ ).

પથ્થર-માં, પથ્થર સમા અક્ષર, પણ અક્ષર પાછા, જળગર્ભી  – એમ યુતિ-વિયુતિની ચાલમાં રચનાઓ ચાલી છે. કહે છે,

ઇચ્છું તો

પથ્થરોને અક્ષરોમાં ફેરવી દઉં

... ...

નિ:શેષ કરું

– પણ કહે છે,

ના,
ના,
ચુપચાપ
ચૂપ..ચાપ
પથ્થરને વધુ પથ્થર કરું :

કેમ કે એને જાણ છે કે જે થશે તે --

આ કાળમીંઢામસ પથ્થરો વચ્ચે (૪૩).

ખડક-માં, તાપ તડકો ધુમ્મસ કે અન્ધકારની સત્તાઓથી પ્રભાવિત થયા પછી પણ ખડક ખડક રહે છે, અડીખમ. જળભંડારધારી આકાશો નદીનીર સમુદ્ર જડવત્ હવા વીંટળાઇ વળતો પવન વંટોળ વાવઝોડું ઝંઝાવાત જેવી પ્રાકૃતિક ઘટનાવલિ વચ્ચે, કે એની તળે, કવિચેતનામાં જે પ્રભવ્યું એનો સાર પકડાવતાં કહે છે,

તળે
માટીકણો વચ્ચે ફરે સરવાણી
ક્યાંક ઊંડે ખળભળે લાવા
ભખભખે અગ્નિ 

– પણ, બસ એ અને એટલું ! ઘટનાવલિ ભલે પ્રાકૃતિક છે, રૂપકાન્તરે, સર્જનપ્રક્રિયાપરક પણ એટલી જ છે ! (૪૪-થી ૪૫).

કિલ્લો-ની ૧ ૨ ૩ ૪ ૫ રચનાઓ વડે સમજાઇ જાય છે કે પથ્થર ખડક કે કિલ્લો સર્જકતાનાં અઠીગણ છે, અન્તરની કે અંદરની વાત કરવા માટેનાં હાથવગાં બહાનાં. ભાષા નામના કમજોર સાધનની વારતા માંડવા માટેનાં રૂપકો. મૅટાફર્સ.

એટલે એ હોય અને ન પણ હોય. કહે છે,

કિલ્લો છે કિલ્લો નથી

— કેમ કે બુરજોના ઉ ઊડી ગયા છે, કાંગરાના અનુસ્વાર ગબડી પડ્યા છે, ડોકાબારીઓના કાનોમાતર તૂટી ગયા છે. વગેરે. રૂપકની રીતે કવિને વાત તો કરવી છે શબ્દોના જર્જર કિલ્લાની, બીમાર ભાષાની. એ ભલે ભવ્ય અને વિજયી ભાસે. ભલે લાગે કે

ફરફરે છે ધજાઓ
બજે છે નગારાં રણશિંગાં દુંદુભિઓ

… ભલે લાગે કે

ધણધણે છે તોપ
તગતગે છે તલવારો

— કેમ કે એને પાકી ખબર છે કે

કિલ્લો તો ક્યારનોય ધૂળધૂળ
રજ થઇ રહ્યો છે
ને અણધાર્યું, સામું
કટક ધસી આવે

તો એ અવાક્ મૂંગો મૂઢ … પરિણામે, કોરા કાગળ પર કાનોમાતર સમેતનું બધું

કડડભૂસ
ઢળી પડે છે

— એટલે પરિણમે શું ? : અક્ષરો

ફસડાય
પીળાં છિદ્રોમાં
નિરાધાર

— એ પરિણામને એણે દર્દમય વાણીમાં મૂકી બતાવ્યું છે :

ન વળાંક
ન અર્થ
ન ધ્વનિ લય ન અજવાળાં
ન ચૂપકીદી
ન ઘોંઘાટ
ક્યાંય 
ન આયુધો ન સેના
ન રણશિંગાં
ન દુશ્મનછાવણી
ન ઘેરો
ન હુમલો
ન હુમલાની દહેશત

— અને જુઓ, એ સઘળી અસારતાને એણે આ ઉપમા-દૃશ્યથી કેવી તો આકારી છે :

દિગ્વિજયી થવા નીકળેલા રાજાનું
રહ્યુંસહ્યું સૈન્ય
દિશાદિશાઓથી
પાછું ફરી રહ્યું હોય એમ
સાવ એમ
ક્ષતવિક્ષત અક્ષરો તળેથી
ખસી રહ્યો છે
કાગળ... (૪૬-થી ૫૩).

ભાગ ૩ : મથાળું, અનેક.  તેમાં પેટા-મથાળું, ત્રણ. 

મથાળે કવિ જણાવે છે કે

ક્ષણમાં ભાંગી જશે
જળ-પવનની આ યુતિ
પડછેના અબ્ધિમાં જળ
પવન વાયુમંડળમાં
વહી જશે
ઝીણેરા સ્ફોટ થશે નહિ થાય
શમી જશે  (૫૫).

એમાં, વિવર્ત, જળ, ત્રણ સમુદ્રકાવ્યો, બુદ્બુદો, તરંગો, ઉત્પત્તિ, જળપથ્થર, જળલીલા –નામ હેઠળ કેટલીક રચનાઓ છે.

લાગે કે પેલી કાગળ ખસી રહ્યાની કે ખસેડી લેવાની ચેષ્ટાને હવે જાણે ફળ બેઠાં. કવિને તેમ એના શ્રોતાને પણ લાગવા લાગ્યું કે જાણે કશી અદૂષિત, શુચિતર વાણીની સત્તા શરૂ થઇ ગઇ  –

સ્યાહીસિક્ત કલમ
સરે
પીછું
દર્પણમાં
કાળા ગુલાબ પર
પતંગિયાંનાં બિંબ
વહી જાય
સરકતાં જળ
પથ્થરો વચ્ચે

...

પ્હાડ
થયો વરાળ વાયુ વાદળ
જળ થયું પીંછાં
પંખી પથ્થર
ઝાડ ઊખળ્યાં ઊડ્યાં

થળ હતાં તે જળ થયાં 
તટ થયા તળ
અકળ ન રહ્યાં અકળ
સરળ થયા સળ 
પળ થઇ નિષ્પળ

...

પથ્થરોને ખસેડી
સર્યું બુંદ
તળાવમાં
ખડકજડ રાશિ સળવળ્યો
તરંગલયે
પવન વહ્યો વનરાજિમાં

ખળભળ્યાં, ઊછળ્યાં
વીંટળાઇ વળ્યાં
બળ પ્રગટ્યાં, નાદ જાગ્યા ... (૫૭-થી ૬૧).

શ્રોતા કહેશે, કવિ ! હવે તમને રોકતા-ટોકતા વાણીના ખડકાળ અવરોધો ને કિલ્લેબંધીના ભરમભારી દિલાસા પણ ગયા; હવે તો લય અને લયના જાદુ જાગ્યા; વાણીના તેજતોખારે શોભન્તી રૂપાવલિઓનાં વિસ્મય પ્રગટ્યાં … હવે તમે યુદ્ધને લીલાની પેરે લડતા થયા ...

હવે, સમુદ્ર --  બુદ્બુદો --  તરંગો --  એમ કવિકલ્પના વિહરતી થઇ છે :

સમુદ્ર પાસે હવે એણે ડૂચો વાળેલ કોરાકટ્ટ કાગળના સળ સરખા કર્યા છે ને જોયું છે કે ખાલીખમ્મ સમુદ્રમાં પવનભર્યા જળપર્વતો વહી આવ્યા છે. અરે, આથમતા સૂર્ય જેવો સૂર્ય પણ કાંઠા સુધી જળ થઇને જળમાં વહી આવ્યો છે. કહે છે,

આકાશ પણ સમુદ્ર.
ક્ષણાર્ધ, ને પછી
સમુદ્ર, સમુદ્ર.

જો કે,

હલબલ્યા કરે 
અક્ષરો તળે કાગળ

– નામની કઠિનાઇભરી નિ:સહાયતા તો ખરી ! એટલે એને થાય છે, બુદ્બુદ બંધાય તો શું ? બુદ્બુદ વીખરાય તો ય શું ? કેમ કે

બુદ્બુદોથી
સમુદ્ર વીણ્યો વીણાય નહિ
ઊંચક્યો ઉંચકાય નહિ

બુદ્બુદોમાં
સમુદ્ર સમાવ્યો સમાય નહિ

… તરંગ અને સમુદ્ર વચ્ચે પણ કશું હિતકારી સામંજસ્ય એને વરતાતું નથી :

તરંગ
ઊછળી ઊછળી પછડાઇ
વીખરાઇ જાય છે

સમુદ્ર
તરંગને ઉછાળી ઉછાળી પછાડી
વિખેરી દે છે 

— સમુદ્ર પછી, હવે, કવિ વાત કરે છે, ઉત્પત્તિની ! સ્વાભાવિક છે ! ઉત્પત્તિ રચનામાં એણે સૂર્ય જળ આકાશ પવન કે વૃક્ષોનાં પ્રાગટ્યોને સૃજનની રીતિમાં વર્ણવ્યાં છે, પણ પછી તરત પોતાના સ્થાયી ભાવ-વિભાવ પર પાછો પહોંચી ગયો છે. કહે છે :

ગંધ રૂપ ધ્વનિ આકાર એકસામટાં
એક જ
સરવું વહેવું ઊડવું પ્રસરવું એકસામટું
એક જ
શ્વસવું દેખવું બોલવું જાણવું એકસામટું
એક જ
અનેક અનંત ગતિભેર સ્થિતિ એકસામટી
અનેક અનંત લય એકસામટા
અનેક અનંત ઉત્પત્તિ એકસામટી
એક જ (૬૨-થી ૭૧).

૧-થી ૧૪ રચનાઓમાં પ્રભવેલી જળલીલા દર્શાવે છે કે એનું યુદ્ધ હવે યુદ્ધ નથી રહ્યું, આશાયેશભર્યા કશા મનોભાવ રૂપે વીસરાતું ચાલ્યું છે, કહો કે કશુંક સમાધાન વિલસતું લહેરાવા લાગ્યું છે :

— હવે એણે,

તાણી લીધા... તરંગ
સમેટી લીધા ઉદ્વેગ
... આંતરવેગ... આવેગ
વેગ
એકેક સંચલન
સંકેલી લીધું
ઘનઘેરું ઘૂંટી ઘૂંટાઇ
સંકોર્યું
અંતિમ રવવલય
ઘડ્યા
ઝળહળ ઘાટમાં
જળ
નિ:સ્પન્દ થયું 

– હવે,

તપ્યું તપ્યું
ખળભળ્યું મંથર અલસમાં
બુદ્બુદવાગ્-વિહ્વળ થયું
જળભાર વેરતું
સર્યું  – હવે,
સઘળાં
બિંબપ્રતિબિંબબિંબ ઘૂમરી ખાતાં
નિરંતર
ખળભળતાં રહે
શાંત
ઊંડા સરોવર જળે 

– હવે,

સમુંદમાંથી
ઊછળી ઊડી આકાશમારગે વહી
અંધારપાષાણપર્વતો ભેદી
સરી આવી
ઝમે ઝીણું ઝાકળ

– હવે,

પળભરમાં  ડુંગરના ડુંગર
વરસે અનરાધાર ઊછળે દરિયા
આલિંગે સકળને
લે પાશ પ્રગાઢે
તાણી લઇ જઇ ભીતરતમ
ઓગાળે
ગોચર તે તે કરે અગોચર

— એટલે હવે,

ઝરણું
રમતું રમતું આવે
રમતું રમતું જાય

– અને રમત ?

રમત
જળની પથ્થરની પર્વતની 

– હવે એ જળલીલા સાથેનું એનું એ સન્ધાન એને હવે ગહનમાં દોરી ગયું છે : હવે, જળ એને કેવાં કેવાં અનુભવાય છે ? સાંભળો :

હોય નહિ
હોય ભાસમાન
એવાં;
ઓરાં ઓરાં
ત્યાં તો આઘાં આઘાં
તરસી તરફડી તૂટી જતા

– મૃગ, ને મૃગજળની છલોછલ છલના-ને ઘૂંટતા. હવે જુઓ, જળ અને આકાશની એક જાદુ જેવી ઘટના : ખોબોક જળમાં  ઊતરી આવતાં આકાશ, એમાં વાદળની આવ-જા  — આકાર રંગ તેજ --  પણ હવાની એક જ લહેરખીથી  સઘળાં દૃશ્યોનું ભૂંસાઇ જવું ! પણ, આકાશનું ફરી ખોબોક જળમાં ચૂપચાપ ઊતરી આવવું. હવે, એ રહે વાયુમાં અન્તર્ધાન પણ જિહ્વાને હોય એના આછાઆછા અણસારા. હવે સાંભળો, જળ અને પવન અંગેની એની આ ચિન્તા : જળઘેરામાં ઘૂઘવે પવન, પણ પવનને લિપ્ત રહી સરસરે, તેથી દહેશત થાય કે ક્ષણમાં ભાંગી તો નહીં જાય જળપવનની આ યુતિ. હવે છે, પ્રચંડ જળરાશિ : પણ કેવા ? કહે છે, પર્વતકાય લોઢને ધસમસતા ગરજતા રાખે એવા. વળી, એ છે, ખળભળતા અંધારભર્યા  : તો ય, કેવા ? કહે છે, નર્યાં બળ —

આરો કેવો કે ઓવારો કેવો કે 
કેવાં તળ
નર્યાં બળ ...

પછીની બન્ને રચનામાં, બુંદ બુંદ છૂટું રાખી બંધાવાની અને મહાકાય થતાં થતાં હળવા થવાની, તથા વા દળ પર દળરમણા-માં વરસવા કે વીખરાવાની, વહી વહી વહીને છેલ્લે તો જળમાં જ ભળી જવાની, એની ઉન્મુક્ત પ્રકૃતિનું નાયકે હૃદયભાવથી સ્તવન કર્યું છે. અને ૧૪-મી રચનામાં, એ ક્યાં ક્યાં વરસે છે એનું વરસતા વરસાદની ચાલમાં સાવ જ હૃદયંગમ ગાન-સંગીત સંયોજ્યું છે. (૭૫-થી ૮૬).

સમગ્ર જળલીલા એના પ્રકૃતિ સાથેના પ્રગાઢ શરસન્ધાનનું ફળ છે. જાણે જળનાં એકોએક વળ-કવળનું એને પાકું જ્ઞાન છે. છતાં, સર્જકની તાવણીએ ઑગળીને ક્યાં ય પ્રસરી ગયું છે, એને જરા પણ દમી શક્યું નથી. જોઇએ તો, એક સરખો પ્રભાવ પાથરતી લીલયા ચાલતી એની કલમનાં સર્વત્ર પારદર્શક આલેખનો જ આલેખનો ખડાં છે !

૧૪ રચનાઓની માળા રૂપ આ જળલીલા-ને હું કમલની વિલક્ષણ કાવ્યકલાનું સર્વોત્તમ દૃષ્ટાન્ત ગણું છું. ગુજરાતી સાહિત્યમાં જળનો આ કવિતા-અવતાર અ-ભૂતપૂર્વ છે.

ભાગ ૪ : મથાળું, અનેક.  તેમાં પેટા-મથાળું, ચાર. 

મથાળે કવિ જણાવે છે કે

કદાવર કાળમીંઢ ખડક પર બેઠું પતંગિયું
પાંખો
સંકોરતું
સરી જાય
હળવે... હળવે...
ખડક ઊંચકાય
ઊડઊડ થાય (૮૭).

એમાં, ક્ષણો, વર્તુળ, અંતરો, થોડા ઘડિયાળપ્રશ્નો  – નામ હેઠળ કેટલીક રચનાઓ છે.

આ ખણ્ડમાં, ક્ષણ અને જળ, જળ અને પથ્થર તેમ જ ક્ષણ અને સમય — એમ ત્રણત્રણ યુતિઓની સંયુક્તિમાં કવિએ ક્ષણ વિશેનું સુન્દર કાવ્યજૂથ રચ્યું છે. છેલ્લે એને હળવા પ્રકારના પણ થોડા ઘડિયાળપ્રશ્નો ય થયા છે. જાણે હવે એના કાળ સાથેના સન્ધાનની વીગત વારતા શરૂ થઇ ...

ક્ષણના સ્વરૂપ વિશે ખાસ્સાં માર્મિક પ્રતિપાદનો મળે છે : જેમ કે,

ક્ષણ
સમયની ત્વરાનું
માપ છે
ક્ષણવિલીનતા
વ્યાપ 

: જેમ કે,

ક્ષણો
વીતી ગયાની છલના
રચે છે સ્મૃતિને
અનવરતતા
કલ્પે છે
અનાગતને 
ને એમ
ક્ષણો
ત્રિખંડિત થાય છે

: જેમ કે,

ક્ષણને
ઝીણામાં ઝીણી કર્યા પછી યે
સમય
અવશિષ્ટ છે
ક્ષણનો વિસ્તાર
સમયને આંતરી શકતો નથી
સમયની ગતિસ્થિતિહીનતા
ક્ષણના ઉદ્ભવ લયથી
અસપૃષ્ટ છે

— ભલે; કવિ-નાયકની ક્ષણો કેવી તો સ-જીવ છે ! — જળ ન હોય ને દેખાય, પથ્થર હોય છતાં ન દેખાય, પછીની ક્ષણે બધું અવળસવળ થાય. આ ક્ષણે, જળ થીર, તો આ જળે, પથ્થર વહે. તો વળી, વહેતા પથ્થરમાં ક્ષણ થીર, તો થીર ક્ષણમાં, જળ. એને એમ પણ થાય છે :

ન થીર ન વહે
તે ક્ષણ
જળ
પથ્થર છે

– અને એવી બધી અસમંજસતા વચ્ચે એને ય જ્ઞાન લાધે છે કે

શાશ્વતી
પ્રસવે છે
ભંગુર ક્ષણો 

— પણ પોતે કવિ છે એટલે એ તથ્યને ઉપમાથી રસી લે છે :

જેમ
સમુદ્રમાં બુદ્બુદો છે છતાં
બુદ્બુદ સમુદ્ર નથી
એમ
ક્ષણ સમય નથી 

— જુઓ, ક્ષણો... ચાર-માં એણે ક્ષણ શબ્દ ઉચ્ચાર્યા વિના ૬ ક્ષણોનાં કેવાં તો સિનેમૅટિક હૅપનિન્ગ આકાર્યાં છે ! હું માત્ર ૧, ૨ અને ૫--નાં અવતરણો આપી સંતોષ માનું છું :

૧ :

આકાશો વીંઝતું
સડ-સડાટ ઊતરી રહ્યું છે
પંખી
તળિયેથી
જળપર્વતો વીંધતું
સર્ ર્...સર સરી રહ્યું છે
હમણાં... હમણાં
એકમેકમાં
ભળી જશે
પંખીઓ

૨ :

કદાવર કાળમીંઢ ખડક પર બેઠું પતંગિયું
પાંખો
સંકોરતું
સરી જાય
હળવે... હળવે..
ખડક ઊંચકાય
ઊડઊડ થાય

૫ :

રિક્ત
છલોછલ થાય
ભર્યુંભાદર્યું ખાલીખમ્મ
ક્યારે થઇ જતું એની
બ..સ..
જાણ ન થાય 

બરોબર આ જ પદ્ધતિએ, એણે કેન્દ્ર અને વર્તુળ વિશે તેમ ભૂમિતિ સમય અને દેહ વગેરે સાથે ઊભાં થતાં અન્તરો વિશે રચનાઓ કરી છે. એ રચનાઓ એનાં વિધવિધનાં સન્ધાનોની સૂચક છે, એટલી જ રોચક અને ધ્યાનપાત્ર છે. માત્ર ત્રણ દાખલા આપું :

૧: વર્તુળમાં કેન્દ્ર અને પરિઘ વચ્ચેના અન્તરને એની આ નજરે જુઓ :


એકધારું
એક અંતર
કેન્દ્રનું પરિઘથી
પરિઘનું કેન્દ્રથી 
– પણ એની વર્ણના જુઓ --
શબ્દકાળાતીત
એનું એ... નિરંતર 

: ૨ :  દૈહિક અન્તરની વાતમાં દામ્પત્ય વિશે એ શું કહે છે ? સાંભળો :

દેહસરસા દેહ
વચ્ચે
તસુ, જોજન પણ
પ્રસ્વેદ, અશ્રુ પણ
પ્રસનન્તા, ખિન્નતા પણ
સહશયન, સહદમન પણ
ભવોભવ, વિપ્રયોગ પણ

: ૩ : ભલે; એને વાર્ધક્યપરક અન્તર વિશે સાંભળો :

અહો...
સુદીર્ઘ કેવું...
કેવું કુટિલ...અંતર આ
શરીરમાં શરીરનું (૮૯-થી૧૨૬).

ભાગ ૫ : મથાળું, અનેક.  તેમાં પેટા-મથાળું, પાંચ.  

મથાળે કવિ જણાવે છે કે

હું ય મારાં બોર લઇ આવ્યો છું ને
ચાખી ચાખી
એકેક બોર અલગ કરતો જતો
બેઠો છું બજારમાં
ચૂપચાપ (૧૨૭).

એમાં, બજારમાં, બજાર, ખુરશીઓ, કાળુંધોળું  – નામ હેઠળ કેટલીક રચનાઓ છે.

સરળ અને સ્વયંસ્પષ્ટ છે આ રચનાઓ. રૂપકાન્તરે વ્યંગ વેરે છે, પણ સાથોસાથ, દરેકનું નવ્ય રૂપ પણ પ્રગટાવે છે :

જેમ કે, કાળુંધોળું-માં એ બન્નેને શતરંજની બાજીમાં સામસામાં ખડાં દર્શાવ્યાં છે. બન્નેની જાત-ભાતને એવા રૂપે ઓળખવાનું બને છે.  — જેમ કે, ખુરશીઓ નામનું ૧૩ રચનાઓનું જૂથ એવી જ હળવાશથી રચાયું છે, પણ, ખુરશી પર એક પંખી આવી બેઠું ત્યારે એનું આમ પ્રાકૃતિક સ્વરૂપાન્તર થઇ ગયું — માણવા જેવું છે :

ખુરશીમાં
ડાળો ફૂટી
પાંદડાં કલબલ્યાં
પુષ્પો પ્રગટ્યાં
ફળ લચ્યાં 

– પણ કરમની કઠિનાઇ તો જુઓ,

ખુરશીમાં ઝાડ જાગ્યું
મૂળિયાં વિનાનું 

— જેમ કે, બોર અને બજાર તે રૂપકાન્તરે કાવ્ય, સાહિત્ય કે કલા અને તેનું બજાર. કહે છે, બજાર ખરું, પણ રાઇના પર્વત  વેચનારું ! એટલે, ચપટીક રાઇ માગનારો રડ્યોખડ્યો કોઇ આવી ચડે, ત્યારે આખું બજાર મૂંઝાઇ મરે. જબરો છે આ કટાક્ષ. એવામાં નાયક પોતાનાં ય બોરાં લઇ બેઠો છે. એને કદાચ એમ છે કે પોતે અન્યોથી જુદો છે. એટલે છેલ્લે ફોડ પાડે છે :

ચાખી ચાખી
એકેક બોર અલગ કરતો જતો
બેઠો છું બજારમાં
ચૂપચાપ (૧૨૭-થી ૧૪૪).

— એને એની આવી જુદાઇમાં ભાળીને અંકે કરવાનું ગમે એવું છે. એવા એને આપણે આપણો કરી સંભાળી રાખીએ.

૧૦

આ દીર્ઘ પટના વિવરણથી મેં કમલની સૃષ્ટિથી પ્રગટતા અનેકએક-ની ઝાંખી કરી છે. એને ઓળખવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. આને એની અને કમલની કશી સાવ સાચકલી કબૂલાત શું કામ ન કહેવી ? ધૈર્યપૂર્વકનો આ એક ખરો દિલી એકરાર છે. એ એકરારમાં, એક અને અનેક-થી અનેકએક સ્ફુરે, વ્યક્ત અને અવ્યક્ત-થી વ્યક્તઅવ્યક્ત જન્મે, ભ્રાન્તિ અને સત્ય-થી ભ્રાન્તિસત્ય પ્રગટે તેનો આનન્દ નથી એમ નથી. પણ તે દરેકનું આયુષ્ય તો અલ્પ છે ! એકરાર એ વેદનાથી લિપ્ત પણ છે. કલા સમસ્તની નિરર્થક સાર્થકતા કે સાર્થક નિરર્થકતાને ઓળખ્યા કરવાના નિષ્ઠાભર્યા કવિ-યત્નને અહીં આમ વાચામાં મૂકી શકાયો છે. જીવનરહસ્યોને લખ્યા પછી, કે લખતાં લખતાં, કે લખ્યા વિના, પામી શકાય ? નિજી સર્જકતા પર વિશ્વાસ રાખી શકાય ? કેટલો ? કલારહસ્યોની છેવટ શું ? સરજાયેલાં સત્-ની છેવટે શું ? સર્જનપ્રક્રિયામાં રત-નિરત જીવ સામે પ્રગટતા આ બધા પાયાના પ્રશ્નો છે.

૧૧

એક અર્થમાં, જીવનની તુલનામાં કવન, એટલે કે સાહિત્ય, અ-સહજ છે. મન અને એથી દોરવાતાં કર્મ સહજ છે પણ એની સરખામણીએ વચન, એક અર્થમાં, ઓછાં સહજ છે. કેમ કે વચન ભાષાતન્ત્રની પેદાશ છે. ભાષાવિહીન વચન ન હોય. પણ ચેષ્ટાઓ ઇશારા ઇંગિતો, સરખામણીએ સહજ છે. ભાષામાં, પદ્યની સરખામણીએ ગદ્ય, એક અર્થમાં, ઓછું કૃતક છે. એક અર્થમાં, છાન્દસ પદાવલિની તુલનામાં અછાન્દસ પદાવલિ સહજ છે. એક અર્થમાં, અછાન્દસ પદાવલિની સરખામણીએ કશા કાવ્યપ્રકાર વગરનું, કશી કાવ્યબાનીની ચિન્તા વગરનું, કે અરે, કશા કહેવાતા કાવ્યવિષયની પળોજણ વગરનું કાવ્યત્વ, એક અર્થમાં, વધારે સહજ છે.

આ દરેક સહજ-તા સ્વલ્પ સાહિત્યિકતાની પક્ષધર છે. કમલની સૃષ્ટિમાં મને એવી સ્વલ્પ સાહિત્યિકતા અને સહજતા અનુભવવા મળી છે.

આપણા ૨૧મી સદીના જમાનાનો સવાલ એ છે કે કયું સાહિત્ય સહજ અને કયું કૃતક. જીવન-વ્યાપારોનું અનુ-સરણ કરનારું કૃતક કે પછી તેનો સામનો કરે, યુધ્ધે ચડે, એ સહજ --? બીજી રીતે એમ પૂછાય કે જેમાં સાહિત્યિકતાની માત્રા વધુ તે સહજ કે જેમાં માત્રા નહિવત્, એ સહજ --? આધુનિક સાહિત્ય-દર્શને અટમોસ્ટ લિટરરીનેસ-ની ચાહનાને આગળ કરેલી. મહત્તમ સાહિત્યિકતા. એની પ્રતિક્રિયારૂપે અનુ-આધુનિક દર્શનમાં લીસ્ટ લિટરરીનેસ-ની હિમાયત થવા લાગી છે. ઓછામાં ઓછી સાહિત્યિકતા. અને તુલનાત્મક સાહિત્ય-ના અધ્યેતાઓએ ઇન્ટર-લિટરરીનેસ-ની વાત નવેસર માંડી છે. આન્તર-સાહિત્યિકતા. તેઓ જુદે જુદે સ્થળે જુદા જુદા કાળે સંભવેલાં સાહિત્યોમાં અનુભાવતી સાહિત્યિકતાઓ-ને સરખાવે અને એ તુલનામાં તદુપરાન્તનાં કયાં તત્ત્વો સમ્મિલિત છે તેની શોધ આદરે. કેમ કે કોઇપણ દેશ-કાળે જે કંઇ લખાય છે તેમાં સર્જનપરક અને સિદ્ધાન્તપરક — બન્ને પ્રકારનાં પૂર્વવર્તી આવિષ્કરણોની છાયાઓ તો હોય જ છે. જેમ કે, વર્તમાન સાહિત્યોમાં આધુનિક, રોમૅન્ટિક કે ક્લાસિકલ-ની યાદ અપાવનારાં તત્ત્વો હાજર હોય છે. શોધી બતાવાય. એટલે, પ્રવર્તમાન કલા-નિષ્ઠાએ એ દિશા પકડી છે, જેમાં પૂર્વવર્તી આવિષ્કારો માટેના સંચિત આગ્રહો-દુરાગ્રહોથી મુક્ત થવાય અને ઓછામાં ઓછી સાહિત્યિકતા વડે વર્તમાનને પ્રસ્તુત રહી શકાય.

અનેકએક સંગ્રહ મને મળ્યો એની પૂર્વેના બેએક માસમાં, સમજો કે, ૨૦૧૨ના લેટ સપ્ટેમ્બરથી ઑક્ટોબરમાં, હું યુગોસ્લાવ મૂળના ચાર્લ્સ સિમિક નામના અમેરિકન કવિની સૃષ્ટિમાં રમમાણ હતો  — એ રીતે કે હું એમનાં કાવ્યોના અનુવાદ કરતો’તો. સિમિક સર્રીયલ-ના અનોખા સર્જક છે. એમના જેવા કવિઓને મન સર્રીયલ-થી વધારે ખરું દર્શન એકે ય નથી. એમની સર્જનયાત્રા એનાથી સંભવે છે. એમની સૃષ્ટિમાં, જેમના સૂઝ્યા એમના લવારા નથી હોતા, બલકે ભાષા ઓછામાં ઓછી હોય છે. એમની અને કમલની સૃષ્ટિમાં જે દેખીતી સમાનતા છે તે આ — વર્બલ મિનિમાલિટી. ગણ્યાગાંઠ્યા શબ્દોથી કાવ્યપદાર્થનું ઉદ્ભાવન કરવાની નેમ. એને પરિણામે પ્રગટે છે, સ્વલ્પ સાહિત્યિકતા. વરસો પર આવી જ સમાનતા વાસ્કો પોપામાં જોવા મળી હતી. એમની રચનાઓના અનુવાદ કરતી વખતે પણ ઓછા શબ્દોથી પ્રગટતી સ્વલ્પ સાહિત્યિકતાનો જાદુ પરખવા મળેલો. આ બાબતે આપણી ભાષામાં કમલ એમના પ્રવેશકાળથી ચિહ્નિત થયેલા છે. ૧૯૮૨માં મેં આઠમા દાયકાની કવિતા શીર્ષકથી એક સમ્પાદન પ્રકાશિત કરેલું. એ ગાળાની આપણી કવિતાપ્રવૃત્તિને ઓળખવાનો પ્રયાસ. ત્યારે મેં કમલ વોરાને કશા આવા જ મનોભાવથી નવી કલમના કવિ  કહેલા. અલબત્ત, ઉમેરેલું, જે હજી સ્થિર થવા કરે છે. એમ પણ ઉમેરેલું કે, પરન્તુ એમનો અવાજ ઘણો ઘણો જુદો છે. એ અવાજનું જુદાપણું આ સંગ્રહમાં એનાં સૂર, સ્વર કે સંયોજના જેવાં બધાં જ પરિમાણોમાં ખીલી ઊઠ્યું છે — અલબત્ત તેનો ધારક અને પોષક છે એમનો આ પ્રોટેગનિસ્ટ.

૧૨

એના વડે સંભવેલી કમલની આ કાવ્યકલા વિ-લાક્ષણિક છે : અગાઉ મેં એનાં કથનને વિધાન જેવાં કહ્યાં છે. કહ્યું છે, વિધાનો તાર્કિક નથી, રસીલાં અને કાવ્યશીલ છે કેમ કે એનાં મૂળ કવિચેતનામાં છે. કોઇ ફિલસૂફે નહીં પણ કવિની ચેતનાએ ઝડપેલાં છે. કાવ્યત્વની ચાલમાં ચાલતાં છે, ઉપરાન્ત, પ્રતિપાદક છે. જુઓ, એક અને અનેક-ની રમણાનાં જ્ઞાનભાન ભાવકને ન હોય એમ નહીં. પણ સર્જનપ્રક્રિયા વડે અહીં એ બધાંનો કાયાકલ્પ થઇ જતો હોય છે. લગભગ દરેક રચના એ પ્રકારે સમ્પન્ન થઇ છે. કથનની રીતભાત અને ભૂમિકા પ્રતિપાદક વિધાનની રહે છે અને / પણ એ સ્તો છે, કમલનું કાવ્ય !

એમનું કાવ્ય એવા વિલક્ષણ પ્રકારે સંભવે છે, હૅપન થાય છે. આના સમર્થન માટે કેટલાક અંશો :

— જેમ કે,

અનેક એક...
વચ્ચે અંતર ન રહેતાં
સમાન થઇ જતાં
અનુસ્યૂત થઇ જતાં
અનેકએક અવિશ્લેષ્ય થયું  (૧૨).

— જેમ કે,

નર્યા ખાલીપાપૂર્વક
સમગ્ર વર્તુળ
કેન્દ્રને
આશ્લેષે છે
પ્રપૂર્ણ એકાગ્રતા (૧૦૯).

— જેમ કે,

ક્ષણો
વીતી ગયાની છલના
રચે છે સ્મૃતિને
અનવરતતા
કલ્પે છે
અનાગતને
ને એમ
ક્ષણો
ત્રિખંડિત થાય છે (૯૭).

— જેમ કે,

અહો...
સુદીર્ઘ કેવું...
કેવું કુટિલ... અંતર આ
શરીરમાં શરીરનું (૧૧૯).

વાર્ધક્યના તથ્યનું આ અપ્રતિમ સત્ય છે અને તે ય કવિતાની ભાષામાં.

કેટલાંક હૅપનિન્ગ્સ :

— જેમ કે,

અક્ષરો અને કાગળની વચોવચ છું
એકાકી (૩૪).

એ પ્રોટેગનિસ્ટને જોઇ શકાય છે.

— જેમ કે,

પછી
કાગળની કરચલીઓ વચ્ચે
કાળું ટપકું
હલબલ્યા કરે... (૬૩).

કરચલીઓ અને હલબલતું ટપકું, બન્ને દેખાય.

— જેમ કે,

પવનના જોમે
કિલ્લો
ચકરાવા લે છે
રેત રેત રેત
સૂસવે છે (૪૯).

પવનનું જોમ ધ્યાને આવે છે.

– જેમ કે,

જળઘેરામાં ઘૂઘવે પવન (૮૨).

— જેમ કે,

બિંદુ પર થંભી
કલમ
નિર્બંધ કોરાપણું જોઇ રહે (૨૮).

કલમનું થંભવું અને કોરાપણું જોતી થંભેલી એ કલમ, બન્ને જોવાય છે.

— જેમ કે,

સામે છે તે ને
અંતર્લીનની વચ્ચેથી

કાગળ
હળવે હળવે
ખસેડતો જાઉં (૨૦).

સામેનું અને અન્તર્લીન — બન્ને જોવાય ત્યાં તો કાગળ ખસેડાતો દેખાય, સંભળાય. એ ખસેડનારને પણ અનુભવાય છે.

— જેમ કે, …

હું
ખચ્ચ્ ખેંચું છું
તસુ
કોરી જગા
મળી આવે ! (૧૭).

એ એમ કહે ને જોઇ શકીએ કે એને તસુ કોરી જગા તરત મળી આવી !

— જેમ કે,

રેતકણો વચ્ચે
બુદ્બુદો તતડી તતડી
તૂટી રહ્યા છે
શંખમાં ઝીણેરો રવ પણ નથી (૬૬).

બુદ્ બુદોનું તતડીને તૂટવું દેખાય અને સંભળાય પણ ખરું. જો એમ થાય તો શંખમાં જે ઝીણેરો રવ પણ નથી તે દેખાયા પછી સંભળાય પણ ખરો. બન્ને વખતે કવિતાનો કાન જોઇએ !

એણે કેટલા ય શબ્દો સરજીને સ્વ હેતુએ આબાદ વાપરી બતાવ્યા છે. જે-તે સ્થાને મને એ ય કોઇ કોઇ  હૅપન થતા લાગ્યા છે : કેટલાંક દૃષ્ટાન્ત આપું : નર્યા ખાલીપાપૂર્વક  / સમગ્ર વર્તુળ / કેન્દ્રને આશ્લેષે છે / પ્રપૂર્ણ એકાગ્રતા (૧૦૯); અંતિમ રવવલય / ઘડ્યા (૭૫); ભેજમત્ત હવા (૮૧); તૃષાજ્વરિત કંઠમાં બાઝે (૭૯); વા દળ પર દળરમણામાં (૮૪);  કલ્પે છે / અનવરતતા (૯૭); બિંબપ્રતિબિંબબિંબ ઘૂમરી ખાતાં (૭૭); વાચાક્ષેપથી અલયાન્વિત કરી (૩૩); અક્ષરમરોડોની ભંગુરતાના આનંદમાં (૧૯); કે, હે શતસહસ્ત્રશતદલપદ્મ ! (૧૦૮).

આ સિદ્ધિ વિપુલ માત્રામાં નથી, ગાજતી-વાજતી નથી. એ તો એની સ્વલ્પતામાં રમે છે – એકના એક દાવપેચથી રમે છે ! કેમ કે એના સર્જકને એની પણ કશી લગની નથી. કલાની શૈલૂષી પ્રકૃતિનો જાણતલ એ એથી પણ મોહાવા નહીં માગતો હોય કે શું !

કમલનો આ પ્રોટેગનિસ્ટ મને એવી દરેક વાતે નિરીહ અને નિ:સ્પૃહ દેખાયો છે. જાણ્યે-અજાણ્યે પણ કાવ્યસૌન્દર્યને અંગેના સંચિત, સુખ્યાત અને મૂલ્યવાન મનાયેલા આગ્રહોથી મુક્ત લાગ્યો છે. એના સર્જક કમલની સ્વલ્પ સાહિત્યિકતા તો એનું ય સ્વાભાવિક લક્ષ્ય છે. જુઓ, પ્રેમ ઇર્ષા ક્રોધ શોક વગેરે સાથે જોડાયેલાં જાણીતાં કાવ્યવસ્તુ એના વિષયો નથી. એને તો આ દ્વન્દ્વાત્મક વિશ્વને અને તેનાં રહસ્યોને વિદારવાં છે કેમ કે કલાની નજરે તાવીને બદલી જોવાં છે. અને એમ કરવા જતાં, સર્જન કે કલાની મૌલિક તાકાતને નાણી જોવી છે. એથી પ્રગટતી વિમાસણ અને તેની જ સહોદર વેદનાને વાચા આપવી છે. એ માટે જાણીતા છન્દોલય કે અછાન્દસના ચવાયેલા તરીકાઓ એનાથી નથી વાપરી શકાયા. જાણીતા કાવ્યપ્રકારનો તૈયાર ઢાંચો પણ નહીં. એમાં, શબ્દોનો ખખડાટ નથી, પણ અર્થકાયાઓની અવરજવર છે, ક્યારેક અફરાતફરી પણ છે. ઉપમા વગેરે અલંકરણની માત્રા નહિવત્ છે. એમાં કલ્પનનું રસાયન જરૂર છે પણ ભાગ્યે જ કોઇ કલ્પન પોતાની મોહિની માટે હોય. બલકે, કોઇ કલ્પન કશા કેન્દ્રને ઘન કરવાને પણ ભાગ્યે જ છે. અગાઉના વિવરણથી સ્પષ્ટ થયું જ છે કે કમલની કોઇ એક રચના એક હોવાછતાં સ્વાયત્ત નથી અને છે પણ ખરી; અને તેથી એને કેન્દ્ર છે પણ ખરું અને નથી પણ ખરું. પરિણામે એની કાવ્યબાની, સ્વરૂપે અનોખી છે. નિરન્તર ટટ્ટાર. કેમ કે એ આ બધાં ન-જાણીતાં તત્ત્વોનું પરિણામ છે.

૧૩

આ સર્વ લક્ષણોથી સૂચવાતી કમલની વિલક્ષણતા બેવડો પરમ્પરાવિચ્છેદ સૂચવે છે : વિચ્છેદ પરમ્પરાગત કાવ્યતરીકાથી તેમ જ વિચ્છેદ આધુનિક તરીકાથી. એ વિચ્છિન્નતા અનુ-આધુનિકતા-વાદી છે, કે ના, હજી યે આધુનિકતા-વાચી છે — તેનો પણ્ડિતો ભલે કરે વિચાર. આપણે તો આ વિલક્ષણ કવિને આપણો કરી સંભાળી રાખીએ. 

= = =

અનેકએક’ : કાવ્યસંગ્રહકમલ વોરા : પ્રકાશક - ક્ષિતિજ સંશોધન પ્રકાશન કેન્દ્ર, A-403, Parasnath, Sudha Park, Shanti Path, Ghatkopar (East), MUMBAI - 400 077, India : e.mail -etadindia@gmail.com : પહેલી આવૃત્તિ - 2012 : પૃ. 176 : મૂલ્ય -રૂિપયા - 200

 

02/12/2012 [Last modified : 31/03/2013]

G/730 Shabari Tower, Ahmedabad 380 015, India

E-mail: suman.g.shah@gmail.com

Category :- Opinion / Literature

સંગ્રહના ૧૦૦-મા ક્રમાંકે કોરું પાનું છે. એ સાથેનું આ કાવ્યશતક વૃદ્ધો વિશે છે, કહો કે, વાર્ધક્ય વિશેનાં અનેક વિધાનાત્મક વર્ણનોનો સમુચ્ચય છે. કોઇ મને પૂછે કે વિધાનો કરવાથી કાવ્ય થઇ શકે? તો હું કમલ વોરાકૃત આ ‘વૃદ્ધશતક’-નો દાખલો આપીને ‘હા’ કહું.

: ૧ :

મારી આ વાતના અનુલક્ષમાં મેં બે વસ્તુ ખાસ કરી છે : એક તો એ કે વિધાનોથી કવિતા થઇ શકે એટલી એ જ વાતને મેં લક્ષમાં રાખી છે. ને તેથી આ લેખને સમગ્રદર્શી સમીક્ષા ન ગણવા વિનન્તી છે : બીજું, એ જ હેતુને પાર પાડવા મેં કમલ વોરા, એમનામાં વસતો કવિ અને એ કવિએ સરજેલો પોતાનો પ્રોટેગનિસ્ટ એવો એક કામચલાઉ ભેદ કલ્પ્યો છે. વાતના વિકાસ દરમ્યાન એની સાભિપ્રાયતા આપોઆપ સમજાશે.

: ૨ :

વર્ણનોમાં મેં જોયું છે કે એક એક વૃદ્ધ છે અને અનેક વૃદ્ધો પણ છે. એકલા છે, બે ત્રણ કે તેથી વધારેની ટોળીમાં પણ છે. એકલ છે, સંગી પણ છે. આમ તો, ૯૯ + ૧ = ૧૦૦ વૃદ્ધો છે. આ દરેક વૃદ્ધ બીજા વૃદ્ધથી જુદો જરૂર ભાસે છે પણ વાર્ધક્યના મામલામાં બધા વૃદ્ધ સરખા જ કહેવાય.

મુખ્યત્વે મને લાગ્યું છે કે અમુક વર્ણનો પ્રોટેગનિસ્ટે કર્યાં છે. એની નિરીક્ષામાં એક પછી એક વૃદ્ધ આવતા રહ્યા છે. એક વૃદ્ધ આ, એક વૃદ્ધ આ, એક આમ કરે છે, એક તેમ કરે છે વગેરે વિધાનો કરીને વર્ણનો રચતો ચાલે છે. ચર્ચા માટે થોડાંક સૂચવું - ક્રમાંક : ૫, ૭, ૮, ૧૬, ૨૧, ૫૮ -મેં આ ક્રમે ચર્ચ્યાં છે.

વળી, વૃદ્ધોના મામલામાં કશુંક અળવીતરું ઘટવા લાગે છે ત્યારે પ્રોટેગનિસ્ટ મને મૂંગો થઈ જતો દેખાયો છે. જાણે એવું બધું આકારવું એને અઘરું થઇ પડતું હોય. એટલે એવાં વર્ણનોનું કામ કાં તો એણે કવિ માટે છોડી દીધેલું છે અથવા કવિએ પોતે પોતા માટે રાખી લીધેલું છે - જેમ કે અતિ વાર્ધક્ય અને મરણોન્મુખ અવસ્થાનાં વર્ણનો કવિએ કર્યાં છે. કેમકે એ અવસ્થાઓ વિશે વિધાનો કવિ જ કરી શકે એવી એ દુરુહ હતી.

વૃદ્ધો આમ, ને વૃદ્ધો આમ, વૃદ્ધો આવા છે, ને આવું કરે છે, ને તેવું કરે છે, જેવાં વિધાનો વડે કવિ વર્ણનો રચતો ચાલે છે. ‘એ’-ને આમ થઇ રહ્યું છે, ‘એ’-ને તેમ થઇ રહ્યું છે, જેવાં વિધાનો વડે એણે ‘એ’ વૃદ્ધવ્યક્તિઓને પણ વર્ણવી છે. ચર્ચા માટે થોડાંક સૂચવું : ૧, ૨, ૩, ૪, ૧૦, ૧૩, ૧૪, ૩૨, ૯૬, ૯૭, ૪૬, ૮૫, ૭૭, ૭૮, ૭૬, ૯૦, ૯૫, ૯૮, ૭૯, ૮૦,  ૮૪, ૮૯, ૯૩, ૯૯ વગેરે. - મેં આ ક્રમે ચર્ચ્યાં છે.

મને એમ લાગવાનું મુખ્ય કારણ એ બન્નેની વાણી છે : પ્રોટેગનિસ્ટની વાણી સાદી છે. કવિની કવિધર્મે કરીને વંકવોળામણી છે. ક્યારેક કથાની રીતે પણ વર્ણનોને તાદૃશ કરાવતો હોય છે.

પણ એ બન્નેમાં સામ્ય એ વાતનું છે કે બન્નેએ વૃદ્ધોને વિધવિધની અવસ્થાઓમાં તરેહ તરેહનાં વર્તન કરતા જોયા છે. ખાસ મને એ લાગ્યું છે કે વૃદ્ધો એમને જેવા દેખાયા છે, તેવા દર્શાવ્યા છે. જેવું કરતા હોય, તેવું જ કરતા વર્ણવ્યા છે. તાત્પર્ય, પોતાની દૃષ્ટિમતિ દાખલ નથી કરી.

એને કારણે વિધાનો શુદ્ધ રહી શક્યાં છે. શુદ્ધિને કારણે ખુલ્લાં રહી શક્યાં છે. ખુલ્લાં છે તેથી વિચારપ્રેરક નીવડ્યાં છે. દરેક વખતે સૂચવે છે કે વધારે વિચારો, વાતમાં કશો ઉમેરો કરો. મતલબ, વાચકને પૂર્તિ કરવાની તક આપે છે. વિધાનનો  એ તો ધર્મ છે ! મેં એવા નાના નાના ઉમેરા કર્યા છે.

આમ તો, ક્રમાંક ૧-થી માંડીને વર્ણવાયેલા ૯૯ વૃદ્ધોમાં ક્રમાંક ૯૯-માં વર્ણવાયેલા ૧-ને ઉમેરવાથી ૧૦૦ વૃદ્ધો થાય છે. પણ છેલ્લે કદાચ મૃત્યુ નામના અન્તિમ વર્ણન માટે પ્રોટેગનિસ્ટ કે કવિ પાસે કોઇ વૃદ્ધ બચ્યો નહીં હોય. અથવા બધા ક્યાંક નીસરી ગયા હશે. એટલે વિધાન કરે તો કયા વૃદ્ધને વિશે કરે ને શું કરે? એટલે, જુઓને, છેલ્લા ૧૦૦-મા કોરા પાન પરના શ્વેત અવકાશમાં બન્ને લુપ્ત થઈ ગયા છે.

: ૩ :

સવાલ એ છે કે વિધાનોને કાવ્યત્વ શી રીતે સાંપડ્યું છે જેથી વર્ણનોને કવિતા કહી શકાય. એનો જવાબ મળે એ માટે પહેલાં કેટલુંક સમજી લઇએ :

: ૪ :

એક વૃદ્ધ આ, એક આ, અને વૃદ્ધો આમ, ને વૃદ્ધો આમ - પ્રકારના જાતભાતના દાખલાઓથી એકંદરે જે વાત ઘૂંટાયા કરી, એ છે તો વાર્ધક્યની. વાત રિપીટેટિવ છે. દરેક રૅકર્ડ જુદી પણ ગાણું એક-નું-એક ગાય છે. પ્રોગ્રેસિવ નથી. ગ્રામોફોનની રૅકર્ડની પિનની જેમ ક્યાંક અટકી ગયેલી છે. એમ થવાનું કારણ એ છે કે વૃદ્ધો સમયના કોઇક પડાવ પર અટવાઇને થંભી ગયા છે. પરન્તુ આપણે જાણીએ છીએ કે એવાં પુનરાવર્તનો વાણીદોષ તરીકે પુરવાર થઇ શકે છે. ઉપરાછાપરી ચાલ્યાં આવેલાં વિધાનો વાર્ધક્ય વિષયે આપણને કંટાળો આપી શકે. બૅકેટે એવું કરેલું - પ્રેક્ષકોના ચિત્તમાં કંટાળો ઉગાડવા માગતા’તા અને કરી શકેલા. પણ મેં જોયું કે કમલ વોરામાં જીવતા કવિનો કે કવિના પ્રોટેગનિસ્ટનો એકેયનો આશય એ નથી. કદાચ એમણે સમજી લીધું હશે કે વૃદ્ધોને ચૉક્કસ આશયથી નીરખવા બેસશું તો નિષ્ફળતા મળશે. વ્યર્થ પુરવાર થશું. કોઇ રખાય એવો આશય હોય તો તે એ છે કે તેઓ જેમ કરતા દેખાય છે ને તેથી જેવા લાગે છે તેવા તેમને પૂરી વફાદારીથી વર્ણવવા ને તેટલાથી સંતોષ માનવો.

પરિણામે શું બન્યું? એ કે ચૉક્કસ આશયની અનુપસ્થિતિને કારણે એમને મુક્તતા સાંપડી. મુક્તતાનો લાભ લઇ એઓ વર્ણ્ય વિષયને વફાદાર રહી શક્યા. જો કે સંતોષની મનીષાને કારણે લાભ એમણે જરૂર જેટલો જ લીધો છે. એટલે સારા વર્ણનકાર તરીકે બન્ને જણા સંયત અને પ્રામાણિક પણ રહી શક્યા છે.

હવે, આગળ વધીએ.

મેં બન્નેને ધ્યાનથી સાંભળ્યા છે. મને લાગ્યું છે કે પ્રોટેગનિસ્ટે આછુંપાતળું જોયું છે, કવિએ ઊંડેથી જોયું છે. એટલે, અવળું તો મને એમ લાગ્યું છે કે વર્ણનો ભલે ઉપરાછાપરી આવે છે, એમાં કંટાળાને તો જગ્યા જ નથી. બલકે એકધારાપણું પ્રોગ્રેસિવ છે - વિકાશીલ - કેમ કે વૃદ્ધો વિશે ચિત્તને નિરન્તર આકર્ષતું ચાલે છે. વૃદ્ધોની એ બધી ઘટનાઓ પોતે પણ વૈવિધ્યભરી ને નરી નિરાળી છે, પુનરાવર્તન-દમિત નથી. એમના બારામાં ઘણીયે વાર એવું એવું ઘટ્યું છે જેને અનન્ય કહી શકાય, જેને માત્રકવિ જ જોઇ શક્યો છે. ઉપરાન્ત, વૃદ્ધોનાં વર્તન પણ વિચિત્ર છે. મોટેભાગે, અનપેક્ષિત અસામાન્ય અને અસાધારણ. વૃદ્ધો અસંગત લાગે, અસંતુલિત લાગે, પાગલ લાગે. પરન્તુ વિરોધાભાસ એ છે કે ઝીણવટથી જોતાં સ્પષ્ટ લાગે છે કે હકીકતે એવા તો તેઓ જરાપણ નથી. અવસ્થાએ સંપડાવેલું તો જીવે છે. પૂરેપૂરું સ્વાભાવિક તો વર્તે છે. સાર એમ સમજાશે કે બધાં વિધાનો એ વિરોધાભાસે રસિત ભૂમિ પર ખડાં છે. ટૂંકમાં, પુનરાવર્તન અહીં આભાસી છે. કહો કે, અહીં પ્રચુર વૈવિધ્ય છે. સ્પષ્ટ છે. એને કારણે પરિણામ એ આવ્યું છે કે વર્ણનો વૃદ્ધોને વિશે ખૂબ ખૂબ રસાળ પુરવાર થયાં છે. ૧-થી ૧૦૦-લગી જતા જાવ, રસ ખૂટશે જ નહીં.

: ૫ :

જોઇએ, એવું કેવી રીતે સંભવ્યું છે. મારે દાખલા સાથે તેમ જ કંઇક મારાં ઉમેરણો સાથે માંડીને વાત કરવી જોઇએ :

: ૬ :

પ્રોટેગનિસ્ટ વૃદ્ધોને કેટલીયે વાર એક એક કરીને વર્ણવે છે. મેં દર્શાવેલા ક્રમાંક અનુસારનાં વર્ણનો જોઇએ : જેમ કે,

એક વૃદ્ધ 
એનું નામ, ઘરનું ઠેકાણું
ભૂલી ગયો છે (૫).

નામ ને ઘરનું સરનામું ભૂલી ગયેલો એ -

બસ
ચૂપચાપ બેઠો છે
કોઈ અજાણ્યો જણ કંઇ પૂછે તો
એ આછુંઆછું હસે છે :

હવે જુઓ, એ એકાએક જે કરે છે એ એટલું અસામાન્ય છે કે કોઇ ચૂપચાપ બેસેલો ન કરે. અપેક્ષા તૂટે છે. પ્રોટેગનિસ્ટ જણાવે છે -

પાસેના ઝાડના છાંયડા સાથે
સંતાકૂકડી રમતા
સાંજના તડકાને
ધ્રૂજતા હાથે
પકડવા-ઉડાડવા મથે છે…

એટલું જ નહીં, - લાકડીના છેડાથી ધૂળમાં આડાઅવળા લીટા કરે છે … પ્રોટેગનિસ્ટ ભલે નથી કહેતો પણ હું ઉમેરું કે એ કદાચ કશીક અસમંજસ મનોવસ્થાનો શિકાર બન્યો હશે. તે એવું ન કરે તો શું કરે?

એક વૃદ્ધ
ઝાડ પરથી ખરતાં પાંદડાં
ગણી રહ્યો છે (૭).

ખરતાં પાંદડાં ગણનારો એકધારું ગણે, ચાર-પાંચ પાંદડાં સામટાં ખરી પડે ત્યારે ગણતરી લથડિયાં ખાય, એકાદ પાંદડું ઊડી જાય, તો મૂંઝાઇ જાય, વગેરે બધું પ્રોટેગનિસ્ટે ભલેને કહ્યું, સાવ સ્વાભાવિક છે, એમ બને જ. પણ -

એકેક પાંદડું વીણી લઈ
ટોપલીમાં નાખતો વૃદ્ધ
ગણતરીના તાળામાં
ગોટે ચડે છે…

તે મને થાય કે કશીક ગૂંચવણનો માર્યો જ એમ કરતો હશેને. માણસને ગણતરી ગોટે ચડાવે કે સરખો હિસાબ મેળવી આપે? આમાં તો ગોટે ચડાવી દીધો. અસાધારણ પરિણામ આવ્યું. ઉમેરું કે તેમ છતાં પણ એમ થવું વૃદ્ધોના દાખલામાં અસ્વાભાવિક તો નથી જ.

એક વૃદ્ધ
અરીસામાં એનો ચ્હેરો જોઇ
ખડ ખડ હસે છે (૮).

અરીસામાં પોતાનો ચહેરો જોઇ હસનારાને પાગલ ન કહીએ. પણ મેજ નથી કુંજો નથી પ્યાલો કે પાણી નથી અરીસો ય નથી છતાં પાણી એણે પીધા કર્યું છે, તો એના એ વર્તનને અસામાન્ય ન ગણીએ તો શું ગણીએ? - પણ

પાણી પી પીને 
તરસના માર્યા ફસડાઇ પડતા વૃદ્ધને
વૃદ્ધ ઊભો કરવા મથે છે

… એ વર્તન સાવ સામાન્ય અને બિલકુલ સ્વાભાવિક છે. પોતામાં વસતો બીજો વૃદ્ધ પોતાને મદદ કરે જ કરે. કેમ કે એને ફસડાવાનું ય પોતે ને ઊભા ય પોતે જ થવાનું હોય છે. પરન્તુ હું ધારી શકું છું કે પહેલાં ભ્રાન્તિમાં સપડાયો પછી નિર્ભ્રાન્તિ ભણી પરવર્યો, એ જે થયું તે એની કશીક નિર્નામ પિપાસા કે અધૂરપને કારણે જ થયું હશે. પ્રોટેગનિસ્ટ બધું તો શી રીતે ક્હૅવાનો’તો …

એક વૃદ્ધ
ઘરની બારીમાં ઊભો રહી
બહાર રસ્તા પર પસાર થતા માણસો તરફ
હસે છે, હાથ હલાવે છે (૧૬).

ઘરની બારીએ ઊભો રહી બહારના માણસો પર હસનારો, હાથ હલાવનારો, -

બીજી જ પળે
એ જ માણસો તરફ દાંતિયાં કરે છે

…એવા એને માટે પ્રોટેગનિસ્ટેય કહ્યું કે -

કોઇને પણ લાગે
ડોસાનું ચસકી ગયું છે

…ઘરની બહાર આવીને એ -

રસ્તે જતા માણસો સાથે
હાથ મેળવે છે
કોઇ કોઇને તો ભેટે છે
પછી ઘરમાં જઇ
આખા દિવસની ઉઘાડી બારી
બંધ કરી દે… 

પ્રશ્ન થાય કે કોઇ કોઇને ભેટવા જેવું અને બારી બંધ કરી દેવા જેવું અસામાન્ય કામ એણે શું કામ કર્યું. જો કે બીજી જ પળે થાય કે એમ જ કરેને ! મારી ધારણા છે કે એની કારકિર્દીમાં કોઇની એવી હાનિકારક અવરજવર રહી હશે. અથવા કશેકથી નિરન્તરનો કપાયેલો હશે - વિચ્છિન્ન.

એક વૃદ્ધ
પાણી પર ડગ માંડતો હોય એવા ડરથી
જમીન પર ચાલે છે (૨૧).

પાણી પર ડગ માંડતો હોય એવા ડરથી જમીન પર ચાલનારો અને વળી દાઝી જવાનો હોય એવી સાવધાનીથી પાણીને અડનારો વૃદ્ધ, બિલકુલ સ્વાભાવિક છે. એમ જ કરે. પણ પ્રોટેગનિસ્ટ જણાવે છે એમ જ્યારે એને -

ત થ થઇને દ ધ થઇને
નનો પ ફંભળાય છે
બ બોલવા હોઠ ભેગા થતા જ નથી
મોંની બખોલમાં લથડતી હવા
ભમ કરતી ફસડાઇ પડે છે

… ત્યારે એ આખી ઘટના અનપેક્ષિત ભાસે છે. પણ શું એમ થવું અસ્વાભાવિક છે? ના. એવા એને -

મન જેવું મન
જડતું નથી

… વગેરે જે અમૂંઝણ થઇ તે પણ અસ્વાભાવિક નથી, અરે, સાવ સામાન્ય છે. મને થાય, કશીક એની દુદર્મ્ય લાચારી હશે…

એક વૃદ્ધ
ખિસ્સામાં મુઠ્ઠીભર આગિયા સંઘરી રાખે છે (૫૮).

ખિસ્સામાં આગિયા સંઘરી રાખનારો આમ તો પોતે જ એક અસામાન્ય વૃદ્ધ છે. પણ પ્રોટેગનિસ્ટે ઉમેર્યું કે -

અંધારું ઊતરે
ઘેરાય
ત્યારે એમાંથી બે-ચાર કાઢી
મુઠ્ઠીમાં પકડી રાખે છે
પછી આંગળાં-અંગૂઠાથી કાણું કરી
ઝગમગતા આગિયાને
ઝાંખુંપાંખું જોઇ રહે છે
આકાશનું દર્શન થાય એટલે
હળવેકથી આંગળીઓ ઉઘાડી
એકેક તારાને
અંધારામાં ઉડાડી દે છે

… તો, જરૂર સમજાશે કે એણે ઘણું જ ઘણું એક સામાન્ય વૃદ્ધને ન છાજે એવું એવું જ કર્યું. તેમ છતાં એનું એ વર્તન શું અસ્વાભાવિક હતું? ના. ક્યાંક ક્યારેક કશા બળવત્તર કારણે સ્હૅજ એનું કશેકથી ચસ્કી ગયું હશે …

આટલા દાખલા પરથી બીજાં એવાં વર્ણનોને શોધી કાઢીને આ પ્રકારે પામવાનું મુશ્કેલ નથી. અને વધારે દાખલા આપીને મુદ્દાની ટીપ્યા કરવાનું મને ગમતું પણ નથી…

: ૭ :

કવિ વૃદ્ધોને કેટલીયે વાર, વૃદ્ધો આમ, ને વૃદ્ધો આમ, કરીને વર્ણવે છે. મેં દર્શાવેલા ક્રમાંક અનુસારનાં વર્ણનો જોઇએ : જેમ કે,

વૃદ્ધો
હાંફી ગયા છે

વન વચોવચ
અંધારાએ એમને ઘેરી લીધા છે (૧)

એ વર્ણનમાં, વૃદ્ધોના ફફડતા ઉચ્છ્વાસો, મશકમાં ઊછળી પડતા પાણીના અવાજ સાથે અફળાયા કરતો છાતીનો થડકાર, એકધારાં ભોંકાતાં ઝાડી ઝાડવાં કાંટા સુક્કાં પાંદડાં પથરા ધૂળ ઢેફાં, હલબલી ઊઠતી ડાળોમાં આગિયા, ઝાંખરાંમાં બોલી ઊઠતાં તમરાં - જેવી ક્રિયા-પ્રતિક્રિયાત્મક અને સભરેભરી પરિસ્થતિ વિશેનું એકપણ વિધાન દેખીતું છે કે પ્રોટેગનિસ્ટથી થાય એવું નથી. એટલે નથી કરતો, કવિને ભળાવી દે છે. કેમ કે એને જેની નથી ખબર તેની કવિને એ ખબર છે કે વૃદ્ધોને અપાર અંધારાની જાણ છે. તો -

પાર
હોય કે ન હોય,
વન વિશાળ છે
ચુપકીદી અતાગ છે
ને વૃદ્ધો
થાકી ગયા છે

… એટલું બધું સંકુલ જે કવિને દેખાયું એમાંનું કશું પ્રોટેગનિસ્ટને ન જ દેખાય. ઉમેરું કે વૃદ્ધોની એવી બેફામ અંધારાં-અફાળ યાત્રા અસાધારણ છે પણ અસંભવિત નથી. મને થાય, કઇ મહા જફાના માર્યા એમ નીકળી પડ્યા હશે … કશીક તો હશે જ.

વૃદ્ધો
ચાલી નીકળ્યા… ચૂપચાપ
…વનમાં…(૨)

આ વર્ણનમાં પણ વૃદ્ધો ક્યાંના ક્યાં ઊંડે ઊતરી પડે છે. વન નર્યા અંધકાર-સુસવાટાઓમાં ફૂંકાતું હોય છે. પણ એની જાણ નથી થતી. કોણ ચાલી નીકળેલું ચૂપચાપ એની પણ જાણ થતી નથી. એવી નિ:સ્તબ્ધ અને રહસ્યગર્ભ ઘટના કવિએ પોતે વર્ણવી છે. પ્રોટેગનિસ્ટને બરાબરનો વાર્યો હશે. વન હોય વૃદ્ધો હોય અંધકારના સુસવાટા હોય ત્યાં આવું ન બને તો જ નવાઇ. ઘણું અસાધારણ છતાં ઘણું સંભાવ્ય. પણ કવિ પૂરું જોઇ શક્યો, વળી, હૂ-બ-હૂ વર્ણવી બતાવ્યું. મારી ધારણા છે કે કશાક ધૂંધવાટે જ વૃદ્ધોને એવા દારુણ રઝળપાટમાં સંડોવ્યા હશે.

વૃદ્ધો
અંધારામાં ટોેળે વળીને બેઠા છે (૩)

ત્યારે ચંદ્ર વાદળોમાંથી વેગભેર સરી રહ્યો હોય છે. પણ ચંદ્ર ખચાખચ છરા વીંધતો છે એમ કહેવાની પ્રોટેગનિસ્ટની મગદૂર નહીં.

વૃદ્ધો
પોતાને પોતાની ટોળકી સાથે
ચંદ્ર તરફ ઊડતા
જોઇ રહે છે

- એવું ચિત્ર રચવાને પણ એ સમર્થ નથી. અંધારું ચન્દ્ર વાદળો પવનસુસવાટા પરિકથા અને વૃદ્ધો. એ સૌને તો કવિ જ નિહાળેને. સ્વાભાવિક છે કે એઓ કશા અકળ ઉન્માદથી ચગી ગયા હોય.

વૃદ્ધો
રસ્તાની ધારે ધારે
ચાલ્યા જાય છે (૪)

ત્યારે, પ્રલંબ સૂનકારને પગલાંનો અવાજ ઠેબે ચડાવે, ધૂળની ડમરીને કારણે બેઉ તરફનાં ઝાડ સુક્કાં પાંદડાં વેરતાં ખળભળી ઊઠે, ત્યાંલગીની વાત પ્રોટેગનિસ્ટને સુગમ હતી. પણ આગળને આગળ ખૅંચી જતો રસ્તો અચાનક ડાબા-જમણામાં ફંટાયો ને વૃદ્ધો ખચકાયા, એકમેકને તાકી રહ્યા, ઊભા રહી ગયા, લંબાયા હાથ હાથ ફંફોસવા લાગ્યા, પરોવાવાને મથવા લાગ્યા, છેવટે ફાંટાઓમાં છૂટા પડી ગયા - એમનું એ આખું વર્તન કથામાં હોઇ શકે એવું છે. પ્રોટેગનિસ્ટને તો ગળે ન જ ઊતરે એવું કઠિન છે. જો કે કવિને ગળે ન ઊતરે એવું ન્હૉતું બલકે એણે આખા દૃશ્યની રેખા રેખા દર્શાવી. આપણે જાણીએ છીએ કે ટોળે વળીને બેઠા હોય ને પછી સંગાથે મારગડે પળ્યા ય હોય એવા ઘણા આ સંસારમાં મળી આવે છે. તેમછતાં એ સાથીસંગાથીના હાથ છૂટી જાય ને ફંટાઇ જવાય એવા અસાધારણ બનાવ પણ બનતા હોય છે. સાવ સ્વાભાવિક છે. મને થાય છે, કશાં અ-ચૉકક્સ કારણોને કારણે જ હશેને એવા અકલ્પ્યાં ફંટાવાં …

વૃદ્ધો
બગીચાના બાંકડા પર બેઠા છે (૧૦)

ઘાસની પત્તીઓ પર રંગબેરંગી પતંગિયાંનું ઊડવું, છોકરાંની કૂદાકૂદભરી ધમાચકડી, પંખીઓના ફફડાટથી ઝૂલતી ઝાડની ડાળીઓ, ત્રુટકત્રુટક થઇ વેરાઇ જતા સાંજના સોનેરી તડકાને ય પકડવા કરતાં છોકરાં, ક્યારેક નજીક તો ક્યારેક દૂર હડસેલી દેતો પવન - વગેરેને વૃદ્ધો જોઈ રહે એ તો બરાબર, પણ -

નદીને કાંઠે
વહેતું પાણી જોઇ રહ્યા હોય એમ
જોયા કરે છે

… એવું ચિત્ર કલ્પવાનું પ્રોટેગનિસ્ટને ન આવડે. અને ત્યારે -

બાંકડેબેઠા વૃદ્ધોના ખભે
અંધારું
હળવેકથી આવીને
બેસી જાય છે

… એવા બનાવને તો એ શી રીતે કલ્પી શકવાનો’તો? કવિ કલ્પી શક્યો. સુવિદિત છે કે ગમે એટલી રમણીય પણ વૃદ્ધો માટે સાંજ સાંજ હોય છે ને અંધારું તો એના સમયે ઊતરી જ આવે છે. બને કે ખભાને એની ખબર પડે, કદાચ ન પણ પડે. પણ ઉમેરું કે એમ બનવું અસંગત ને નિષ્કારણ નથી બલકે સકારણ અને સ્વાભાવિક છે.

વૃદ્ધો
આજે આનન્દમાં છે (૧૩)
એક, લાકડી વિના બે ડગ માંડી શક્યો
એકથી ઝાખુંપાંખું કશુંક જોવાયું
એકને આછુંપાછું કંઇક સંભળાયું
એકના ફફડતા હોઠોમાંથી
અસ્પષ્ટ ઉચ્ચાર પણ નીકળ્યો
એક, લાકડું થઇ ગયેલી આંગળીઓ વાળી શક્યો

… આમ નિત્યની મર્યાદા-ભાંજગડો તો પતી પણ કવિએ અસામાન્ય એ જોયું કે એકે, શ્વાસના ઉછાળાને પણ શાંત પાડી દીધો ! જોયું કે પંખીઓ જોઇને બધા વૃદ્ધોની આંખો ફરકી, કંટાળો ન આવ્યો, ત્રુટક ત્રુટક હસી શક્યા. પણ અસામાન્ય એ બન્યું કે -

આજે
વૃદ્ધો ધ્રુસ્કે ધ્રુસ્કે રડી પડ્યા.

મને થાય કે એવું કેમ -? જો કે તરત થાય કે એ પરિણામ જ સ્વાભાવિક હતું. વૃદ્ધો માટે નીરવ રુદન જ સ્થાયી હોય છે. એઓ ક્યાં લગી આનન્દમાં રહી શકે, ભલા …

વૃદ્ધો જાણે છે
બકરું કાઢો તો ઊઁટ પેસે એમ છે
ઊંટ કાઢે તો વરુ…(૧૪)

પણ કવિ જાણે છે કે પછડાટ તો નક્કી છે. કેમ કે વરુની પાછળ છલાંગ દેવા તત્પર ખૂંખાર વાઘની આગઝરતી ત્રાડ છે. વારંવાર વીંટળાઇ વળતા ને થડકતી છાતી પરથી સરી જતા ફણાં ફૂંફાડતા નાગ છે. ને ઘટમાં ઘોડા તો થનગનતા નથી. એટલે જાતને કહે છે -

બકરા સાથે ભાઈબંધી કરી લે તો ય
વાત પતે એમ નથી
કારણ બકરું જ ઊંટ થઈ જાય એમ છે

… કવિને જાણ છે કે બકરું હાલ જંગલનો રાજા છે ને સિંહનું રાજ આવવું બાકી છે. વૃદ્ધો વિશે આટલું બધું આટલી બધી કથાની રીતનું જાણવું કવિ માટે સામાન્ય છે. પણ કેમ? કેમ કે વૃદ્ધો માટે ય એ એટલું જ સામાન્ય હતું. ઉમેરું કે એમનાં અન્તરતમમાં આવું કશું કલ્પનામય નિરન્તર ભજવાતું જ હોય છે.

વૃદ્ધો
મુઠ્ઠી ભીડીને દોડી રહ્યા છે…(૩૨)

કવિ ઠીક ઠીકના અલંકારો વાપરીને બોલે છે - સ્નાયુઓ, ધધગતા સળિયા. શ્વાસોચ્છ્વાસ, મધદરિયે ફૂંકાતા પવનમાં પડતી વીજળી. ફસડાતા-ઊંચકાતા પવનના, મહાકાય પર્વતો. વગેરેથી દર્શાવે છે કે વૃદ્ધો દોડતા ઘોડાને આંબી જઇ સવાર થઈ જતા હોય છે. પેટમાં પગની એડી દાબે ને ઘોડા ઊડવા લાગે. કવિએ સૂચવ્યું છે -

ક્યારેક વૃદ્ધોની
આવી સવાર પણ
પડતી હોય છે

દેખીતું છે કે પ્રોટેગનિસ્ટને આટલું બધું ન જ દેખાય. પણ ઉમેરું કે જાણકારોને જાણ છે કે કશા અમાપના ઉત્સાહો કોઇ સવારે વૃદ્ધોને એવા જબરાટ સાથે દોડાવતા હોય છે.

આ ઉપરાન્ત -

કેટલીક વાર કવિ એવું ય જણાવે છે કે અમુક ચૉક્કસ વૃદ્ધ શું કરી રહ્યો છે : જેમ કે,

વૃદ્ધના ખોળામાં
ક્યારનું એક ગલુડિયું રમે છે… વગેરે (૧૧)

વૃદ્ધના વાંસામાં
ભારે ખંજવાળ ઊપડી છે… વગેરે (૧૫)


ભડવીર હતો
છાતી કાઢીને ટટ્ટાર ચાલતો ત્યારે
શિકારે નીકળેલો સાવજ લાગતો…વગેરે (૨૪)

વૃદ્ધ
વારંવાર એકનો એક પ્રશ્ન
વારંવાર પૂછ્યે રાખે છે…વગેરે (૨૮)

વૃદ્ધની સામે
ફળફળતી ચાનો એક કપ પડ્યો છે…વગેરે (૪૪)

વૃદ્ધની
આંખો ઝાઝું વરતતી નહીં…વગેરે (૬૩)

સમીસાંજ સુધી
ખાટલામાં ચસીયે ન શકતો વૃદ્ધ
અચાનક
નિસરણી વિનાની નિસરણી પર
એક પછી એક પગથિયું ચડતો હોય એમ
ડગ માંડવા લાગતો…વગેરે (૬૮).

કવિએ કોઇ કોઇ ડોસા-વૃદ્ધને પણ જોયા છે : જેમ કે,
કેડેથી વાંકા વળી ગયેલા ડોસાઓ
બીડી, ચલમ કે સિગારેટ ફૂંકી રહ્યા છે… (૩૬)

ડોસો વારેઘડીએ હસ્યા કરે… (૬૯).

કોઇ કોઇ ડોસી-વૃદ્ધોને પણ ભાળી છે. જેમ કે, કહે છે :

એક ડોસી
ભળભાંખળું થાય તે અગાઉ
ચૂલામાં ફેફસાં ઠાલવી
અગ્નિ પેટાવે છે…(૪૭)

ડોસી
અડધુંપડધું વૈદું જાણતી…(૫૧)

ડોસી પાસે
એક પોટલી હતી…(૫૩)

ડોસી બજરની બંધાણી
બજર પાછી જે તે તો નહીં જ… (૬૬)

જમ ભાળતો નહીં અને
ડોસી મરતી નહીં…(૬૭)

કવિએ કોઇ કોઇ દમ્પતી-વૃદ્ધોને પણ જોયા છે. જેમ કે, કહે છે :

આજની ખુશનુમા સવારે
વૃદ્ધ દંપતી
વરંડામાં ચા પીવા બેઠું છે…(૧૭)

પહાડના શિખર પરથી
એક વૃદ્ધ દંપતી
ખીણમાં આથમી રહેલા સૂર્યને
જોઇ રહ્યું છે…(૩૪)

કવિ કથા પણ માંડે છે. જેમ કે, આ દૃષ્ટાન્તોમાં :

છે…ને…એક વખત એક હતો ડોસો
ને એક હતી ડોસી…(૫૨)

ડોસી પાસે
એક પોટલી હતી…(૫૩)

એક હતો ડોસો એને બે ડોસી
એક માનીતી
બીજી અણમાનીતી…(૫૫)

ઊડાઊડ કરતી એક ચકલી
વૃદ્ધના ખભા પર બેસી જાય છે…(૫૬)

ડોશ્મા ડોશ્મા તમારા દાંત ક્યાં ગ્યા…(૭૨)

પરન્તુ નોંધપાત્ર હકીકત એ છે કે કવિએ જે જાણ્યું હોય કે જોયું હોય, કહે છે હંમેશાં વિધાનની રીતભાતમાં. કથા માંડે તેમ છતાં કથનસૂરે બંધાયેલો નથી રહેતો. પોતાનો નિત્યનો વિધાનસૂર પકડી લે છે.

આટલા દાખલા પરથી બીજાં એવાં વર્ણનોને શોધી કાઢીને આ પ્રકારે પામવાનું મુશ્કેલ નથી. અને વધારે દાખલા આપીને મુદ્દાને ટીપ્યા કરવાનું મને ગમતું પણ નથી …

: ૮ :

તેમ છતાં, અતિ ઘડપણ અને મરણોન્મુખ અવસ્થાનાં કવિએ કરેલાં વર્ણનોને મારે ઉમેરવાં જોઇશે. એ વર્ણનોને કવિએ સાવ સાદાં પણ ચોખ્ખી વીગતોથી વધારે તાદૃશ કરી આપ્યાં છે. એ માટે વાણીને ઝડપી કરી નાખી છે. જેમ કે,

કવિના સીધા વિધાન પ્રમાણે, ૯૬-માં છે એ વૃદ્ધ એટલો બધો ઘરડો થઇ ગયો હતો કે -

એના એકેય અંગમાં
જરા સરખોય સંચાર નહોતો

… સંચાર નથી એનો એને ખ્યાલ પણ નહોતો બલકે પોતે જીવતો હોય કે મરેલો એનો ય એને કોઇ ફેર નહોતો.

એવા જ સીધા વિધાન પ્રમાણે, ૯૭-માં છે એ વૃદ્ધને ખબર પડતી નહોતી કે -

એ ઘરડો થઇ ગયો હતો
એટલે એકલો પડી ગયો હતો
કે એકલો પડી રહ્યો હતો
એટલે ઘરડો થઇ રહ્યો હતો

… ઘરડાપા અને એકલતાની આ ન ઉકલી શકે એવી આંટીને કારણે ખરેખર તો એ ઘરડાથી ઘરડો અને એકલાથી એકલો પડી ગયેલો છે.

૪૬-માં વર્ણવાયેલા વૃદ્ધની જ્ઞાનેન્દ્રિયબોધ ક્ષીણ થવા માંડ્યો છે -

નમી ગયેલી કેડને
ડગુમગુ ટેકો દેતી લાકડી
હાથમાંથી સરી ગઇ…

પછી જે જે થતું ગયું એનું એમ થવું સ્વાભાવિક હતું. અવાજો ઓલવાતા ગયા. અજવાળું કાળુંભમ્મ થઇ ગયું. પગ હેઠળ જમીન ન રહી. પવનનો ફફરાટ ગયો. -

ઉઘાડબંધ આંખોમાંથી
જોવું જતું રહ્યું
આકાશ તો હતું જ નહિ

કાંચળીમાંથી સાપની જેમ
શરીરમાંથી શરીર નીકળી ગયું

૮૫-માં વર્ણવાયેલો વૃદ્ધ વાણીનું સામર્થ્ય ગુમાવી રહ્યો છે. કવિ કહે છે કે -

એક શબ્દ બોલવા અગાઉ
એ ક્યાંય સુધી વિચાર કરે છે
મનોમન અક્ષરોને ગોઠવે છે
… પણ બોલવા વિશે અસમર્થ એ લાચાર વૃદ્ધ -
કોણ જાણે ક્યારનો બેઠો હતો એ ખુરશી પરથી
ઊભા થવાનો વિચાર આવતાં જ
એ ભાંગી પડે છે…

૭૭-માં એ એટલે જ કદાચ કો’કને લગાવપૂર્વક નિમન્ત્રણ આપે છે -

આવ,
તારે માટે
પોષના આ તડકામાં
નેતરની ખુરશી ઢાળી રાખી છે.

પણ ૭૮-માં કવિ દર્શાવે છે કે -

એ ખુરશી પર બેઠો હોય અને
બાજુમાંથી પસાર થઇ જનારની
નજરે સુદ્ધાં ન ચડે એ તો એને સમજાતું
પણ એ બેઠો હોય એની એનેય ખબર ન પડે
એ વાતે એ અકળાતો

… દેખીતું છે કે બીજાઓ વડે થતી રહેતી અવગણનાને ભલે એણે ખમી ખાધેલી પણ એથી લાધતી શૂન્યતાએ એને સાચકલું આત્મજ્ઞાન સંપડાવ્યું. એ રીતે કે -

ઘરડા થવા અગાઉ એણે કલ્પના કરી રાખેલી કે
ઘડપણથી બૂરું કંઇ નહીં હોય

… પણ હવે એની એ ધારણા બદલાઇ ગઇ છે ને તેથી એને થાય છે કે -

આ હોઇને ન હોવું તો
ન હોવા કરતાં ય ભૂંડું …

૭૬-માં જ્ઞાનેન્દ્રિયબોધની ક્ષીણતા અને વાર્ધક્યબોધનું બળ, બન્ને વિકસે છે -

એ જાણતો હતો
હવે ઘણું બધું અધૂરું રહી જવાનું હતું

… એ જુએ છે કે થયું ન થયુંના છેડા ગૂંચવાઇ ગયા’તા. જોયું-જાણ્યું-જીવ્યુંનો મેળ ખોરવાઇ ગયો’તો. તેમ છતાં, છેક છેવટનો સાર કે અ-સાર શું તેની જરા અમથીયે ખબર પડતી નહોતી.

૯૦-માં વર્ણવાયેલો વૃદ્ધ સરળ ગતિ ખોઇ બેઠો છે બલકે એની જ્ઞાનેન્દ્રિયો ખોટકાવા લાગી છે -


ડગલાં માંડતો
એનાં કરતાં વધુ લથડતો
લથડતો એના કરતાં વધુ ઠેબાં ખાતો
ઠેબાં ખાતો એનાથી વધારે વાર
ચાલવાનું માંડી વાળતો

… એવું તો પછી એની આંખો સાથે, કાન સાથે, જીભ સાથે ય બનવા લાગે છે ને એને -

ઘરડા થવું એટલે
પથ્થર જેવા થતા જવું
એવો આછો વિચાર ઊભરતો ખરો

… પણ પોતે ખરેખરનો પથ્થર જ હોય એમ એ અણસાર પણ ખોઇ બેસે છે. પછી તો સપનામાં પણ બધું એવું જ થયા કરે છે - ડગલાં માંડે એ કરતાં એ વધુ લથડે વધુ ઠેબાં ખાય.

૯૫-માં વર્ણવાયેલા વૃદ્ધની મનોદશામાં ઘડપણ ચૉંટી ગયું છે. ઘડપણને વિશેની એની સભાનતા ચિન્તા એને ઘણું પજવે છે, મૂંઝવી મારે છે -

દેખાતો એના કરતાં એ વધુ ઘરડો હતો
અને હતો એના કરતાં
ઓછો ઘરડો છે એવું માનતો
ઘડપણ કરે એના કરતાં વધુ
શરીર અને મન વચ્ચે વધતા જતા આ અંતરથી
એ હેરાન થતો

… પછીથી એ અંતર ઘટાડવા ક્યારેક શરીરને મનની નજીક તો મનને શરીરની નજીક લઇ જવા મથે છે પણ કૂતરું ગામ ભણી ને શિયાળ સીમ તાણેનો ઘાટ થાય છે ને એ વધુ ગૂંચવાઇ જાય છે. ઘરડો નહોતો ત્યારથી ઘડપણ વરતાયેલું ને ઘરડો છે છતાં ઘડપણ એને સમજાતું નથી.

૯૮-મા વર્ણનમાં છે એ અવસ્થાએ પહોંચેલો વૃદ્ધ, લાગશે કે સમયને વિશેની સુધબુધ ખોઇ બેઠો છે. એનો સમય ક્યાંક ઠરી ગયો છે. એનો દિવસ બગડી બેઠો છે. એને માટે -

આમ તો જાણે બધું ઠીક
એને કેટલુંક સમજાતું કેટલુંક ન સમજાતું

… પોતાનો સમય કેમ કેમેય પસાર થતો નથી તે ન સમજાતાં એ જાતભાતની ગડમથલમાં પરોવાય છે. એની સવાર તો પડતાં પડે છે. એ પૅંતરો કરે છે કે ઊંઘમાં બપોર નીકળી જાય. પણ જાગે ત્યારે તડકો જરાક જ આઘોપાછો થયો હોય. સાંજ પડે પણ આથમવાનું નામ ન લે. રાત પડશે કે નહીં એની રાહ જોયા વિના ઘરડાખખ્ખ શરીરમાં એ ઊંડે સરી જાય.

કેટલાંક વર્ણનો દર્શાવે છે કે વૃદ્ધો મરણોન્મુખ અવસ્થામાં કેવી તો જુદી જુદી રીતેભાતે સપડાયા છે. જેમ કે,

૭૯-માં કવિ જણાવે છે કે - પછી અજાણ્યા જેવો એક શખ્સ વારંવાર આવીને એની પાસે બેસી જાય છે… ચીડાયેલો વૃદ્ધ એનો સામનો કરે છે -

પણ કળ વળે તે અગાઉ એ ઇસમ ગાયબ થઇ જતો
ફરી પાછો અણધાર્યો નક્કી આવી ચડતો

… એને થાય છે, એ -

છુમંતરિયા આગંતુક સાથે કેમ પનારો પાડવો
તેની ગડ બેસાડ્યા વિના છૂટકો નહોતો

… પણ એ અજાણ્યો જણ છેલ્લી વાર આવ્યો ને -

ક્યારે એની બાજુમાં ગોઠવાઇ જઇને
આખેઆખો (એને) પોતાની અંદર સમાવી લીધો

… એની એને ખબર પણ ન પડી. આમ છુમંતરિયા શખ્સ જોડે હારની અનિવાર્ય ઘટના ઘટી છે.

૮૦-માં કહ્યું છે એમ એને ખબર હતી કે -

આમ તો છેવટ સુધી
એને નખમાંય રોગ નહોતો

તેમ છતાં ફટાકડાની જેમ એ ફૂટી ગયો તે ઘડી
ચોથ હતી કે પાંચમ કે છઠ હતી
એની છેવટ સુધી
કોઇને ખબર ન પડી તે ન જ પડી.

જુદી જુદી તિથિઓની એણે માથાકૂટભરી ગણતરીઓ કરી જોયેલી, તે છતાં.

૮૪-માં વર્ણવાયેલી ડોશીની નિ:સામાન્ય દૈનંદિનીનું અવસાદમય સમાપન છે -

આજે
ભળભાંખળું થાય તે અગાઉ એ ઊઠી ગઇ
વળી ગયેલી કૅડમાં ખીલા ભૉંકાઇ રહ્યા હોવા છતાં
આખી ઓરડીમાં ચીવટથી સાવરણી ફેરવી લીધી
પાણિયારું ચોખ્ખું કર્યું
થોડીવાર બેસી રહી

… વગેરે બધાં રોજિંદાં કામ એણે સમ્પન્ન કીધાં. કવિએ પણ એ કામોને એટલી જ ચીવટથી રેખાન્કિત કીધાં. જેને ગ્રાફિક ડિસ્ક્રિપ્શન કહે છે એ કર્યું. પણ છેલ્લે તો આમ જ બન્યું :

ઘરને છેલવેલ્લું જોઇ રહેતી
લાંબી ડાંફો ભરતી
પાછું જોયા વિના ચાલી નીકળી ત્યારે
ઊગમણે સાત ઘોડે સવાર સૂર્ય
અજવાળું રેલાવી રહ્યો હતો …

૮૯-માં છે એ વૃદ્ધને -

જીવતેજીવત
બોધ તો થઇ ગયેલો : જીવવું અઘરું છે
પણ મરવું એથીયે અઘરું

… પણ ‘કોણ જાણે ડોસાનો જીવ શેમાં અટવાયો છે તે મરવાનું નામ નથી લેતો’ એવું વૅણ સાંભળીને એને સાર સાંપડે છે કે - ન મરી શકવું તો સહુથી અઘરું છે. બાકી એણે ધારી રાખેલું કે -એક વસ્ત્ર ઉતારવાનું અને બીજું પહેરવાનું

પણ સાવ સામે ઊભા રહી ડાકલાં વગાડતું
એકધારું ઘૉંચપરોણા કરતું
છાતી પર ચડી જઈ છાણાં થાપતું
શ્વાસમાં ફૂંફાડાભેર ઊતરી જતું
હાડનાં પોલાણોમાં ધમપછાડા કરી આવતું
મરવું

… તો એણે ભાળેલું જ. એટલે સુધી કે મરણને મારવા કરતાં રંજાડવું એમ ધારણ બાંધીને બેઠેલો. પણ ધારણા ઊંધી પડી ગઇ.

૯૩-માં મરણોન્મુખ વૃદ્ધની ક્ષણોએ કવિની વર્ણનશક્તિની ભારે કસોટી કરી છે. બધાં વિધાનો એ અવિનાભાવી ઘટનાને ચીંધતાં ભવિષ્યવાચક બની ગયાં છે. એક વાત કાનમાં કહી દઉં - ‘વૃદ્ધશતક’ કોઇની પણ મધ્યસ્થી વગર આખેઆખું માણી શકાય એમ છે. જુઓને, પૂર્વોક્ત વર્ણનોનું હું પણ જેવુંતેવું પૅરાફ્રેઝિન્ગ જ કરી શક્યો છું. પરન્તુ આ વર્ણન તો મને એમ કરતાં ય થકવે એવું છે. આખું ઉતારતાં ય મને સંકોચ થાય છે. વૃદ્ધની એ ક્ષણોને ભાળવા જતાં કવિએ શું શું જોયું તેની અછડતી યાદી આપી દઉં :

બારી પર ઝૂકી આવેલી ફૂલપાંદડાંથી ભરચક્ક ડાળખી. ખરી પડીને બારીના કાચને વળગેલી એની એકાદ-બે પાંદડીઓ. રાતું પતંગિયું. જે પાંખો ફફડાવવાનું છે. ત્યારે એની ઝાંય ચશ્માંમાં અટવાતી કપાઇ જવાની છે. ફડફડતા કોરા કાગળ. તરડાઇ ગયેલી ટાંકમાંથી શાહીનું ટીપું ટપકતું ન-ટપકતું અટકી પડવાનું છે. ગાદલાના સળ દાબમાં ખૂંપીને ગૂંચળું વળી જવાના છે, ચમ્પલની પટ્ટી ઊંચીનીચી થતી હશે ખરી. આડી પડેલી લાકડી હલબલતી હશે ખરી. તાંબાના કળશનું પાણી આછર્યું નહીં હોય. ઓરડો આખો તડકાથી છલોછલ ઊભરાતો હશે … પછી એ જ બધું થનાર તે થશે :

પતંગિયું ઊડી જશે
અને ડાળખી સીધી થઇ
ફરી હવામાં ઝૂલવા લાગશે.
બારીના કાચની બન્ને તરફ
પાંખોની છાયા ઊડાઊડ કરતી રહેશે.

ના-ના કરતાં મેં એમાં છે એને જ કહી નાખ્યું. માટે, સૌએ જાતે જ વાંચી લેવું.

: ૯ :

છતાં, એક વર્ણન વિશે મારે વીગતે કહેવું જ જોઇશે :

કામૂ આપઘાતને મહામોટો પ્રશ્ન ગણતા. કેમ કે એ રીતે મરનારાંને જીવન અર્થહીન અને અસંગત લાગ્યું હોય. પણ કામૂ એમ પણ પૂછે છે કે તો પછી આપઘાત આપણે બધાં કેમ કરતાં નથી -? કેમ કે માણસમાત્ર અનર્થ જોડે લડીઝઘડીને એની વચ્ચે વસતી સંગતતાને શોધી પણ લે છે.

મારી વાચનસૂઝ અનુસાર જણાવું કે આ શતકનો એક પણ વૃદ્ધ મને આપઘાત કરતો કે કરવા વિચારતો જોવા નથી મળ્યો. કેમ કે એ વૃદ્ધોને જીવન અસંગત નથી લાગ્યું. બલકે કામૂ કહે છે એમ, ઇનસ્પાઇટ ઑફ - તેમ છતાં - અસંગત છે છતાં - તેઓએ એને જેવું છે એવું પૂરા દિલોદિમાગથી સ્વીકારી લીધું છે. આ વાતનું જ્વલન્ત દૃષ્ટાન્ત ક્રમાંક ૯૯ પરનું વર્ણન છે : જેમ કે,

નવ્વાણુ વૃદ્ધો
વનમાં ઊંડે સુધી
એની પૂંઠે પૂંઠે પહોંચી આવ્યા છે

… એની એટલે કોની પૂંઠે? એ જે સતત એક હતો તે જ એ એક છે? તેની પૂંઠે? અને નવ્વાણુ વૃદ્ધો તે કયા? ક્રમાંક ૧-માં વન વચોવચ અંધારાથી ઘેરાઇને છેવટે થાકી ગયેલા એ બધા? હા, એ જ. તેમછતાં આ પ્રશ્નો થવા જરૂરી છે. તેમછતાં એના ઉત્તર શોધવાની જરૂર નથી. અહીં આવી પહોંચેલા બધા નવ્વાણુ વૃદ્ધો જે એકને દેખાયા તે છેલ્લા વૃદ્ધને સમજવાની જરૂર છે. એ બધા તો -

એકમેકમાં ગૂંચવાઇ જાય છે
હેઠા પડી જાય છે
એમની આંખો જરાક વાર માટે ખૂલી રહે ત્યારે

એને એમનાં અલપઝલપ બિંબ દેખાઇ જાય છે
ઢળી પડતાં પોપચાં વચ્ચેથી
એ પણ સામટો વેરાઇ જઇ
અંધારાને વધુ ઘેરું કરી નાખે છે

… પછી શું થાય છે? -

એમનો નકરો ગણગણાટ 
એના બહેરા કાન પર પડે છે
પણ પાછીપાની કરવા માટે
એનાં ગાત્રોમાં લગીરે સંચાર નથી

… પણ પેલા થાકી ગયેલા વૃદ્ધો (જે ૧-માં વર્ણવાયા છે) લથડતી પણ મક્કમ ચાલે આગળ વધે છે, એની ભીતર ઊતરે છે, ને એઓના એ વર્તનને એ અટકાવી નથી શકતો. અને -

છેવટે
એય ફસડાઇને બેસી પડે છે

મારી ધારણા છે કે આ વૃદ્ધમાં કવિએ ઘણી રહસ્યમયતા ભાળી છે. છેવટે કવિ ઉપસંહારની રીતે દર્શાવે છે કે એ -

ચૂપચાપ
એકલો
એકલો બેઠો વિચારે છે

… કે -

શત શરદનું આ વન, વિશાળ છે
શત વળે ચડેલું અંધારું અહીંનું, અપાર છે
છાતીના થડકારથી શતગણી ચુપકીદી,
અતાગ છે
ને એ થાકી ગયો છે

વૃદ્ધોને વિશેનો કવિનો એ ઉપસંહાર સૂચવે છે કે શત શરદ તે જીવનઆશાભર્યાં સૉ વરસ. પણ વિરોધાભાસ એ છે કે એ તો વન છે, વળી વિશાળ છે. શત વળે ચડેલું ખરું, પણ અંધારું છે, વળી અપાર છે. છાતીના થડકાર સાચા, પણ એથી શતગણી તો ચુપકીદી છે. જીવન એવી પાયાની નરી અસંગતતાથી રસાયું છે, તેમછતાં આ વૃદ્ધ એને પામી શક્યો છે. સૂચવાય છે કે અસંગત ખરું, પણ જીવન અજ્ઞેય નથી. એવો એ જ્ઞાની છે. છતાં થાકી ગયેલો છે. પણ પછી કદાચ નથીયે રહ્યો. છેવટની અસંગતતાને વર્યો હશે. ૧૦૦-મું કોરું પાન કદાચ એટલે જ શ્વેત અવકાશ છે.

: ૧૦ :

મૂળ પાઠ અને મારાં કંઇક કંઇક ઉમેરણો સહિતનાં ઉપર્યુક્ત વિવરણો ૭ બાબતો સવિશેષે સૂચવશે :

(૧) પ્રોટેગનિસ્ટની નિરીક્ષા અને કવિની અભિવ્યક્તિ પરની વૃદ્ધોનાં જીવનોની આ સરસાઇ જબરી હતી. ખૂબ નોંધપાત્ર છે. કેમ કે એથી એ બન્ને વિનમ્રભાવે વૃદ્ધોના જીવનની વાસ્તવિકતાને વશ રહી શક્યા છે. વૃદ્ધોની જીવનશૈલીમાં એવી ઝીણી ભાત કે પ્રોટેગનિસ્ટની નિરીક્ષાશક્તિને ધારદાર થવા કહે. ભાત એવી સંકુલ કે કવિને મજબૂર કરે હંફાવે એની અભિવ્યક્તિને કસોટીએ ચડાવે, અલંકારોની શોધે ચડાવે. પણ એ સઘળી જરૂરતોને એઓ પ્હૉંચી વળ્યા છે. બન્ને પાસે દુષ્કર ઘટપટને હૂ-બ-હૂ વર્ણવી શકે એવું કુશાગ્ર છતાં સુગમ ગદ્ય છે. પણ એને એમણે વટાવી ખાધું નથી. હંમેશાં નિયમનમાં રહ્યા છે. કવિએ તો વળી, પોતાની સર્જનવૃત્તિને બ્હૅકી જવા દીધી નથી, અંકુશમાં રાખી છે. લગભગ વાજબી રહ્યો છે.

(૨) એકેય વર્ણન પ્રોટેગનિસ્ટના કે કવિના કશા વિશિષ્ટ સર્જકસંકલ્પને આભારી નથી. વર્ણનોનાં મૂળ તો વૃદ્ધોનાં જીવનમાં હતાં —પિપાસા અધૂરપ વિચ્છિનન્તા લાચારી કે ચસકેલ-અવસ્થા રૂપે, જફા ધૂંધવાટ કે ઉન્માદ રૂપે. પહેલેથી હતાં જ. સંતાયેલાં હતાં, પરિસ્થિતિવશાત્ પ્રગટેલાં. એ પ્રાગટ્યોને કંઇ એમણે હેતુપૂર્વક ઘડી કાઢ્યાં નથી.

(૩) વાર્ધક્ય નકરી હકીકત છે. પણ આ વૃદ્ધો એ હકીકતે જન્માવેલી તીવ્ર જિજીવિષાના માર્યા સર્વસામાન્ય ટ્રૅક પરથી ફંટાઇ ગયા છે. સામાન્ય વર્તણૂકોને વટાવી ગયા છે. છતાં ઝઝૂમી રહ્યા છે. પણ ખાસ એ કહેવાનું કે પ્રોટેગનિસ્ટ પાસે કે કવિ પાસે કશો જ પૉઇન્ટ ઑફ વ્યૂ નથી. એટલે એમનાં વિધાનોને સ્વકીય કે પરકીય અર્થઘટનોનો વળગાળ નથી. એમણે વૃદ્ધો પર ટીકાટિપ્પણી નથી કરી. આશ્ચર્ય અફસોસ કે પ્રશ્નો થયા હશે પણ એ પરત્વે એમણે હરફ નથી ઉચ્ચાર્યો, મૌન સેવ્યું છે. એઓ તો વૃદ્ધોમાં સ્થિત વિરોધાભાસને જ વશ વર્ત્યા છે. એમણે જોયું કે વૃદ્ધોને વાસ્તવિકતા દબાવે તો દબાઇ જાય છે પણ કલ્પના ચગાવે તો ચગીયે જાય છે. અસહાય હોઇને દયનીયતા અનુભવે છે પણ જોર કરીને આશ્વસ્ત પણ થઇ જાય છે. કોઇ ક્ષણોમાં અસ્તિત્વ એમને અર્થહીન ભાસે છે પણ તરત ત્યાંથી પાછા ફરી જાય છે. મૃત્યુના એમને અંદેશા થતા રહે છે, સંદેશા મળતા રહે છે, પણ ડગી નથી જતા, લડી લેવાની હિમ્મત એકઠી કરે છે.

(૪) જરાજર્જર શરીર, અસહાયતા, એકલતા, અમૂંઝણ, જડતા, અસમંજસતા, લાચારી, પરવશતા, નિરાશા વગેરેથી સમ્પૃક્ત ન ખૂટતી જિજીવિષા અને સમ્મુખે ખડું મૃત્યુ જે બોલાવ્યું આવે નહીં એવા વાર્ધક્યને એમણે જોયું જરૂર છે પણ કશા ચિન્તકની જેમ વાર્ધક્યચિન્તન નથી કર્યું. ખરેખર તો એઓ વૃદ્ધોના જીવનવાસ્તવની સુન્દરતાને શોધી રહ્યા છે અને નક્કી રાખ્યું છે કે શબ્દસૌન્દર્ય ભલે એને અનુસરતું રહે.

(૫) તેઓ કદી ફર્સ્ટ વૉઇસમાં બોલ્યા નથી. ‘પોએટ ટૉકિન્ગ ટુ હિમસેલ્ફ ઑર ટુ નોબડી’ તે ફર્સ્ટ વૉઇસ એવું ભલેને ઍલિયટે કહેલું. કદીપણ ‘હું જોઉં છું’ કે 'મને દેખાય છે’ જેવા ‘હું’-પદથી બોલ્યા નથી. એમણે પોતાની કે કોઇની પણ સામે વૃદ્ધો વિશે કશો આલાપવિલાપ નથી લલકાર્યો. એઓએ તો હંમેશાં બીજાને, આપણને, સમ્બોધ્યા છે.

(૬) આ હકીકતો સૂચવે છે કે પોતે માત્ર જોનારા છે - સાક્ષી - ઑનલૂકર. અને એમનાં સમ્બોધનો પણ લીલાંસૂકાં વિધાનોથી વિશેષ નથી.

(૭) પરિણામે, બન્ને જણા ચીંધી શક્યા છે કે વૃદ્ધોનાં અસામાન્ય છતાં સ્વાભાવિક જીવનો જે છે એ, સ્વ રૂપે જ એમ છે. સૂચવી રહ્યા છે કે જીવનની એ સમવિષમ અસલિયત પોતે જ આકર્ષક અને કાવ્યસદૃશ થઇને શોભી રહી છે.

એથી મને તો વૃદ્ધો ખૂબ રસપ્રદ અનુભવાયા છે. સમજાયું છે કે અસંતુલન જ વાર્ધક્યની સ્વાભાવિક પરિભાષા છે બલકે વાર્ધક્ય પોતે જ રમ્ય પરિસ્થિતિ છે. જાણે ‘વૃદ્ધશતક’-નો દરેક વૃદ્ધ એને મૉજથી ખેલી રહ્યો છે. જાણે એમની રમતમાં કોઈ મહા ખેલાડી જીવનસુન્દર લીલા ખેલી રહ્યો છે.

: ૧૧ :

પણ મારે એમ તો કહેવું જ જોઇશે કે એ સૌન્દર્યને ધારણ કરે છે વિધાનકર્તાની વાણી. એ વાણી સુઘડ છે. એથી વિધાનો ચોખ્ખાં નીવડ્યાં છે. ચોખ્ખાં કેવા અર્થમાં?

આવા અર્થમાં : વર્ણનના ઉદ્દેશ્ય રૂપે વૃદ્ધો છે અને વિધેય રૂપે વિધાનો છે. આમ છે, આવું બની રહ્યું છે, કહેનારાં મોટાભાગનાં વિધાનો વર્તમાનકાળમાં છે. એમાં કર્તા કર્મ ક્રિયાપદની વ્યવસ્થિત અન્વીતિ છે. ભલે વિરામચિહ્નો નથી પણ વાક્યના નાનામોટા ટુકડા પ્રશ્ન ઉદ્ગાર અચરજ વગેરેને સાચવે છે. કાકૂ સમ્પન્ન થયા છે. વિધાનો હોઇને ઘણું જણાવે છે. પ્રગટ કરે છે. દૃઢ કરે છે. અર્થવિલમ્બન કે કશા જ વ્યવધાન વિના સંક્રમણ સાધે છે. શબ્દો પોતાનાં કામ પતાવીને ચાલ્યા જાય છે. બધું પારદર્શક છે. વિધાનો વૃદ્ધોના આછાપાતળા કે અતિશયિત, ગ્રાહ્ય કે દુર્ગ્રાહ્ય, ભૂતકાલીન સંદર્ભોમાંથી પ્રગટેલી તેમની પ્રવર્તમાન અવસ્થાને ઉકેલે છે અને તેને એક ભાવમાં બાંધીને રજૂ કરે છે.

દરેક વર્ણન એવો ભાવપુદ્ગલ છે. શતકના દરેક પાને એક ભાવપુદ્ગલ દીપ બનીને અજવાળાં પાથરે છે.

હું એમ પ્રસ્તાવ મૂકું કે અહીં કશી રસસૃષ્ટિ નથી પણ એ બધા ભાવપુદ્ગલોથી જે ભાવસૃષ્ટિ પ્રગટી છે એ જ છે ‘વૃદ્ધશતક’-ના કવિ કમલ વોરાની કવિતા, તો આઘાતક નીવડશે. મુખ્ય કારણ તો એ કે કમલે અહીં વિભાવાદિનો સંયોગ કરીને કોઇ જ રસની નિષ્પત્તિને તાકી નથી. એમ કહું કે આ સુગઠિત વર્ણનવાણી છે, પરમ્પરાગત કાવ્યભાષા ઓછી છે, માટે આ કવિતા સાંભળવા માટે છે, વાંચવા માટે નથી, તો પણ ચૉંકી જવાશે. વળી અહીં રૂપાન્તરણને માટેનાં સાધનોને અગ્રિમ-તા નથી અપાઇ. કલ્પન ક્યારેક છે પણ કલ્પનરસ કાજે નથી. દૃશ્યને વફાદાર રહેવા માટે છે. સૂરજ તડકો સાંજ જંગલ વન અંધારું પવન પતંગિયું બારી વગેરે પ્રતીકો છે પણ તે-તેના પ્રતીકાર્થોને આગળ નથી કરાયા, ખાલી તેના અધ્યાસોને જોડ્યા છે. ક્યારેક ઉપમા જેવા અલંકાર ફરકે છે પણ તેમની આગવી શોભાને ડાબી કરી દેવાઇ છે. અહીં કોઇ કાવ્યપ્રકાર નથી. એટલે સૉનેટની જેમ આ ભાવપુદ્ગલ પર ચિન્તોર્મિનો ઢોળ નથી ચડાવાયો. અતિ વાર્ધક્ય અને મરણોન્મુખ અવસ્થાઓનાં વર્ણનો છે છતાં એમાં મૃત્યુમીમાંસાનો છાંટો નથી. કથા છે પણ ટેકણ માટે, આખ્યાન કે ખણ્ડકાવ્યમાં થાય એમ માંડીને કહેવા માટે નહીં. નિયમિત લય સંપડાવનારું છાન્દસ કે અનિયમિત લયે દોરી જતું અછાન્દસ કાવ્યમાધ્યમ પણ અહીં નથી. એટલે એવી ઢાંચાઢાળ કાવ્યબાની પણ નથી. ગદ્ય છે પણ પારદર્શક છે.

આમ, અહીં પરમ્પરાગત કાવ્યમાધ્યમ કાવ્યપ્રકાર કે બાની નથી પણ કાવ્યવિષય જરૂર છે -વાર્ધક્ય. સૌને વિદિત મનુષ્યજીવનાનુભવનો ધીંગો અન્તિમ સંવિભાગ. જેને સફળતાપૂર્વક ઓળખવા મથ્યા પ્રોટેગનિસ્ટ અને કવિ તેમ જ એ બન્નેની પાછળ ઊભેલા એ બન્નેના માલિક કમલ વોરા.

આ બધાંનું પરિણામ એ આવે છે કે વાચક ભાવપુદ્ગલોનો સદ્ય સાક્ષાત્કાર કરી શકે છે. ત્યારે એનું સહૃદય ભાવક હોવું અનિવાર્ય નથી. એ એક સંવેદનશીલ ભાષક હોય, પૂરતું છે. વિધાનોની પેલી ચોખ્ખાઇ ભાષકને જે ઉમેરવું હોય એ ઉમેરવાની જગ્યા આપે છે. જેથી એની ચેતના વાર્ધક્યમાં તદાકાર થઇને એક જાતની મનમુદિતામાં ઠરે છે. એ ઘટનાને રસાનુભવ કહેવાની જરૂર નથી રહેતી. કાવ્યશાસ્ત્રી ભલે શોધી કાઢે કે એને એમ કહેવાય કે તેમ કહેવાય.

: ૧૨:

સઘળો આ છે, વર્ણનાત્મક વિધાનોને કાવ્યત્વ અર્પનારો પુરુષાર્થ - જેના ખરા સર્જક છે, કવિ કમલ વોરા.

: ૧૩:

નિત્શે કહેતા કે વસ્તુઓ સરખેસરખી છે એમ કહેવું સહેલું છે પણ તે કેવી રીતે જુદી છે એ કહેવું અઘરું છે. હું પણ એ જ અનુભવી રહ્યો છું. મારા માટે એમ કહેવું સરળ છે કે આમ તો આ કવિતા, કવિતા જેવી કવિતા છે. પણ એમ કહેવું કે ના એ કવિતા જેવી કવિતા નથી કેમ કે કવિતાકલાનાં સિદ્ધ-પ્રસિદ્ધ ઉપકરણોને ચાતરીને જીવનને જ લક્ષમાં લેનારી અનોખી છે, તો અઘરું છે. વિધાનકવિતા છે કહેવું સાચું છે પણ સામાના ગળે ઉતારવું અઘરું છે. સ્ટેટમૅન્ટ પોએટ્રી છે કહેવું અઘરું નથી પણ એ અંગ્રેજી પર્યાયથી ભડકી જવાય તો આખ્ખું ઑર અઘરું થઇ જવાનું છે. તેમ છતાં સમજાશે કે એ સર્વ જુદાપણાને હું ઘણી આત્મશ્રદ્ધાથી ખાસ્સા વિસ્તારથી અને શક્યતમ સરળતાથી મૂકી શક્યો છું.

પણ એટલે આ કવિતા રીઢી વિવેચનાની પકડમાં નહીં આવે. આ પ્રકારે જીવન તરફ બલકે અસલિયત તરફ વળેલી કવિતાને ઉકેલવાનું રૂપનિર્મિતિવાદીઓ માટે મુશ્કેલ છે. ભાષાક્રીડા, કલ્પન-પ્રતીકસજ્જ અર્થવત્તા, લયવિધાન, જાણીતા સર્જકતાવિશેષો, વગેરે અહીં છે નહીં ને તેથી એની શોધમાં વ્યસ્ત પૃથક્કરણકારો માટે પણ આ ભાવપુદ્ગલો અપ્રસ્તુત છે. તો એ રૂપલક્ષી વિવેચનાએ અહીં શેના પર ખોડાવું? એવી એની જાણીતી ‘ઑન ધ પેજ’ પ્રવૃત્તિને અશક્ય સમજીને ધારો કે કોઇ વિવેચક ‘ઑફ ધ પેજ’ પ્રવૃત્તિ તાકે તો એને પણ અહીં તક નથી. કેમ કે આ તમામ વર્ણનો કશી સામાજિક સાંસ્કૃતિક સ્થિતિ-પરિસ્થિતિને રીફર નથી કરતાં. તાત્પર્ય એ કે અહીં માર્જિન-સૅન્ટરની અદલબદલવાળું સગવડિયું મૉડેલ પણ ચાલે એમ નથી. પણ કાવ્યવિષય, વાર્ધક્ય, સનાતન વિષય. મૃત્યુસમ્મુખે વિકસતી દારુણ અવસ્થાઓમાં અટવાતા અસ્તિત્વની કઠિનાઇ. અવિનાભાવી. અને એને દર્શાવતાં અવશ્યંભાવી વિધાનો. અને એથી બંધાયેલા ભાવપુદ્ગલો. અને એથી થતો જીવનસાક્ષાત્કાર. શું પર્યાપ્ત નથી?

કમલને હૃદયપૂર્વકનાં અભિનન્દનો.

===

વૃદ્ધશતક’ : કાવ્યસંગ્રહ : કમલ વોરા : પ્રકાશક - ક્ષિતિજ સંશોધન પ્રકાશન કેન્દ્ર, A-403, Parasnath, Sudha Park, Shanti Path, Ghatkopar (East), MUMBAI - 400 077, India : e.mail -etadindia@gmail.com : પહેલી આવૃત્તિ - 2015 : પૃ. 112 : મૂલ્ય -રૂિપયા - 150

 

e.mail : suman.g.shah@gmail.com

[પ્રગટ : “ફાર્બસ ગુજરાતી સભા ત્રૈમાસિક”, પુસ્તક : 83; અંક : 2; એપ્રિલ-જૂન 2018; પૃ. 48-60]

Category :- Opinion / Literature