OPINION

ચર્ચા અને ચિંતા શાની થવી જોઇએ? સરકારના ઇરાદાની? કે પુરસ્કાર પાછા આપનાર લેખકોના ઇરાદાની? 

ગાંધીજીએ અંગ્રેજ સરકાર સામે અસહકાર આંદોલન શરૂ કરતાં પહેલાં, અંગ્રેજો તરફથી મળેલા ત્રણ ચંદ્રક પાછા મોકલી આપ્યા હતા. દક્ષિણ આફ્રિકામાં લડાઇઓ દરમિયાન સારવારટુકડીમાં આપેલી સેવા બદલ તેમને આ ચંદ્રક મળ્યા હતા. ૨ ઓગસ્ટ, ૧૯૨૦ના રોજ, સરકાર સામે વિરોધની અભિવ્યક્તિ તરીકે ગાંધીજીએ ચંદ્રકો પાછા મોકલાવ્યા, ત્યારે તેમને કોઇએ એવું પૂછ્‌યું હશે કે ‘એપ્રિલ, ૧૯૧૯માં જલિયાંવાલા બાગનો હત્યાકાંડ થયો ત્યારે તમે ક્યાં ગયા હતા? એ વખતે રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે પોતાનો ‘નાઇટહુડ’નો ખિતાબ પાછો આપ્યો ત્યારે તમે કેમ તમારા ચંદ્રક પાછા ન આપ્યા? ને હવે કેમ ચંદ્રક પાછા આપવા નીકળ્યા છો? ધીક્કાર છે તમારા દંભને-તમારાં બેવડાં ધોરણને ... ભારત…માતાકી ..’ ગાંધીજી બચી ગયા. બાકી, અત્યારની રીત જોતાં, પોપટિયા સવાલો દ્વારા ગાંધીજીની દેશભક્તિની અગ્નિપરીક્ષા લેવાઇ હોત અને તેમાં એમને નાપાસ જાહેર કરી દેવાયા હોત.

દાદરીમાં ગૌહત્યાના આરોપસર એક માણસની હત્યા, તે વિશેનાં બેહૂદાં નિવેદનો, વડાપ્રધાનનું મૌન, કલબુર્ગી જેવા વિવેકબુદ્ધિવાદીઓની હત્યા અંગે સરકારનું ઉદાસીન વલણ, કેન્દ્રીય સાહિત્ય અકાદમીનું સરકારી સંસ્થાને છાજે એવું મૌન, અસહિષ્ણુતાના બનાવોની હારમાળા અને એ વિશે સરકારનો સાતત્યપૂર્વકનો ઉપેક્ષાભાવ — આવાં કારણોથી કેટલાંક લેખકો દુઃખી થયાં. તેમણે આ મુદ્દે વિરોધ વ્યક્ત કરવા પોતાને મળેલાં સાહિત્ય અકાદમીનાં ઇનામ પાછાં આપવાનું પગલું લીઘું. શરૂઆત નયનતારા સહગલે કરી. બીજાં નામ પણ તેમાં ઉમેરાયાં. ગુજરાતના પ્રતિષ્ઠિત અભ્યાસી-લેખક-સેવક ગણેશ દેવીએ પોતાનો અકાદમી એવોર્ડ પાછો આપવાનો નિર્ણય જાહેર કર્યો.

આવી સ્થિતિમાં ચર્ચા અને ચિંતા શાની થવી જોઇએ? સરકારના ઇરાદાની? કે પુરસ્કાર પાછા આપનાર લેખકોના ઇરાદાની? પરંતુ કોમવાદી વિચારધારા, પક્ષીય વફાદારી કે વ્યક્તિપૂજામાં ભાન ભૂલેલા ઘણા લોકોએ પુરસ્કારવાપસીની ટીકા અને સસ્તી મજાકોનો રસ્તો લીધો. પુરસ્કાર પાછા આપનારાના આશયો વિશે શંકા ઉઠાવવામાં આવી. તેમની પર પ્રસિદ્ધિભૂખથી માંડીને બેવડાં ધોરણના આક્ષેપ થયા. આવા આક્ષેપોમાં મલિનતા-દુષ્ટતા ન હોત તો એ બાળબોધી લાગત. પરંતુ આક્ષેપો કરનારામાંથી ઘણા પોતાની વિચિત્ર, વિદ્વેષી કે વિકૃત દલીલોને ‘ધોરણસરની ચર્ચા’માં ખપાવવા માટે આગ્રહી હતા. તટસ્થતાના દાવા સાથે થતી આવી કીચડઉછાળમાં કોઇએ ગોધરાના હત્યાકાંડને યાદ કર્યો, તો કોઇએ ૧૯૮૪નાં શીખ હુલ્લડોને યાદ કર્યાં અને એ વખતે આ લોકોએ કેમ પુરસ્કારો પાછા ન આપ્યા, એવા (એમની સમજ પ્રમાણે) ‘ધારદાર’ સવાલ પૂછ્‌યા. તેમાંથી કોઇએ તટસ્થતાના દેખાડા ખાતર પણ એવું પૂછ્‌યું નહીં કે ‘૨૦૦૨માં મહિનાઓ સુધી ગુજરાતમાં હિંસાનો દૌર ચાલ્યો ત્યારે તમે કેમ એવોર્ડ પાછા ન આપ્યા?’ મૂળ ચર્ચામાં એ સવાલ બીજા સવાલો જેટલો જ અસ્થાને - અપ્રસ્તુત છે, પણ તેનાથી તટસ્થતાનો દેખાડો કમ સે કમ પાંત્રીસ ટકા સુધી પહોંચાડી શકાયો હોત.

છેલ્લા દિવસોથી બલ્કે મહિનાઓથી મંત્રીઓ, શાસક પક્ષના સાંસદો, સભ્યો અને વિવિધ અંતિમવાદી સંગઠનોના કેટલાક લોકો બેફામ બોલવા-વર્તવાની હરીફાઇમાં ઉતર્યા છે. કોઇ હાસ્યલેખક ફારસ તરીકે લખી ન શકે એવાં વિધાનો નિયમીત રીતે આ મહાનુભાવો પાસેથી ગંભીરતાપૂર્વક સાંભળવા મળે છે. અને વડાપ્રધાન? ફરી એક વાર, આ વખતે રાષ્ટૃીય સ્તરે, એ નીરોની ભૂમિકામાં છે. પોતાના પક્ષના કે સાથી સંગઠનોના લોકો દ્વારા થતા બેફામ, ઉશ્કેરણીજનક અને અંતિમવાદી પ્રલાપ સામે વડાપ્રધાન શું કરે છે? તે વિદેશોમાં પોતાના જયજયકારના કાર્યક્રમોમાં અને ત્યાંથી વાહવાહી ઉઘરાવવામાં વ્યસ્ત છે. એમ તો ટ્‌વીટર પર તેમના ટહુકા નિયમીત રીતે થતા રહે છે ને બિહારની ચૂંટણીસભા જેવા મોકા હોય ત્યારે તેમની નાટકિયા ગર્જનાઓ પણ સાંભળવા મળી જાય છે. પરંતુ અસહિષ્ણુતાની બાબતમાં ભારતને પાકિસ્તાન બનાવવાની દિશામાં આગળ વધી રહેલાં તત્ત્વો અને તેમનાં કરતૂતોની વાત આવે ત્યારે વડાપ્રધાનના પક્ષેથી કાન ફાડી નાખે એવો સન્નાટો સાંભળવા મળે છે. ક્યારેક તે બોલે તો પણ એ મીઠા વગરનું હોય છે.

સન્માન પાછાં વાળનારા આખરે શું ઇચ્છે છે? બે-ચાર દિવસની મીડિયાપ્રસિદ્ધિ? પોતે જેનાં નામ ન સાંભળ્યાં હોય એે પ્રસિદ્ધ ન કહેવાય, એવું માનનારા, છેવટે પોતાની મર્યાદા ઉઘાડી કરે છે. કારણ કે પુરસ્કાર પાછા આપનારાં ઘણાંખરાં નામ પોતપોતાની સમજ-ક્ષમતા પ્રમાણે જાહેર જીવનમાં નાગરિકપક્ષે અવાજ ઉઠાવતાં રહ્યાં છે. નયનતારા સહગલે એક મુલાકાતમાં જણાવ્યા પ્રમાણે, ૧૯૮૪માં શીખ હત્યાકાંડ દરમિયાન તે ‘પીપલ્સ યુનિયન ફોર સિવિલ લીબર્ટીઝ’ સાથે સંકળાયેલાં હતાં. છાશવારે ૨૦૦૨ની શરમ ઢાંકવા માટે ૧૯૮૪નો શીખ હત્યાકાંડ ઉગામતા લોકોમાંથી કેટલાંએ શીખ હત્યાકાંડ પછી પીયુસીએલની કામગીરી વિશે જાણવાની તસ્દી લીધી છે? રાજકારણીઓએ ઘૂંટી ઘૂંટીને પીવડાવેલી ગોળીઓને લીધે તેમણે રોપેલા ઝેરીલા વિચાર ઘણા લોકોને હવે પોતીકા અને મૌલિક લાગે છે. તેમને સમજાતું નથી કે એ જેને પોતાના ગણે છે એ વિચાર ખરેખર તો તેમના મનમાં, તેમની કુંઠાઓનો ઉપયોગ કરીને, કોઇકે વાવી દીધેલા છે.

ધારો કે કોઇ પુરસ્કારવિજેતાએ અત્યાર સુધી એક પણ વાર જાહેર બાબતોમાં ખોંખારીને પોતાનો મત વ્યક્ત ન કર્યો હોય અને આ વખતે તે બોલવા માગે તો શું? એ દંભ કહેવાય? બેવડાં ધોરણ કહેવાય? પોતાના વલણ વિશે નવેસરથી વિચાર કરવાનો કે ‘જાગ્યા ત્યાંથી સવાર’ પ્રમાણે પોતાને લાગે તે કહેવાનો તેમને અધિકાર નથી? અલબત્ત, પહેલી વાર પુરસ્કાર પાછો આપીને વિરોધ વ્યક્ત કરનારાએ એટલું સમજવું પડે કે આ સાથે તેમના જાહેર જીવનનો અંત નહીં, આરંભ થાય છે. હવે પછી સરકાર કોઇ પણ હોય, તેમણે નાગરિકોના પક્ષે રહેવું પડશે અને વખત આવ્યે તેનાં પરિણામ પણ ભોગવવાની તૈયારી રાખવી પડશે.

પુરસ્કારવાપસીનાં પગલાંથી રાજી થયેલા લોકોએ પણ એટલું સમજવું રહ્યું કે ઇનામ પાછાં આપવાં એ વિરોધ કરવાના ઘણા રસ્તામાંનો એક રસ્તો છે. માટે, ‘ઇનામ પાછાં આપીને તમારો નાગરિકધર્મ પુરવાર કરો અથવા સરકારતરફીમાં ખપી જાવ’ એવું આત્યંતિક વલણ ન રખાય. વિરોધ કરવાની દરેકની ક્ષમતા પ્રકૃતિગત-સંજોગોગત રીતે જુદી જુદી હોય છે. એટલે ‘તારસ્વરે વિરોધ ન કરે, એ બધા સરકારતરફી કે નમાલા’ એવા અન્યાયી સરળીકરણથી બચવા જેવું છે. આગળ કહ્યું તેમ, અસલી ચર્ચા ઇનામવાપસી વિશે નહીં, પણ અંતિમવાદ તરફ ધકેલાઇ રહેલા દેશના વર્તમાન અને ભવિષ્ય અંગે તથા તેમાં પોતાની ભૂમિકા વિશે  થવી જોઇએ. નાગરિકો  દેશની અવગતિની દિશા અને ઝડપ અંગે સભાન બને, સમજે અને રાજકીય પક્ષોના પ્રચારમાં આવ્યા વિના દેશહિતનો એટલે કે દેશના નાગરિકોના હિતનો વિચાર કરતા થાય એ જરૂરી છે. ઇનામની વાપસી તો ઘેનગાફેલ લોકોને ઢંઢોળવાની એક રીત છે. તેની સામે કોઇ કારણસર વિરોધ હોય તો પણ એનાથી ઘેનગાફેલ અવસ્થા આવકાર્ય કે ઇચ્છનીય બની જતી નથી.

સૌજન્ય : ‘લાખ રૂપિયાનો સવાલ’, “દિવ્ય ભાસ્કર”, 13 અૉક્ટોબર 2015

Category :- Opinion Online / Opinion

ભારતનું કોમી વિભાજન થયું અને દેશમાં લોહીની નદીઓ વહી રહી હતી ત્યારે ભારતની લઘુમતી કોમોને તેમના અધિકારોની અને અસ્મિતાની માન્યતા આપવામાં આવી હતી. માત્ર માન્યતા નહીં, બંધારણીય બાંયધરી અને અદાલતી સુરક્ષા આપવામાં આવી હતી. લઘુમતી કોમને અધિકારો આપવાથી ભારતનું બીજું વિભાજન થશે એવો ભય કોઈએ વ્યક્ત કર્યો નહોતો

રાષ્ટ્રપતિભવનમાં યોજાયેલા એક કાર્યક્રમમાં રાષ્ટ્રપતિ પ્રણવ મુખરજીએ કેન્દ્ર સરકારનો અને શાસક સંઘપરિવારનો કાન આમળ્યો હતો. હા, સમૂળગો સંઘપરિવાર શાસક છે અને એ ભારતની વાસ્તવિકતા છે. ‘ન્યુ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’ના એડિટોરિયલ ડાયરેક્ટર પ્રભુ ચાવલાએ રાષ્ટ્રપતિ વિશે એક કૉફી-ટેબલ બુક લખી છે જેનું લોકાર્પણ રાષ્ટ્રપતિભવનમાં કરવામાં આવ્યું હતું. કાર્યક્રમમાં ઉપસ્થિત રહેલા કેન્દ્રના ગૃહપ્રધાન રાજનાથ સિંહની હાજરીમાં રાષ્ટ્રપતિએ કહ્યું હતું કે સહિષ્ણુતા અને વિવિધતા ભારતીય સભ્યતાનાં મૂળભૂત મૂલ્યો છે, જગતની અનેક સભ્યતાઓ આથમી ગઈ છે ત્યારે ભારતીય સભ્યતા ટકી શકી છે એનું કારણ સહિષ્ણુતા અને વિવિધતાને કારણે ભારતીય પ્રજામાં વિકસેલું લચીલાપણું છે, ભારતે અનેક આક્રમણોનો સામનો કર્યો છે અને લાંબી ગુલામી પણ ભોગવી છે અને એ છતાં ભારતીય સભ્યતાને ઊની આંચ નથી આવી એનું કારણ ભારતીય પ્રજાએ અપનાવેલાં સભ્યતાનાં મૂળભૂત મૂલ્યો છે. રાષ્ટ્રપતિએ કહ્યું હતું કે જ્યાં સુધી આપણે આ મૂલ્યોને વળગી રહીશું ત્યાં સુધી ભારતીય લોકતાંત્રિક રાષ્ટ્રને અને ભારતીય સભ્યતાને ઊંડી આંચ આવવાની નથી. આ પાયાનાં મૂલ્યો છે એટલે આપણને એ ગુમાવવાં કે નબળાં પાડવાં પોસાય એમ નથી.

ઇશારો અને બૅકગ્રાઉન્ડ સ્પષ્ટ હતાં. દિલ્હી નજીક દાદરીમાં મોહમ્મદ ઇખલાક નામના મુસલમાનની ટોળે મળીને હત્યા કરવામાં આવી એ ઘટના બૅકગ્રાઉન્ડમાં હતી અને એ પછી શાસક સંઘપરિવારે લઘુમતી કોમને ચેતવણીઓ આપવા માંડી હતી એના તરફ રાષ્ટ્રપતિનો ઇશારો હતો.

સમાજ છે. સમાજમાં ક્યારેક વૈમનસ્ય પેદા થતું હોય છે અને શરમજનક ઘટના બનતી પણ હોય છે; પરંતુ એની નિંદા કરવાની જગ્યાએ બચાવ કરવામાં આવે અને ચેતવણીઓ આપવામાં આવે ત્યારે એવી ઘટના એકલદોકલ અપવાદ નથી બની રહેતી, એની ગંભીરતા અનેકગણી વધી જાય છે. ફાસીવાદની એક વાક્યમાં વ્યાખ્યા કરવી હોય તો એમ કહી શકાય કે જ્યારે બહુમતી કોમ લઘુમતી કોમની જીવનશૈલી નિર્ધારિત કરે અને એ રીતે જીવવા ફરજ પાડે એને ફાસીવાદ કહેવાય. આ દેશમાં રહેવું હોય તો ... એમ કહીને જે શરતોની યાદી બનાવવામાં આવે છે એ જ ફાસીવાદ છે. એટલે તો લઘુમતી કોમની કોમવાદી પ્રવૃત્તિને કોમવાદ કહેવામાં આવે છે, જ્યારે બહુમતી કોમની કોમવાદી પ્રવૃત્તિને ફાસીવાદ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. એ બન્ને એક જ સ્વરૂપના અને એકસરખા ગંભીર નથી. આમાં બૅલૅન્સિંગ કરવાનું ન હોય કે એક જ ત્રાજવે તોળવાનું ન હોય. બહુમતી કોમવાદ કોઈ પણ દેશ માટે ખતરનાક નીવડે છે. એટલો ખતરનાક કે આખેઆખી સભ્યતાને ભરખી જાય છે. એટલે તો રાષ્ટ્રપતિને ચેતવણી આપવી પડી છે.

ભૌગોલિક રીતે કે ઐતિહાસિક રીતે બહુ દૂર જવાની જરૂર નથી. આપણી પોતાની ભૂમિમાં, આપણાથી જ અલગ થયેલા અને આપણી નજર સામે પાકિસ્તાનની કબર કોણે ખોદી છે? પાકિસ્તાનની બરબાદીનું કારણ પાકિસ્તાનની લઘુમતી કોમો છે કે બહુમતી મુસલમાનો? લઘુમતી કોમ તો બિચારી ઓશિયાળી હતી. તેઓ તો પોતાનું અસ્તિત્વ અને અસ્મિતા ટકાવી રાખવા માગતા હતા. કોઈ મોટી માગણી નહોતી અને તેઓ પાકિસ્તાનના વિકાસમાં યથાશક્તિ યોગદાન પણ આપતા હતા. આમ છતાં પાકિસ્તાનની લઘુમતી કોમોને બહુમતી મુસલમાનોએ કહ્યું હતું કે અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવું હશે તો અસ્મિતા છોડવી પડશે. બોલો, શું વધારે વહાલું છે - અસ્તિત્વ કે અસ્મિતા? જ્યારે ભીંસ વધવા માંડી ત્યારે પાકિસ્તાનની લઘુમતી કોમોને સમજાઈ ગયું હતું કે શરતોની યાદી એવડી લાંબી અને આકરી છે કે આમાં આપણે અસ્તિત્વ અને અસ્મિતા બન્ને ગુમાવવાના. આના કરતાં અન્યત્ર જતા રહેવું બહેતર છે. જો બીજ ટકી રહેશે તો ઊગવા માટે જમીન તો ગમે ત્યાં મળી રહેશે.

બહુમતીને લઘુમતીનો ભય લાગે એ વિચિત્ર નથી? પાંચ હિન્દુઓ એક મુસલમાનથી કે પાંચ મુસલમાન એક હિન્દુથી ડરતા હોય તો એને સામાન્ય પ્રકારનો ભય કહેવાય કે માનસિક બીમારી? લઘુમતી અસ્મિતા બહુમતી અસ્મિતાને કઈ રીતે નુકસાન પહોંચાડી શકે? બહુમતી સંસ્કૃિતમાં ખોવાઈ જવાનો કે ઓળખ ગુમાવી દેવાનો ભય લઘુમતી કોમને રહે એ તો સમજી શકાય એવી વાત છે, પણ બહુમતીને શાનો ડર?

અહીંથી રાષ્ટ્રના અસ્તિત્વની ખરી કસોટીની શરૂઆત થાય છે. વિધાતા જેમ છઠ્ઠીના લેખ લખે છે એમ કોઈ પણ દેશના છઠ્ઠીના લેખ આ ક્ષણે લખાય છે. આને રાષ્ટ્ર માટેનું સાફલ્યટાણું કહી શકાય. જવાહરલાલ નેહરુની ભાષામાં ટ્રાયસ્ટ વિથ ડેસ્ટિની (વિધાતા સાથે કૉલ) કહી શકાય.

ભારતની બંધારણસભામાં આ વિશે કલાકો અને દિવસો સુધી સાંગોપાંગ ચર્ચા કરવામાં આવી છે. ભારત નામના એક પચરંગી અને પ્રાચીન દેશને ટકાવી રાખવો છે, એક રાખવો છે, સમરસ કરવો છે અને ઉપરથી આધુનિક પણ બનાવવો છે. પચરંગીપણું અને પ્રાચીનતા ભારતની શક્તિ અને મર્યાદા બન્ને છે. પચરંગી છે એટલે દરેકની ભાવનાની તેમ જ અસ્મિતાઓની કદર કરવી પડે અને પ્રાચીન છે માટે આધુનિક અને પુરાતન તેમ જ પૌર્વાત્ય અને પાશ્ચત્ય વચ્ચે સંતુલન કરવું પડે. બંધારણસભા એક રાષ્ટ્રીય મંચ હતો જેમાં દરેક પ્રકારની વિચારધારાવાળા લોકો હતા. ભારતના વિભાજન પછી ભારતમાં રહેલા મુસલમાનોના પ્રતિનિધિઓ પણ હતા. આગળ કહ્યું એમ ચર્ચા સાંગોપાંગ હતી. બંધારણસભામાંની ચર્ચા મેકિંગ ઑફ ઇન્ડિયન નેશનનો દસ્તાવેજ છે. ૧૯૪૯ની ૨૫ નવેમ્બરના દિવસે બંધારણસભાની સમાપન બેઠકમાં છેલ્લું પ્રવચન આપતાં ડૉ. આંબેડકરે કહ્યું હતું કે આ મહાન સભામાં બધા જ છે, સવર્‍સંમત રાષ્ટ્રનો જાણે કે આ ચોરો છે, અહીં માત્ર એ લોકો જ નથી જેમને રાષ્ટ્રીય સવર્‍સંમતિ અને સંતુલિત સમન્વય સ્વીકાર્ય નથી.

કૉન્ગ્રેસ અને ગાંધીજી સાથે જીવનભર બાખડનાર ડૉ. આંબેડકર બંધારણસભાને રાષ્ટ્રીય સવર્‍સંમતિના ચોરા તરીકે ઓળખાવે છે. દેશ નસીબદાર હતો કે જેમને રાષ્ટ્રીય સવર્‍સંમતિ અને સંતુલિત સમન્વય સ્વીકાર્ય નહોતો તેઓ હાંસિયામાં હતા. કલ્પના કરો કે જ્યારે ભારતનું કોમી વિભાજન થયું હતું અને દેશમાં લોહીની નદીઓ વહી રહી હતી ત્યારે ભારતની લઘુમતી કોમોને તેમના અધિકારોની અને અસ્મિતાની માન્યતા આપવામાં આવી હતી. માત્ર માન્યતા નહીં, બંધારણીય બાંયધરી અને અદાલતી સુરક્ષા આપવામાં આવી હતી. લઘુમતી કોમને અધિકારો આપવાથી ભારતનું બીજું વિભાજન થશે એવો ભય કોઈએ વ્યક્ત કર્યો નહોતો. ઊલટું સૂર એવો હતો કે લઘુમતીને પ્રત્યક્ષ ન્યાય અને માનસિક સુરક્ષા મળવાં જરૂરી છે. બહુમતી સમાજમાં પોતાની ઓળખ ગુમાવી દેવાનો ભય સ્વાભાવિક છે એટલે એ ભયની ગ્રંથિ સમજવી જોઈએ. લઘુમતી કોમના ભયની ઉપેક્ષા કરવાની ન હોય ત્યાં દાદાગીરી તો બહુ દૂરની વાત છે. 

શું બંધારણસભામાં જે લોકો બેઠા હતા એ બેવકૂફ હતા? તેમને નહોતી ખબર કે કોમી ધોરણે ભારતનું વિભાજન થયું છે અને લોહીની નદીઓ વહી રહી છે? શું તેમને નહોતી ખબર કે પાડોશમાં પાકિસ્તાનની બંધારણસભામાં શું થઈ રહ્યું છે? શું તેમને નહોતી ખબર કે પાકિસ્તાનમાં હિન્દુઓ સાથે અન્યાય થઈ રહ્યો છે? બંધારણસભામાં ૯૦ ટકા સભ્યો હિન્દુ હતા અને એમાંના મોટા ભાગના ધાર્મિક હિન્દુઓ હતા. કેટલાક તો વળી હળવા હિન્દુવાદી પણ હતા. હિન્દુ હિતનું શું તેમને ભાન નહોતું? અલગ-અલગ ધર્મના અને વિચારધારાના ત્રણસો લોકો રાષ્ટ્રીય સવર્‍સંમતિ સાધી શકે તેમ જ બધાને સાથે લઈને ચાલનારું બંધારણ ઘડી શકે અને એક જ વિચારધારાના અને ધર્મના લોકો ૯૦ વર્ષે પોતાની કલ્પનાના રાષ્ટ્રનો એક દસ્તાવેજ પેદા ન કરી શકે એ શું સૂચવે છે? બંધારણસભામાં ગુજરાતી હિન્દુઓના લાડીલા સરદાર પટેલ પણ હતા અને લઘુમતી કોમોને આપવામાં આવેલા અધિકારોને અંતિમ સ્વરૂપ આપનારી સબ-કમિટીના તેઓ અધ્યક્ષ હતા. એ કમિટીમાં સરદાર ઉપરાંત રાજેન્દ્ર પ્રસાદ અને કનૈયાલાલ મુનશી પણ સભ્ય હતા. હળવા હિન્દુવાદી હોવાની ખ્યાતિ ધરાવતા આ ત્રણ સભ્યો પણ બેવકૂફ હતા? તમે શું માનો છો? વિચારી જુઓ.

ભારતથી ઊલટું પાકિસ્તાનના ગણેશ એની સ્થાપના સાથે જ ઊલટી દિશામાં મંડાયા હતા. જેમને રાષ્ટ્રીય સવર્‍સંમતિ અને સંતુલિત સમન્વય સ્વીકાર્ય નહોતાં એવા લોકો પાકિસ્તાનની બંધારણસભામાં બહુમતીમાં હતા. તેમનો સવાલ એ હતો કે અલગ મુસ્લિમ રાષ્ટ્રીયતાના નામે પાકિસ્તાનની રચના કરવામાં આવી છે તો એ રાષ્ટ્રીયતા રાષ્ટ્રના નિર્માણમાં ઝળકવી જોઈએ. આને પરિણામે સેક્યુલર રિપબ્લિક બનવાની જગ્યાએ પાકિસ્તાન ઇસ્લામિક રિપબ્લિક બન્યું હતું. નાગરિકની પ્રભુસત્તા(સૉવરેન્ટી)ની જગ્યાએ અલ્લાહની પ્રભુસત્તા સ્વીકારવામાં આવી હતી. રાજ્યમાં અલ્લાહના પ્રવેશની સાથે કુરાન, હદીસ અને એનું અર્થઘટન કરનારા મુલ્લાઓએ પ્રવેશ કર્યો હતો. હજી તો બંધારણ ઘડાયું પણ નહોતું (અને આખું બંધારણ તો આજ સુધી નથી ઘડાયું) એ પહેલાં લઘુમતી કોમોને સમજાઈ ગયું હતું કે આ દેશ ભલે આપણો માદરે વતન છે, પરંતુ એ આપણા માટે નથી.

બહુમતી કોમ જો ઓળખનો ભય અનુભવતી હોય તો એ ભય નથી પરંતુ માનસિક બીમારી છે, એક પ્રકારની વિકૃતિ છે, લઘુતાગ્રંથિ છે. લઘુમતી અસ્મિતા આપણી અસ્મિતાને પાતળી પાડશે તો? અભડાવશે તો? એની સમૃદ્ધિને ભ્રષ્ટ કરશે તો? સત્ય તો એ છે કે કોઈ સભ્યતા મ્યુિઝયમના પીસ જેવી નિર્જીવ નથી હોતી. સભ્યતા માનવોની બનેલી છે એટલે સજીવ છે જે સતત વિકસતી રહે છે અને બદલતી રહે છે. એ સજીવ છે એટલે એ બીજાના સંપર્કમાં આવે છે અને સંપર્ક એને પ્રભાવિત કરે છે. આનો કોઈ ઉપાય નથી. રૂપરૂપનો અંબાર રાજકુમારીને કોઈની નજર ન લાગે એ માટે મહેલમાં ગોંધી રાખવામાં આવે તો એક દિવસ તે પાંડુરોગનો શિકાર બનશે, તેનો વિકાસ નહીં થાય અને રૂપ નાશ પામશે. સભ્યતા અને સંસ્કૃિત એટલે જ આપ-લે.

માણસને પ્રેમ કરવા માટે પણ બીજાની જરૂર પડે છે અને લડવા માટે પણ બીજાની જરૂર પડે છે. જો બીજાથી ભય અનુભવશો અને તેને કાઢી મૂકશો તો પ્રેમસંબંધ પણ નજીકના જ લોકો સાથે બાંધવો પડશે અને નજીકના જ લોકો સાથે લડવું પડશે. પાકિસ્તાનમાં અત્યારે આ જ બની રહ્યું છે. અન્ય લઘુમતી કોમની પ્રજાને તગેડી મૂકી એટલે બહુમતી મુસલમાનો પ્રેમ કરવા માટે હજી પોતાનાઓને શોધે છે અને જરાક સાંસ્કૃિતક કે ધાર્મિક રીતે દૂર લાગે એની સાથે લડે છે. આનું પરિણામ એ આવ્યું કે બહુમતી મુસલમાનો બહુમતીમાં હોવા છતાં પરિઘ ટૂંકાવી રહ્યા છે અને મુસલમાન જ બીજા મુસલમાનને મારી રહ્યા છે.

વડા પ્રધાને રાષ્ટ્રપતિ પ્રણવ મુખરજીનાં વચનોને અનુસરવાનું વચન આપ્યું છે. જોઈએ શું થાય છે. પ્રત્યેક આકરા રાષ્ટ્રવાદી હિન્દુને મારી નમ્ર સલાહ છે કે તેણે બંધારણસભામાં થયેલી ચર્ચાને, ખાસ કરીને લઘુમતી કોમને આપવામાં આવેલા અધિકારને લગતી ચર્ચાને ધ્યાનપૂવર્‍ક વાંચવી જોઈએ.

સૌજન્ય : ‘નો નૉન્સેન્સ’ નામલ લેખકની કોલમ, ‘સન્નડે સરતાજ’ પૂર્તિ, “ગુજરાતી મિડ-ડે”, 11અૉક્ટોબર 2015

http://www.gujaratimidday.com/features/sunday-sartaaj/sunday-sartaaj-11102015-15

Category :- Opinion Online / Opinion