LITERATURE

આ રીપ્રેઝન્ટટેટિવ નહીં પણ વાયરલ ડાયરેક્ટ ડૅમોક્રસી છે જેમાં કાચી સામગ્રીના કચરાની સુનામી ઊછળી રહી છે

મનુષ્ય હમેશાં ખુશ રહેવા માગે છે. હમેશાં આનન્દની ફિરાકમાં રહે છે. કેમ કે એ મનુષ્યસ્વભાવ છે. જીવન એ વડે રસાયું છે. પણ એમ બનતું નથી. કેટલી ય બાબતો સુખદ નથી હોતી બલકે દુ:ખજનક પુરવાર થાય છે. કેટલીયે પરિસ્થિતિઓ કરુણાન્ત હોય છે. માણસ કચવાયા કરે, દુમાયેલો, દુભાયેલો જીવ્યે રાખે. જો કે એના આ સ્વભાવની બીજી બાજુ એ છે કે એ એટલો જ આશાવાદી છે. મને કહેવા દો કે એ રીઢો આશાવાદી છે. રાહ જોઈ શકે છે કે આ દા'ડા પણ ચાલી જશે. આ સંજોગ પણ બદલાઇ જશે. આ કરુણાન્ત જે છે, સુખાન્ત થઇ જશે.

પણ આશા ફળે ત્યાં લગી રાહ જોવી પડે છે. જો કે કેટલી? એ કોઇ નથી જાણતું. એટલે બને છે એવું કે એ વચગાળાની અવસ્થામાં જ જીવનસમય ખરચાયા કરે છે. સમજવા માગીએ તો લાગશે કે સુખી કે દુ:ખી હોવા કરતાં આ વચગાળાની અવસ્થા જ આસ્વાદ્ય છે.

ફિલસૂફો વિજ્ઞાનીઓ કલાકારો કે સાહિત્યકારો મનુષ્યજીવન પરત્વે સંવેદનશીલ હોય છે. વ્યક્તિની વ્યથાઓ, પરિવારની મુશ્કેલીઓ, સામાજિક વિષમતાઓ, રાષ્ટ્રની બેહાલી, પ્રકૃતિની અવહેલના, દુનિયાની બરબાદી, વગેરે દુ:ખદાયી પરિસ્થિતિઓથી સાહિત્યકારો ખિન્ન રહેતા હોય છે. કેટલાક ટ્રેજેડી - કરુણાન્તિકાઓ લખે. જીવન વિશે વિચારતા કરે. કેટલાક કૉમેડી લખે. એવું સાહિત્ય હસાવે. પરન્તુ બૅકેટ જેવા સમર્થો આશા અને નિરાશાના અન્તિમોને છોડીને 'વેઇટિન્ગ ફૉર ગોદો' લખે છે - ન ટ્રેજેડી, ન કૉમેડી, પણ બન્ને. એટલે કે વચગાળાની અવસ્થાનું સાહિત્ય. પેલા સર્જકો કરુણરસ સરજે, હાસ્યરસ સરજે, પણ બૅકેટ આશાને નિરાશામાં અને નિરાશાને આશામાં જકડી રાખે. ઘૃણાસ્પદ વર્તમાનને ઓળખાવે પણ માણસની રાહ જોવાની તાકાતને તેમ જ એની આશાવાદી રહી શકવાની જિગરને ટકાવી રાખે.

સર ટૉમસ મૂરે પંદરમી સદીમાં 'યુટોપિયા' નામની કથા લખેલી. એમાં ગરીબી વગેરે યાતનાઓથી મુક્ત એવા એક કલ્પનામય આદર્શ સમાજની નિરૂપણા છે. પણ એવા 'યુટોપિયન' સાહિત્યનો ક્રમે ક્રમે ધ્વંસ થયો. આજે તો એથી અવળા 'ડિસ્ટોપિયન' સાહિત્યની માંગ થઇ રહી છે. પણ બન્ને અન્તિમોની વચ્ચેનું સાહિત્ય, 'વચગાળાની અવસ્થા'-નું સાહિત્ય, એટલું જ આવકાર્ય છે.

આજે મને આવા જુદી જાતના વિચારો આવ્યા એનું કારણ છે, અમેરિકન સાહિત્યકાર, ઍની પ્રૂવ. ગયા વર્ષે એમને ૨૦૧૭-નો 'લાઈફ ટાઇમ ઍચિવમૅન્ટ અવૉર્ડ' અપાયો. અવૉર્ડ સ્વીકાર-પ્રસંગે એમણે જે પ્રવચન કર્યું એ આપણા સમયનું સ્મરણીય પ્રવચન હતું. પ્રૂવ પ્રસન્નતાથી પણ ઉદાસીથી ભારે વ્યંગમાં બોલેલાં. જો કે સૌને લાગેલું કે એમની ઉદાસી ઉપર ઉપરની નથી, સ-મૂળી અને નક્કર છે. પ્રવચનના વાચક તરીકે મને એમ લાગ્યું છે કે પ્રૂવની વાતમાં વર્તમાનની કડક સમીક્ષા છે પણ સુખાન્તની અપેક્ષા છે. ઊંડા અર્થમાં એઓ મને આશાવાદી લાગ્યાં છે.

પ્રૂવ (1935- ) ૮૨ વર્ષનાં છે. ૫૮-નાં થયાં પછીથી લખવાનું શરૂ કરેલું છે. ફિક્શન રાઈટર છે. સાથે, તેઓ પત્રકાર છે. એમને 'પેન / ફૉકનર', 'પુલિત્ઝર' જેવા સુખ્યાત અવૉર્ડ અપાયા છે. 'ધ શિપિન્ગ ન્યૂઝ' નવલકથા પરથી ફિલ્મ બની છે. 'બ્રોકબૅક માઉન્ટેઇન' ટૂંકીવાર્તા 'ઍકેડૅમિક અવૉર્ડ BAFTA માટે ઍડપ્ટ થયેલી અને ૨૦૦૫-માં 'ગોલ્ડન ગ્લોબ અવૉર્ડ-વિનિન્ગ મેજર મોશન પિક્ચર' રૂપે રજૂ થયેલી.

પ્રવચનમાં શરૂમાં જ એમણે કહ્યું કે આપણે 'કાફ્કાશાઇ' સમયમાં છીએ. કહેવાનો મતલબ, કાફ્કાની સૃષ્ટિમાં છે એ જાતનો દમનકારી ઢંગધડા વિનાનો તર્કહીન અને દુ:સ્વપ્નશીલ સમય છે આ. પ્રૂવ કહે છે : જાતીય સતામણીનાં દૃશ્યો અને તિરસ્કરણીય રાજકારણી ગમારોની છબિઓથી ટીવી ઝગમગે છે : આપણને ન્યૂક્લીયર વૉરની ભભૂકતી ધમકીઓ આપીને ભડકાવવામાં આવી રહ્યાં છે : આપણે રીપ્રેઝન્ટટેટિવ ડૅમોક્રસીથી ખસીને વાયરલ ડાયરેક્ટ ડૅમોક્રસીના સમયમાં જીવી રહ્યા છીએ, જેમાં કાચી સામગ્રીના - રૉ ડેટાના - કચરાની સુનામી ઊછળી રહી છે. (પ્રૂવે રાજકીય બાબતો અમેરિકાને અનુલક્ષીને છંછેડી છે. એ કારણે મેં કેટલીક વીગતો છોડી દીધી છે. પરન્તુ વાચકો સરખાવી શકશે કે ભારતમાં ય એથી ખાસ કશું જુદું નથી. યાદ કરો, આપણી ન્યૂઝ-ચૅનલોના ઍન્કરોને 'ઉત્તરો' આપતા ચાર-પાંચ રાજકરણીઓની કાગારોળસમી ઇ-કૉન્ફરન્સો). પ્રૂવ કહે છે, બધી વસ્તુઓને કાં તો 'લાઇક્સ'-ના ઉતાવળા પ્રતિભાવો મળે છે કે પછી જડબાંતોડ વિરોધોની ધમાચકડી મચી હોય છે. કેટલાક આને ટૅક્નોલૉજીકલ નવતાઓનો ઉત્તેજનાસભર સમય ગણે છે ને કહે છે કે એથી આપણે એક નૂતન વિશ્વમાં દાખલ થશું. જ્યારે બીજાઓ માટે આ એક આડેધડ લખાયેલા કોઇ અઘરા પુસ્તકનો પ્રારમ્ભ છે. એવું પુસ્તક, જેનો અન્ત સુખદ નથી -નો હૅપિ એન્ડિન્ગ !

પ્રૂવ કહે છે : નેચરલ વર્લ્ડનો તેજ ગતિએ થઈ રહેલો વિનાશ, મને ક્ષુબ્ધ કરે છે, પીડે છે. સમજી લેવાયું છે કે જીવવાનો અવિભાજ્ય અધિકાર એકમાત્ર મનુષ્યનો છે. ભગવાને જાણે એને પરવાનગી આપી છે કે હે મનુષ્ય, પ્રકૃતિમાંથી તું ઈચ્છે તે આરામથી લઇ શકીશ. પ્રૂવે કહ્યું કે - પૃથ્વીને વનસ્પતિ અને જીવોવિહોણી, નગ્ન, કરવાનો ધંધો મને ત્રાસ આપે છે.

નોબેલ-વિનર સુખ્યાત પોલિશ સ્ત્રીકવિ વિસ્વાનું વચન યાદ કરીને પ્રૂવે પોતાના વક્તવ્યનો મૂળ સૂર વળી પકડી લીધો ને જણાવ્યું કે લેખકો નકરી વાસ્તવિકતા અને સુખદ અન્તને વિશેની ઝંખનામાં અટવાયેલા રહે છે. એ એમની દુવિધા છે. પણ એ એક પ્રકારનું આશ્વાસન પણ છે. કેમ કે એમાં હૅપિ એન્ડિન્ગનો ઇશારો છે. કેમ કે, ગમે એમ પણ, વગોવાયેલાં મૂલ્યો હજી ટકી રહ્યાં છે. સત્ય, આદર, સ્વાભિમાન, ન્યાય, સમુચિત સહભાગીતા, જેવા જરીપુરાણા ખયાલો વિશે હજી આપણને મૃદુ લાગણીઓ છે. વિયોગી પ્રિયજનો ફરીથી મળે છે. પરિવારો સમાધાનો સાધી શકે છે. શંકાઓનાં નિવારણ થઇ શકે છે. ઘમંડી પડોશીઓ પોતાની રીતભાતો સુધારે છે. સારાં નામોનો મહિમા સચવાય છે. મુશ્કેલીમાં મૂકનારાઓને હાંકી કાઢી શકાય છે. અનાથોને શરણ આપી શકાય છે. દુ:ખદર્દની પ્યાલીઓને દરિયામાં ઢોળી દઇ શકાય છે. હજી આપણે હૅપિ એન્ડિન્ગની આશા ગુમાવી નથી.

આપણા ઉત્તમ ગણાયેલા ગુજરાતી સાહિત્યકારોને આવા જાગતિક પ્રશ્નોમાં રસ નથી. ચિન્તા તો દૂરની વાત. મેં જોયું છે કે એઓ વાસ્તવ અને ઝંખનાને વિશેની દુવિધા તો અનુભવે છે, પણ દુવિધામાં ઝાઝી વાર ટકી રહેવાનું એમને પાલવતું નથી. કશો ને કશો તોડ કાઢીને દુવિધામાંથી નીકળી જાય છે. એટલે કે વચ્ચે રહેવાનું જે આશ્વાસન હતું એને વટાવી ખાય છે. પરિણામે એમની સૃષ્ટિ રણકાર વિનાની પોલી રહી જાય છે. એમની સર્જકતામાં એ જાતની તિતિક્ષા અને ધૈર્યની અછત છે. એ ખોટ વિશે એમને કોઇ કહેતું નથી. અને કહે તો તેઓ સાંભળતા પણ નથી. આખી વાતમાં કલાનું મહત્ સત્ય છુપાયેલું છે. એ કે પૂરું નિરાશાવાદી ચિત્ર દોરો કે પૂરું આશાવાદી, તો એ ઠીક નથી. વચ્ચેની સ્થિતિને પણ સેવો, નીરખો, ને રસપૂર્વક એનું આલેખન કરી બતાવો. સંસ્કૃિતના કે તમારા કોઇપણ સંદર્ભના તમે દેવાદાર નથી કે ઉકેલો આપીને છૂટા થઈ જાવ. ઉકેલમાત્ર તકલાદી અને કામચલાઉ હોય છે. તમારે હાજરજવાબી નથી થવાનું, પ્રશ્નકાર રહેવાનું છે.

સૌજન્ય : ‘સાહિત્ય સાહિત્ય’ નામક લેખકની સાપ્તાહિક કટાર, “નવગુજરાત સમય”, 16 જૂન 2018

Category :- Opinion / Literature

કાળચક્રની ફેરીએ

“હજી સુધી ગુજરાતી ભાષામાં કોઈ એવો ગ્રંથ થઓ નથી કે, તેથી કરીને ત્યાંહાંના રેહેવાશીઓ પણ પોતાના દેશની અવસ્થા જાણે, ને જે જે રાજાઓ તથા બાદશાહો એઓ ઉપર અમલ કરી ગઆ હોએ, તથા જે શેહેરોમાં પોતે રેહે છે, તે કઆ રાજા અથવા બાદશાહે આબાદ કર્યાં એટલે વસાવ્યાં, તે સરવે માલમ પડીને મનમાં સરવે વાતો પરકાશી રેહે, અને છેલ વેહેલું હાલ જે લોક તેમનાં ઉપર અધીકાર કરે છે, તેમની વૃધી એ પ્રાંતમાં શી રીતે થઈ, તે પણ તેઓ જાણે. માટે આ ચોપડી તઈઆર કરી છે ને તેહેનું નાંમ ગુજરાતનો ઈતિહાસ પાડ્યું છે.” (અવતરણ ચિહ્નોમાં બધે ભાષા-જોડણી મૂળ પ્રમાણે.)

આ શબ્દો લખાયા છે ૧૮૫૦માં. અને એ લખનાર હતા અમદાવાદની ગવર્નમેન્ટ ઇંગ્લિશ સ્કૂલના છઠ્ઠા ધોરણમાં ભણતા એક પારસી વિદ્યાર્થી નામે એદલજી ડોસાભાઈ. ગુજરાતના ઇતિહાસ વિષે લખાયેલા અને છપાયેલા પહેલવહેલા પુસ્તકના લેખક. ૧૮૫૦માં અમદાવાદના બાજીભાઈ અમીચંદના છાપખાનામાં ૧૬૮ પાનાંનું આ પુસ્તક લિથોગ્રાફ, એટલે કે શિલાછાપ પદ્ધતિથી છપાયું છે. તેની લિપિ ગુજરાતી છે, પણ અક્ષરો ઉપર સળંગ રેખા દોરેલી છે. પણ તે હિન્દી-મરાઠી જેવી શિરોરેખા નથી. બધા અક્ષરો સીધી લીટીમાં લખી શકાય તે માટે દોરેલી લીટીઓ છે. મુંબઈ અને સુરતમાં ગુજરાતી છાપકામની શરૂઆત મૂવેબલ ટાઇપ વાપરતાં છાખાનાથી થઇ. ત્યાં શિલાછાપ છાપખાનાં પછીથી આવ્યાં. જ્યારે અમદાવાદમાં છેક ૧૮૪૫ સુધી એક પણ છાપખાનું નહોતું. ૧૮૪૫ કે ૧૮૪૬માં શરૂ થયેલું બાજીભાઈ અમીચંદનું છાપખાનું એ અમદાવાદનાં પહેલાં બે છાપખાનામાંનું એક.

ખેર, પુસ્તકના ટાઈટલ પેજ પર આમ છાપ્યું છે:

“ગુજરાતનો ઈતિહાસ
ગુજરાતી વરનાક્યુલર સોસાઈટીનેં માટે
એદલજીડોસાભાઈએ
રચ્યો.”

પણ આટલું વાંચવાથી આ પુસ્તક અને સોસાયટી વચ્ચેનો સંબંધ પૂરેપૂરો સમજાતો નથી. સોસાયટીની શરૂઆતથી જ તે ‘નિબંધ સ્પર્ધા’ યોજતી હતી. આવી પહેલી સ્પર્ધામાં મળેલ કવિ દલપતરામનો ‘ભૂત નિબંધ’ ઇનામને પાત્ર ઠર્યો હતો અને સોસાયટીએ તે પ્રગટ કર્યો હતો એ હકીકત જાણીતી છે. બીજે વર્ષે ‘ગુજરાતનો ઈતિહાસ’ વિષય અંગે ‘નિબંધ સ્પર્ધા’ યોજાઈ હતી. એદલજી ડોસાભાઈને આ હરીફાઈમાં ભાગ લેવા તેમની નિશાળના માસ્તર ભોગીલાલ પ્રાણવલ્લભદાસે કહ્યું હતું. અને તેમનો આ નિબંધ ઇનામને પાત્ર ઠર્યો હતો. સોસાયટીના ૧૮૫૦ના વર્ષના અહેવાલમાં તેના સેક્રેટરી એલેક્ઝાન્ડર કિન્લોક ફાર્બસે લખ્યું હતું:

“While on this subject, I may add that I have in my possession a compilation by Edalji Dosabhai, written in very good Gujarati, and giving a useful summary of the History of the province. This may be published immediately, and may be a very good school-book.”

(સોસાયટીને ઉપયોગી થાય તેવાં મારી પાસેનાં પુસ્તકોમાં ગુજરાતનો ઇતિહાસ નામનું એદલજી ડોસાભાઈએ લખેલું પુસ્તક ખૂબ સારી ભાષામાં લખાયું છે અને તેમાં આપેલો ગુજરાતના ઇતિહાસનો સારાંશ ઉપયોગી થાય તેવો છે. તે બને તેટલું જલદીથી પ્રગટ થવું જોઈએ. નિશાળોમાં શીખવવા માટે તે ઘણું કામ લાગે તેવું છે.)

૧૮૫૦માં ફાર્બસની બદલી અમદાવાદ બહાર થતાં તેમની જગ્યાએ જ્યોર્જ સીવર્ડ સોસાયટીના સેક્રેટરી બન્યા. ૧૮૫૧ના વર્ષના અહેવાલમાં તેમણે લખ્યું:

“The second publication is the History of Gujarat by Edalji Dosabhai. It is essentially a school-book and a very useful one too, and is now used in all the vernacular schools of the city. Two hundred copies were published, of which very few remain.”

(સોસાયટીનું બીજું પ્રકાશન છે ગુજરાતના ઇતિહાસ વિશેનું ડોસાભાઈ એદલજીનું પુસ્તક. મૂળે તે નિશાળોમાં શીખવવા માટેનું છે, અને તે રીતે તે ખૂબ ઉપયોગી સાબિત થયું છે. શહેરની બધી વર્નાક્યુલર સ્કૂલોમાં હવે તે વપરાય છે. તેની કુલ ૨૦૦ નકલ છપાઈ હતી તેમાંથી હવે બહુ થોડી નકલો સિલકમાં રહી છે.)

એટલે કે, દલપતરામની જેમ એદલજી પણ નિબંધ હરીફાઈમાં ઇનામ જીત્યા હતા. સોસાયટીનું પહેલું પ્રકાશન તે ભૂત નિબંધ, તો આ ગુજરાતનો ઇતિહાસ એ તેનું બીજું પ્રકાશન. પુસ્તકની બીજી આવૃત્તિ સોસાયાટીએ પ્રગટ કરી હતી, અને ત્રીજી આવૃત્તિ બાજીભાઈ અમીચંદે પોતાને ખર્ચે પ્રગટ કરી હતી, પણ તે બંને આવૃત્તિની સાલ જાણવા  મળી નથી. સર એલેક્ઝાન્ડર ગ્રાન્ટના કેટલોગને આધારે અચ્યુત યાજ્ઞિક અને કિરીટ ભાવસાર તેમની ‘ગુજરાતી આદિમુદ્રિત ગ્રંથોની સૂચિ’(૨૦૦૪)માં ડોસાભાઈના આ પુસ્તકની પ્રકાશન સાલ ૧૮૪૮ આપે છે, પણ તે શક્ય જ નથી. કારણ ગુજરાત વર્નાક્યુલર સોસાયટીની સ્થાપના જ ૧૮૪૮ના ડિસેમ્બરની ૨૬મી તારીખે થઇ હતી. એટલું જ નહિ, આ લખનારે જોયેલી નકલ પર પ્રકાશન સાલ સ્પષ્ટ રીતે ૧૮૫૦ છાપી છે.

પુસ્તકને લેખકે બે ભાગમાં વહેંચ્યું છે. ‘અશલનાં વારાથી તે સોલમા સહીકાં સુધીની વાત’ પહેલા ભાગમાં છે. અને ‘શતરમાંથી તે આજ સુધીની વાત’ બીજા ભાગમાં છે. પહેલા ભાગમાં ૧૫ પ્રકરણ છે. પહેલા પ્રકરણમાં ગુજરાતનાં ભૌગોલિક સીમા, કદ, પવિત્ર જગ્યાઓ, નદીઓ, બંદરો, શહેરો, પેદાશ, ધંધા, વસ્તી વગેરે અંગેની વિગતો આપી છે. બીજા પ્રકરણમાં પાટણ શહેર વસાવનાર વનરાજ અંગેની વાતથી ઇતિહાસ શરૂ થાય છે. ત્રીજો મુઝફ્ફરશાહ ગુજરાતની ગાદીએ આવ્યો ત્યાં ૧૫મું પ્રકરણ પૂરું થાય છે. બીજા ભાગના પહેલા પ્રકરણમાં લેખકે ગુજરાતના રાજાઓની પડતી અંગેનાં કારણોની ચર્ચા કરી છે. અને પછી મુસ્લિમ શાસનની વાત આગળ વધારી છે. છઠ્ઠું પ્રકરણ શિવાજીના આક્રમણ અંગે છે. અંગ્રેજોએ સુરતનો કિલ્લો લીધો ત્યાંથી આઠમું પ્રકરણ શરૂ થાય છે. પુસ્તકનાં છેલ્લાં દસ પાનાં ‘ઈનડેકસ એટલે સુચીપત્ર’ રોકે છે. તેમાં લેખકે વિગતવાર સૂચી રજૂ કરી છે. ગુજરાતી પુસ્તકમાં આવી સૂચી અહીં પહેલી વાર મૂકાઈ છે તેવો દાવો લેખકે પ્રસ્તાવનામાં કર્યો છે. પણ હકીકતમાં ૧૮૫૦ પહેલાં પ્રગટ થયેલાં બીજાં કેટલાંક પુસ્તકોમાં સૂચી મૂકવામાં આવેલી જોવા મળે છે. સંભવ છે કે એદલજીના જોવામાં તે પુસ્તકો આવ્યાં નહિ હોય. એદલજીએ આ પુસ્તક લખ્યું ત્યાં સુધીમાં ગુજરાતના ઇતિહાસ અંગે ગુજરાતીમાં તો નહિ જ, પણ અંગ્રેજીમાં ય એક પણ પુસ્તક પ્રગટ થયું નહોતું. હા, ‘મિરાતે અહમદી’નો જેમ્સ બર્ડે કરેલો અનુવાદ ૧૮૩૫માં પ્રગટ થયો હતો. એદલજીએ તેનો તથા ગ્રાન્ટ ડફના ત્રણ ભાગમાં લખાયેલા ‘ધ હિસ્ટ્રી ઓફ મરાઠાઝ’નો અને ઇસ્ટ ઇન્ડિયા ગેઝેટિયરનો ઉપયોગ કરીને આ પુસ્તક લખ્યું હતું. અને યાદ રહે, આ બધું કરતી વખતે તેઓ સ્કૂલના છઠ્ઠા ધોરણમાં ભણતા વિદ્યાર્થી હતા.

હવે ફાસ્ટ ફોરવર્ડ ટુ ૧૮૯૪. એક સાથે બે વાત. એ વર્ષે એદલજી સરકારી નોકરીમાંથી પેન્શન લઇ નિવૃત્ત થયા. અને બીજી વાત એ કે ૧૮૯૪ના મે મહિનાની ૧૫મી તારીખે એદલજીનું બીજું પુસ્તક પ્રગટ થયું, અંગ્રેજીમાં. ૩૭૬ પાનાંના આ પુસ્તકનું નામ છે ‘અ હિસ્ટ્રી ઓફ ગુજરાત.’ પ્રસ્તાવનામાં લેખક જણાવે છે કે ૧૮૫૦માં ગુજરાતી પુસ્તક પ્રગટ થયું ત્યારથી તેની અંગ્રેજી આવૃત્તિ કરવાનો મનસૂબો હતો. પણ સરકારી નોકરીને કારણે તેમ કરી શકાયું નહિ. ૪૪ વર્ષના ગાળામાં ગુજરાતના ઇતિહાસ વિષે ઘણી નવી સામગ્રી બહાર આવી હતી. ફાર્બસની ‘રાસમાળા’ (૧૮૫૬) ઉપરાંત બીજાં પુસ્તકો અને સંશોધન લેખો પ્રગટ થયાં હતાં. એટલે લેખકે અંગ્રેજી પુસ્તક નવેસરથી લખવાનું નક્કી કર્યું. અને જો નવેસરથી લખવું હોય તો વાતને છેક વર્તમાન સમય સુધી લઇ આવવી જોઈએ એમ તેમને લાગ્યું. આથી છેક ૧૮૯૨ સુધીની ઘટનાઓને તેમણે અહીં આવરી લીધી છે. પુસ્તકને અંતે સુખ, શાંતિ, ન્યાયવાળા સુશાસન માટે લેખક અંગ્રેજોનો આભાર માને છે, અને રાણી વિક્ટોરિયાનું રાજ અમર તપો એવી પ્રાર્થના સાથે પુસ્તક પૂરું કરે છે. નવાં પુસ્તકો-લેખો ઉપરાંત તેમણે સરકારી ગેઝેટિયર અને એન્યુઅલ એડમિનિસ્ટ્રેશન રિપોર્ટનો પણ અભ્યાસ કર્યો. રેવરન્ડ જ્યોર્જ પી. ટેલર અને ઈ. જાઈલ્સ જેવા અંગ્રેજ મિત્રોની મદદ લીધી. જે સાત અંગ્રેજી પુસ્તકોનો ઉપયોગ કર્યો તેનાં નામ લેખકે પ્રસ્તાવનામાં નોંધ્યાં છે. પુસ્તકને અંતે દસ પરિશિષ્ટો અને સૂચી પણ મૂક્યાં છે. આવું દળદાર પુસ્તક કાંઈ રાતોરાત લખાય નહિ. એટલે દેખીતું છે કે સરકારી નોકરીનાં વર્ષો દરમ્યાન એદલજી આ પુસ્તક માટેની તૈયારી કરતા રહ્યા હતા, અને તે લગભગ લખાઈ જ નહિ, છપાઈ પણ ગયું હોવું જોઈએ. કારણ, હેન્ડ કમ્પોઝના એ જમાનામાં બે-પાંચ દિવસમાં પુસ્તક છાપી નાખવાનું તો શક્ય જ નહોતું.  

૧૮૫૦માં ‘ગુજરાતનો ઇતિહાસ’ પુસ્તક પ્રગટ થયું ત્યારે એદલજી સ્કૂલમાં ભણતા હતા એ આપણે અગાઉ જોયું. કેટલું ભણ્યા તે તો જાણવા મળતું નથી, પણ ‘પારસી પ્રકાશ’(દફતર ૨, ૩)માં જણાવ્યા પ્રમાણે ભણી લીધા પછી ૧૭ વર્ષની ઉંમરે સરકારી નોકરીમાં જોડાયા હતા. આમોદ, ચીખલી, બારડોલી, વલસાડ નડિયાદ વગેરે જગ્યાએ મામલતદાર તરીકે કામ કર્યું હતું. ૧૮૭૪થી અમદાવાદ, ભરૂચ અને ખેડામાં ડેપ્યુટી કલેકટરના હોદ્દે રહ્યા હતા. ૧૮૯૪ના વર્ષમાં તેમના જીવનમાં ત્રીજી ઘટના પણ બની. એ વર્ષના મે મહિનાની ૨૪મી તારીખે સરકારે એદલજીને ખાનબહાદુરનો ઈલ્કાબ એનાયત કર્યો હતો. તે પછી ત્રણ વર્ષે, ૧૮૯૭ના જૂનની ૧૪મી તારીખે ૬૪ વર્ષની ઉંમરે એદલજી ડોસાભાઈનું અમદાવાદમાં અવસાન થયું હતું.

XXX   XXX   XXX

e.mail : deepakbmehta@gmail.com

સૌજન્ય : “શબ્દ સૃષ્ટિ”, જૂન 2018

Category :- Opinion / Literature