LITERATURE

‘અ ગુરુ નેવર ડાઈઝ’

દીપક મહેતા
30-10-2018

પત્રને મથાળે તારીખ લખી છે: ૨૩:૧૦:૭૮. આજથી બરાબર ચાલીસ વર્ષ પહેલાંનો પત્ર. એ જમાનામાં પત્રો લખાતા, ટપાલમાં આવે તેની રાહ જોવાતી, આવે એટલે વંચાતા, ઘણી વાર તો એક કરતાં વધારે વાર વંચાતા. વાંચ્યા પછી જવાબ લખાતો. અને જો કોઈ મોંઘેરો, મહત્ત્વનો, મનમાં વસી જાય એવો પત્ર હોય તો જતનથી જળવાતો, વર્ષો સુધી. પણ હવે તો છેલ્લો પત્ર ક્યારે મળેલો કે લખેલો એ સવાલનો જવાબ આપવાનું સહેલું નથી રહ્યું. હવે તો ઈન્સ્ટન્ટ કોમ્યુિનકેશન(તાત્કાલિક પ્રત્યાયન)નો જમાનો છે. ઈમેલ, એસ.એમ.એસ., અને વોટ્સએપ આંગળીવગાં હોય પછી પત્ર લખવાની કે વાંચવાની ફુરસદ કોને છે? અને જરૂર પણ કોને લાગે છે?

પણ પત્રોનો જમાનો હતો ત્યારે પણ લખેલા કે આવેલા પત્રો સાચવવાની આ લખનારને ટેવ નહોતી. અપવાદ રૂપે ત્રણ પત્રો આજ સુધી સાચવી રાખ્યા છે. તેમાંનો એક તે આ ચાલીસ વર્ષ પહેલાં લખાયેલો પત્ર. લખનાર, મનસુખલાલ ઝવેરી, આપણી ભાષાના એક અગ્રણી કવિ, વિવેચક, અનુવાદક, પ્રભાવક વક્તા, ઉત્તમ અધ્યાપક. પણ મારે મન સૌથી મોટી વાત તો એ કે મનસુખભાઈ મારા ગુરુ. મુંબઈની સેન્ટ ઝેવિયર્સ કોલેજમાં એમની પાસે ભણવાનો લાભ મળ્યો. અને પછી મુંબઈની સોમૈયા કોલેજમાં હું ૧૯૬૩માં લેકચરર તરીકે જોડાયો ત્યારે એક વર્ષ માટે મનસુખભાઈ મારા હેડ ઓફ ધ ડિપાર્ટમેન્ટ. અગાઉ અધ્યયન માટે તેમણે મારી આંગળી પકડીને મને દોરેલો, પછી અધ્યાપન માટે. ૧૯૯૫માં કેનેડિયન સાઈડ પરથી નાયગરાનો ધોધ જોયો ત્યારે મનસુખભાઈ યાદ આવેલા. ધોધને સંસ્કૃતમાં પ્રપાત કહે છે. મનસુખભાઈ એટલે પ્રપાત – પ્રેમનો, ક્રોધનો, વાણીનો, વિરોધનો, અક્ષરનો, આકરી અપેક્ષાનો. આશુતોષ નહિ જ, પણ જો રીઝે તો તમને તરબોળ કરી દે. આશુરોષ ખરા. રોષે ભરાય ત્યારે જ્વાલામુખી જોઈ લો. પણ મોટે ભાગે રોષ લાંબો વખત ન ટકે.

આવા મારા ગુરુનો આ પત્ર. ૧૯૭૬થી ૧૯૮૬નાં દસ વર્ષ હું દિલ્હી હતો ત્યારે તેમણે મુંબઈથી લખેલો. નિમિત્ત? ૧૯૭૮માં મારું બીજું પુસ્તક પ્રગટ થયું, કથાવલોકન. તેનું અર્પણ આ પ્રમાણે હતું: “મનોભૂમિમાં વવાયેલાં સાહિત્યપ્રીતિનાં બીજનું જેમણે પોષણ-સંવર્ધન કર્યું તે મુ. પ્રા. મનસુખલાલ ઝવેરીને તથા એક અવલોકનરૂપી બીજમાંથી વિસ્તરીને જેમની સાથેનો સંબંધ સદાબહાર વૃક્ષમાં પરિણમ્યો છે તે મુ. શ્રી ગુલાબદાસ બ્રોકરને.” પુસ્તકની પહેલી નકલ મનસુખભાઈને મોકલેલી તેની સાથે પત્ર લખેલો. તેની નકલ તો ક્યાંથી સાચવી હોય, પણ તેમાં તેમના પ્રત્યેનો મારો આદરભાવ અને આભારભાવ પ્રગટ કરેલો. તે વખતે હજી કુરિયર સેવાની સગવડ પ્રસરી નહોતી, એટલે પુસ્તક અને પત્ર પોસ્ટમાં મોકલેલાં. બોલવા-લખવામાં મનસુખભાઈ ચોકસાઈના ભારે આગ્રહી. એટલે પત્રમાં લખ્યું છે: ‘બપોર પછીની ટપાલમાં … તમારો પત્ર જોયો ત્યારે’. હા, જી. એ વખતે મુંબઈમાં દરરોજ ત્રણ વખત ટપાલી ઘરે આવે – સવારે, બપોરે, અને ‘બપોર પછી.’ એ છેલ્લી ટપાલ ત્રણ-ચાર વાગે આવતી, એટલે એને સાંજની ટપાલ તો ન કહેવાય, એટલે ‘બપોર પછીની.’ ઔચિત્યવિચાર મનસુખભાઈની શાહીમાં જ નહિ, તેમના લોહીમાં હતો.

સાધારણ રીતે વિદ્યાર્થીના જીવન અને મનમાં અધ્યાપકનું વિશિષ્ટ સ્થાન હોય, પણ આ પત્રમાં તો એક અધ્યાપક પોતાના જીવનમાં વિદ્યાર્થીઓનું શું સ્થાન છે તે નિખાલસપણે જણાવે છે: “વિદ્યાર્થીઓનો પ્રેમ મારા જીવનનું મોટામાં મોટું બળ બન્યો છે. ને તેણે જ મને પ્રતિકૂળમાં પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિમાં ટકાવ્યો છે. એ પ્રેમનો આવિર્ભાવ જ્યારે જ્યારે મને જોવા મળ્યો છે ત્યારે ત્યારે મેં ધન્યતા જ અનુભવી છે. અને એવી ધન્યતા અનુભવવાના પ્રસંગો, ઈશ્વરકૃપાથી, જિંદગીમાં ઓછા નથી આવ્યા.”

મનસુખભાઈનું લખાણ – પછી એ વિવેચન લેખ હોય કે પત્ર હોય – અત્યંત વ્યવસ્થિત અને લોજિકલ હોય. પહેલા પેરેગ્રાફમાં ‘વિદ્યાર્થીઓનો પ્રેમ’ વિષે સર્વસામાન્ય વાત કર્યા પછી બીજા પેરેગ્રાફમાં ચોક્કસ વાત પર – મારા પત્ર પર – આવે છે. મનસુખભાઈ જાહેરમાં લાગણીવશ ભાગ્યે જ થાય. આંખના ખૂણા હંમેશાં રતુંબડા રહે. જાહેરમાં ભીના ન થાય, પણ અંગત રીતે અત્યંત માયાળુ. એટલે જ તેમણે મારા પત્રને ‘હૃદયના ઊંડામાં ઊંડા મર્મોને સ્પર્શીને પાંપણને પલાળી દે તેવો આવિર્ભાવ’ જન્માવતો કહ્યો છે. સાથોસાથ વર્ષો પહેલાંનો આવો બીજો એક પ્રસંગ પણ યાદ કર્યો છે: ૧૯૪૫ના જૂનમાં (આ પત્ર લખાયો તેના ૩૩ વર્ષ પહેલાં) તેઓ રાજકોટ છોડી મુંબઈ આવવા નીકળ્યા ત્યારે એસ્તેર સોલોમન તેમને વિષે જે બોલ્યાં હતા તે યાદ કર્યું છે. મનસુખભાઈમાં સાચકલાઈ ભરપૂર. પત્રમાં મને જે લખે તે એસ્તેર સોલોમનને તો કદિ જણાવાનું નહોતું, છતાં પત્રમાં પહેલાં તેમને યાદ કર્યાં છે. મનસુખભાઈ જે કાંઈ બોલે-લખે તે પૂરેપૂરી નિખાલસતાથી. એટલે આગળ લખે છે: “બહેન એસ્તેર અને તમે, બંને મિતભાષી અને પ્રદર્શનવૃત્તિથી દૂર રહેનારાં. એટલે અકળ પણ ખરાં.” પત્ર મળ્યો તે વખતે આ વાક્ય વાંચીને પત્ની વંદનાએ કહેલું: ‘એટલે એકંદરે તો તમે મીંઢા છો એમ જ ને?’ મેં જવાબ આપેલો: ‘ના. એ શબ્દ વાપરવો હોત તો મનસુખભાઈએ તે જ વાપર્યો હોત.’ શબ્દછળ મનસુખભાઈના સ્વભાવમાં જ નહિ.

આગળ જતાં મનસુખભાઈ લખે છે: “તમારા જેવાના હૃદયમાં અત્યારે પણ મારું આ સ્થાન છે તે જોઉં છું ત્યારે મારો વિષાદ ઊડી જાય છે, ને જીવન વ્યર્થ નથી ગયું એવું આશ્વાસન સાંપડે છે.” નાયગરાનો ધોધ જોયો ત્યારે મનસુખભાઈ યાદ આવેલા એમ અગાઉ કહેલું. પણ નાયગરાનો ધોધ પણ શિયાળામાં થીજી જતો હોય છે. પોતાના જીવનમાં કેટલાંક વર્ષ મનસુખભાઈ જેવા મનસુખભાઈએ પણ હતાશા અનુભવેલી. પછી તો તેમાંથી બહાર આવી ગયેલા. છતાં ક્યારેક ક્યારેક વિષાદની વાત મનની સપાટી પર આવી જતી. ૧૯૭૮માં પણ તેઓ ‘વિષાદ ઊડી જાય છે’ એમ લખે છે તે વાંચીને તે વખતે ગળે ડૂમો બાઝેલો, આજે ય બાઝે છે. શબ્દો વેડફે તે મનસુખભાઈ નહિ. એટલે “મારે મન એ પત્રનું મૂલ્ય ઘણું ઘણું ઘણું છે.” એ વાક્યમાં ‘ઘણું’ શબ્દ ત્રણ વખત વાંચીને ત્યારે આંખ ભીની થયેલી, આજે ય થાય છે. અને છેવટે જેનામાં તેમને અખૂટ શ્રદ્ધા હતી તેને યાદ કરતાં લખે છે: “પરમાત્મા તમારું કલ્યાણ કરો!”

આ પત્ર દિલ્હીમાં મળ્યો ૧૯૭૮માં. ત્રણ વર્ષ પછીની, ૧૯૮૧ના ઓગસ્ટ મહિનાની એક સવાર. દિલ્હીમાં નોકરીના ભાગ રૂપે રોજ સવારે ઓફિસમાં પહેલું કામ ગુજરાતી-મરાઠીનાં વીસેક છાપાં પર નજર ફેરવી જવાનું. તે દિવસે મુંબઈનું એક ગુજરાતી છાપું ખોલ્યું તો પહેલે જ પાને છપાયેલા એક સમાચાર વાંચી થોડી વાર સૂનમૂન થઇ બેસી રહ્યો. મનસુખભાઈના અવસાનના સમાચાર. છાપામાંના મનસુખભાઈના ફોટા સામે તાકીને બેસી રહેલો. ઓફિસના અમેરિકન ડિરેક્ટર જીન સ્મિથ કશાક કામસર હું બેઠો હતો ત્યાં આવ્યા. મને જોઇને કહે: “દીપક, આર યુ ઓકે? મેં કહ્યું:“ નો. મનસુખલાલ ઝવેરી પાસ્ડ અવે.” જીન સ્મિથ ભારતીય સાહિત્યની વિગતોથી પૂરેપૂરા જાણકાર, એટલે કહે: “હી વોઝ અ લીડિંગ પોએટ એન્ડ અ ક્રિટિક, ઇઝન્ટ ઈટ? મેં કહ્યું: “યસ સર્ટનલી, બટ મોર ધેન ધેટ, હી વોઝ માય ગુરુ.” તેમણે હળવેકથી કહ્યું: “દીપક, અ ગુરુ નેવર ડાઈઝ. હિ કન્ટિન્યુઝ ટુ લિવ ઇન ધ હાર્ટસ ઓફ હિઝ સ્ટુડન્ટસ.” અને પછી ત્યાંથી ખસી ગયા. આજે મનસુખભાઈનો પત્ર વર્ષો પછી ફરી એક વાર વાંચ્યા પછી મનમાં પેલા શબ્દો પડઘાયા કરે છે: “અ ગુરુ નેવર ડાઈઝ.”

Flat No. 2 Fulrani, Sahitya Sahavas, Madhusudan Kalelkar Marg, Kalanagar, Bandra (E) Mumbai 400 051

e.mail : deepakbmehta@gmail.com

Category :- Opinion / Literature

નાસિર કાઝમી

દીપક બારડોલીકર
23-10-2018

 

ઢુંઢેંગે લોગ મુઝ કો હર મહફિલે-સુખન મેં
હર દૌરે કી ગઝલ મેં મેરા નિશાં મિલેગા

આ શેર છે, જીવાતા સાથે તાલ મિલાવી ચાલનારા અને સમયના કણેકણની ધબક ઝીલવાનો પ્રયાસ કરનારા અને પોતાના અનોખા રંગે ગઝલને સજાવનારા એક મુર્ઘન્ય શાયર નાસિર કાઝમીનો. તેમણે સાચું કહ્યું છે અને અધિકારપૂર્વક કહ્યું છે કે ગઝલના પ્રત્યેક દૌરમાં તેમની તલાશ જારી રહેશે. લોકો તેમની કમી અનુભવશે, કહેશે ‘કાશ આજ નાસિર હોતા !’

કેમ નહીં ! લોકો તેને કેમ ન સંભારે કે જે જનારાઓની સારાઈ, તેમના ગુણ ગાવાનું, તેમને સંભારીને આંખો ભીની કરવાનું ચુક્યો નથી !

રોનકેં થીં જહાં મેં કયા-કયા કુછ
લોગ થે રફ્તગાં મેં કયા-કયા કુછ

યાને રફ્તગાંમાં − જનારા, મૃતકોમાં કેવા કેવા ગજાના માણસ હતા ! તેમના હોવાથી વિશ્વમાં એવી રોનક હતી કે જે વર્ણવી શકાતી નથી. તેમના દમથી એક ભરપૂર વસંત હતી અને તે ગયા તે પતઝડ ઘેરી વળી છે. માળો ય બળી ગયો છે. નાસિરના શબ્દોમાં કહીએ તો :

ક્યા કહૂં અબ તુમ્હેં ખિંઝાવાલે
જલ ગયા આશિયાં મેં ક્યા−ક્યા કુછ

માળો તો બળી ગયો.  પણ માળા ભેગું અન્ય શું શું બળી ગયું તે હું કેમ સમજાવું ! ઇચ્છા બળી ગઈ, આશા બળી ગઈ. સીટનાં બળી ગયાં, બધું જ રાખ થઈ ગયું ! કંઈ બચ્યું નથી ! જેમને જોઈને અમે જીવતા હતા તે પણ નથી.

જિન્હેં હમ દેખ કર જીતે થે ‘નાસિર’
વહ લોગ આંખોં સે ઓઝલ હો ગયે હૈં

આ શાયર નાસિર કાઝમીની જન્મભૂમિ અંબાલા (પંજાબ). તેઓ રોયલ ઇન્ડિયન આર્મીના એક સૂબેદાર મેજર મુહમ્મદ સુલતાનના સુપુત્ર હતા. અંબાલામાં એમનો જન્મ 1925માં થયેલો. પિતા લશ્કરી અધિકારી હતા. અને રેજિમેન્ટોનું સ્થળાંતર થતું રહેતું હોવાથી, તેમનો વિદ્યાભ્યાસ અંબાલા, લાહોર, પેશાવર વગેરે શહેરોની નિશાળોમાં થયો હતો બી.એ. સુધીનો અભ્યાસ ઘણું કરીને લાહોરની ગવર્મેન્ટ કોલેજમાં કર્યો હતો. પણ કહે છે કે પરીક્ષા આપી શક્યા ન હતા.

કોલેજમાંથી નીકળ્યા તો એક સામયિક ‘અવારાકે નવ’નું તંત્રીપદ મળી ગયું. બાદમાં 1952થી 57 સુધી એક બીજા સામયિક ‘હુમાયું’ના તંત્રીપદે રહ્યા. ‘હમ લોગ’ નામે એક પત્રિકાના નાયબ તંત્રીની હેસિયતે પણ સેવા બજાવી હતી.

એમના મિત્રો ઘણા હતા. હનીફ રામે, મુનીર નિયાઝી, શેખ સલાહુદ્દીન, કતીલ શિફાઈ વગેરે તેમના ભાઈબંધ હતા. પરંતુ જિગરજાન દોસ્ત, એક શ્રેષ્ઠ વાર્તાકાર ઈન્તેઝાર હુસૈન હતા. કહે છે કે લાહોરના કોફી હાઉસોમાં જામતી મહેફિલોમાં નાસિરને ઘડાવાની સારી તક મળી હતી. અહીં એવા એવા જાજ્વલ્યમાન ચહેરાઓનો સંપર્ક થયો હશે કે આમ કહ્યા વિના રહી શકાય જ નહીં :

ઉસ પયકરે નાઝ કા ફસાના
દિલ હોશ મેં આયે, તો સુનાયે

પયકરે નાઝ એટલે મોટાઈમાં મસ્ત રહેનાર, સૌંદર્યનું ગુમાન રાખનાર વ્યક્તિ. હા, એમની કથા હું તમને કહું, પણ હૃદય ભાનમાં આવે તો ને ! એ સૌંદર્યઝરતા ચહેરા નિહાળીને હૃદય ઊલટપૂલટ થઈ ગયું છે !

સુંદરીની ઝુલ્ફ જોતાં સામાન્ય રીતે ઘટાનો ખયાલ આવે છે. કોઈ એની અંદર કાળી રાતને તો વળી કોઈ કાળોતરાને જુએ છે. પરંતુ આ કવિ નાસિર કાઝમી કંઈક જુદી જ વાત કરે છે :

ઉડતી હુઈ ઝુલ્ફ યું પરીશાં
જૈ સે કોઈ રાહ ભૂલ જાયે

અને જ્યારે ઝુલ્ફ, સુવાસિત ફરફરતી ઝુલ્ફ આવે ત્યારે આવું યે થાય :

ઝુલ્ફોં કે ધ્યાન મેં લગી આંખ
યૂં કૈફ હવામેં સો ગયે હમ

ઝુલ્ફ સુંવાળી હોય છે, જાણે રેશમ. આ ઝુલ્ફ હૃદયને ચલિત કરે છે, જકડે છે. અને એનો જાદુ એવો કે માણસ એક દિશામાંથી બીજી દિશામાં ચાલતો થઈ જાય છે. નાસિર સાહેબે એને જંગલની રાત પણ કહી છે :

રંગ ખુલે સહરા કી ધૂપ
ઝુલ્ફ ઘને જંગલ કી રાત

કેટલીક વાર એમ બને છે કે તોરીલા યુવાનનું હૃદય પુષ્પની માફક કોઈક સુંદરીની લટમાં બંધાઈ જાય છે. અંબોડલે બેસી જાય છે પણ ત્યાર પછી આમ પણ થાય છે કે યુવાન પ્રીત તજી દે છે. તે સુંદરીથી વેગળો થઈ જાય છે. પરંતુ શું તે સાચેસાચ વેગળો થતો હોય છે ? જુઓ નાસિર સાહેબ શું કહે છે:

ઐ દોસ્ત હમને તર્કે મુહબ્બત કે બાવજૂદ
મહસૂસ કી હૈ તેરી ઝરૂરત કભી - કભી

આ કરીબ રહેવાનો અને મનગમતા પાત્રથી વેગળા થવાનો અને પુન: તેની જરૂરત મહેસૂસ કરવાનો ખેલ એ માનવપ્રકૃતિની તાસીરો છે. આ ફિલસૂફી સમજાવતાં કવિ કહે છે :

મેરે બિસ્તર પે સો રહા હૈ કોઈ
મેરી આંખોમેં જાગતા હૈ કોઈ

હા, આવું થાય છે. માણસ ન ઇચ્છે તો પણ મન ભટકે છે. પણ પરિસ્થિતિ હંમેશાં એક સારે રહેતી નથી. ગ્રાફ ઊંચો નીચો થતો રહે છે. ક્યારેક એકદમ ઊલટ પણ થઈ જાય છે. સ્નેસંગમ હોય ત્યાં જુદાઈની ચટ્ટાન ખડકાઈ જાય છે અને એ વિરહની, જુદાઈની રાતો ? જુઓ નાસિર સાહેબ શું કહે છે :

યે શબ, યે ખયાલો - ખાબ તેરે
ક્યા ફૂલ ખિલે હૈં મુંહઅંધેરે !

શુઅલે મેં હૈ એક રંગ તેરા
બાકી હૈં તમામ રંગ મેરે

આંખો મેં છુપાયે ફિર રહા હું
યાદોં કે બુઝે હુએ સવેર

વિરહ એટલે વિરહ. આગની પથારી. દિવસે ચેન નહીં ન રાત્રે આરામ ! પ્રેયસીની કમી એવી મહેસૂસ થાય કે જીવ ફફડે અને કંઈક આવો સૂર ઊઠે છે :

કિતને બીતે દિનોં કી યાદ આઈ
આજ તેરી કમી મેં ક્યા કુછ થા

રાતભર હમ ન સો સકેં ‘નાસિર’
પરદએ ખામૂશી મેં ક્યા કુછ થા

નાસિર કાઝમી એક એવો શાયર છે જેણે દેશની ખૂનખરડી આઝાદી અને એ સમયની માનવ હેવાનિયત સગી આંખે જોઈ હતી. આશરા માટે ભટકતા કાફલા, ખૂનરેજી, વસ્તીઓની પાયમાલી અને ભભૂકતી જ્વાળાઓનું બહુ નજીકથી નિરીક્ષણ કર્યું હતું. આ એવી ભયાનકતા હતી, જેની અસરો હંમેશાં તેમનો પીછો કરતી રહી હતી. એ તાસીર હેઠળ તેમણે ઘણું લખ્યું છે. સાચું લખ્યું છે. થોડા અશઆર જોઈએ :

શહર દર શહર, ઘર જલાયે ગયે
યૂં ભી જશને-તરબ મનાયે ગયે

ક્યા કહૂં કિસ તરહ સરે બાઝાર
ઈસ્મતોં કે દિયે બુઝાયે ગયે

વક્ત કે સાથ હમ ભી ઐ ‘નાસિર’
ખરો-ખસ કી તરહ બહાયે ગયે !

***

ઝમીં લોગોં સે ખાલી હો રહી હૈ
યે રંગે આસમાં દેખા ન જાયે
***
ગલી ગલી આબાદ થી જિન સે
                           કહાં ગયે વહ લોગ
દિલ્લી અબ કે ઐસી ઉજડી
                           ઘર ઘર ફૈલા સોગ

***

તુ હી બતા તેરા બે ખનુમા કિધર જાયેં
કિ રાહ મેં શજરે સાયાદદાર ભી તો નહીં

***

મેં ભટકતા ફિરતા હું દેર સે
        યું હી શહર-શહર, નગર-નગર
કહાં ખો ગયા મેરા કાફિલા
        કહાં રહ ગયે મેરે હમસફર

આવા તો બીજા અનેક અશઆર છે, જેમાં નાસિર સાહેબે તેમની રવરવતી અનુભૂતિઓ સચ્ચાઈપૂર્વક અભિવ્યક્ત કરી છે. આ જ રીતે તેમણે સૌંદર્ય અને સ્નેહને ગાયાં છે. સામાજિક, રાજકીય, સાંસ્કૃિતક પ્રવાહો − પ્રશ્નો ઉપર પણ એમની દૃષ્ટિ રહી છે. એમની ગઝલ બંધિયાર જળાશય નથી. વહેતી સરિતા છે. જુઓ આ અશાઆર :

ચમન મેં ફિર રસનો-તૌકો-દાર કે દિન હૈં
કહાં પડે હો અસીરોં ! બહાર કે દિન હૈં

***

કુછ યાદગારે શહરે-સિતમગર હી લે ચલેં
આયે હૈં ઈસ ગલી મેં, તો પત્થર હી લે ચલેં

***

બાગ તેરા હી સહી ગુલચીં
ફૂલ મેરે હૈં, સબા મેરી હૈ

***

નાસિર કાઝમી, માથે પોતાનું આકાશ રાખીને પોતાની ધરતી પર ચાલનારા કવિ છે. તે પોતાની ધરતી ઉપર મક્કમ કદમ જમાવે છે. લોકોમાં ભળે છે. તેમના સુખદુ:ખના સાથી બને છે. તેમના વિશે વિચારે, કલમ ચલાવે છે. તેમની કવિતા માનવજીવનને સ્પર્શતી કવિતા છે.

તેમણે સરકારી નોકરી કરી હતી. 1958માં સમાજ કલ્યાણ ખાતામાં અને ત્યાર પછી રેડિયો પાકિસ્તાનના સ્ટાફ આસિસ્ટન્ટ તરીકે સેવા બજાવી હતી. 1972માં લાહોરમાં અવસાન થયું હતું. રેડિયો માટે તેમણે પુષ્કળ લખ્યું અને લેખનમાં એવા ખૂંપી ગયા હતા કે યાદ રાખવા જેવું ય ઘણું ભૂલી ગયા હતા :

રિશ્તએ-જાં થા કભી જિસ કા ખયાલ
ઉસ કી સૂરત ભી તો અબ યાદ નહીં

***

કૈસી વૈરાં હૈ ગુઝરગાહે - ખયાલ
જબ સે વહ આરિઝો-લબ યાદ નહીં

નાસિરનો પ્રથમ કાવ્યસંગ્રહ બર્ગે નૈ, 1952માં પ્રગટ થયો હતો અને ત્યાર પછી દીવાન 1972માં, પહલી બારીશ 1975માં અને નિશાતે ખાબ 1977માં પ્રગટ થયા હતા. અન્ય પુસ્તકોમાં સુર કી છાયા (પદ્યનાટક), ખુશ્ક ચશ્મે કે કિનારે (લેખો), ઈન્તેખાબે મીર, ઈન્તિખાબે નઝીર, ઈન્તિખાબે વલી, ઈન્તિખાબે ઈન્શા અને નાસિર કાઝમી કી ડાયરીનો સમાવેશ થાય છે.

હમ ને રોશન કિયા મઅમૂરએ ગમ
વર્ના હર સિમ્ત ધુવાં થા પહલે

મઅમૂરએ-ગમ એટલે ગમની વસ્તી, ગમની આબાદી. કવિ કહે છે કે અમે ગમની વસ્તીને રોશન કરી છે. નહિતર અગાઉ તો ચોમેર માત્ર ધૂમાડો હતો.

ધુમ્રગોટાઓમાં ઢંકાયેલી ગમની વસ્તીઓને રોશન કરનારા, માનવજીવનને અશઆરનો વિષય બનાવનારા અને સૃષ્ટિમાં ચાલી રહેલા રાજકીય, સામાજિક, આર્થિક, સાંસ્કૃિતક પ્રવાહોની ધબક ઝીલનારા, કુશાગ્રદૃષ્ટિ ધરાવનારા આ શાયરને પ્રેમ અને વિષાદનું લેબલ લગાડનારા કોલમિયા વિવેચકોને જવાબ આપતાં તેઓ કહે છે :

ઉરૂજ પર હૈ મેરા દર્દ ઈન દિનોં ‘નાસિર’
મેરી ગઝલ મેં ધડકતી હૈ વક્ત કી આવાઝ

અને અંતે અગર આ શેર ન નોંધું તો નાઈન્સાફી કરી ગણાશે :

મૈંને જબ લિખના સિખા થા
પહલે તેરા નામ લિખા થા

11, Croston Terrace, Ayres Road, Old Trafford MANCHESTER M16 7FD [U.K.]

Category :- Opinion / Literature