OPINION

રેસ્ટ ઈન પીસ, રોહિત

અંકિત દેસાઈ
21-01-2016

હૈદરાબાદ, દિલ્હી અને દેશના મહત્ત્વના શહેરોના પ્રદર્શન શોખીનોને પ્રદર્શનો કે મીણબત્તી માર્ચ કાઢવાનું એક્સક્લુઝિવ કારણ મળી ગયું છે, જેનો ભરપૂર લાભ લઈને પ્રદર્શન શોખીનો ચોરેને ચોટે ક્રિએટીવ બેનર્સ-પોસ્ટર્સ લઈને નીકળી પડ્યાં છે. તો સંસદના વિપક્ષોના મોંમાં પણ બગાસું ખાતા પતાસું પડ્યું છે, જ્યાં આ સુનેહરી તકનો લાભ લઈને અરવિંદ કેજરીવાલ અને રાહુલ ગાંધી જેવાઓ રાજનૈતિક રોટલા શેકવામાં વ્યસ્ત થઈ ગયા છે. અઠવાડિયું-દસ દિવસ ચાલવાની છે આ રાજકીય નૌટંકી અને પ્રદર્શનબાજી. દર વખતની જેમ આ વખતે પણ કશું નક્કર થવાનું નથી, બસ આમ જ રેલીઓ નીકળતી રહેશે, તપાસ સમિતિઓ બનતી રહેશે, હેડલાઈન્સ બનતી રહેશે અને અખબારોનાં અગ્રલેખોમાં ધોળા વાળ ધરાવતા બૌદ્ધિકો એમની સો કોલ્ડ વૈચારિક ઊલટીઓ કરતા રહેશે. પણ મૂળિયાં સુધી કોઈ પહોંચવાનું નથી, આનાં મૂળિયાં રાજકારણમાં નહીં, સમાજમાં પડેલાં છે. આખરે સમાજ અને સમાજની માનસિકતાનો પડઘો જ ધર્મ અને રાજકારણ જેવી બાબતોમાં પડતો હોય છે. જો સમાજ સજાગ થાય તો ધર્મ કે રાજકારણની મજાલ નથી કે, એ સમાજને તોડી શકે. પણ આપણી કમનસીબી છે કે, આપણે સમાજ તરીકે ક્યારે ય સશક્ત થઈ શક્યા નથી, એક રહી શક્યા નથી. સમાજમાં આપણે વર્ણવ્યવસ્થાને પ્રાધાન્ય આપ્યું અને વર્ણવ્યવસ્થામાં ય આપણે વાડાઓ રચ્યાં. જે દુખતી નસને કારણે જ રાજકારણ આપણને પીડતું રહ્યું છે અને ધર્મ આપણને તોડતો રહ્યો છે.

હૈદરાબાદના રોહિત વેમુલાની આત્મ(હત્યા)ના કારણોની ગહેરાઈઓમાં નથી ઉતરવું. કોણે કોને પત્ર લખ્યો અને કયા મંત્રાલયે હૈદરાબાદ સેન્ટ્રલ યુનિવર્સિટીને પગલાં લેવાનું કહ્યું અને યુનિવર્સિટીની કમિટીઓ જે પાંચ દલિત વિદ્યાર્થીઓને ક્લિન ચીટ આપી ચૂકી હતી એ જ પાંચ વિદ્યાર્થીઓને કયા દબાણમાં ફરી દોષિત ઠેરવાયા અને એમને હોસ્ટેલમાંથી બરતરફ કરી એમને રસ્તા પર રહેવાની ફરજ પાડવામાં આવી એ બધી વાતો હવે નકામી છે. ગૌણ બની ગઈ છે આ વાતો. કારણ કે હવે રોહિત નથી. વાસ્તવિકતા માત્ર એક જ છે. અને એ વાસ્તવિકતા છે ફાંસીના ફંદે લટકી ગયેલો રોહિત, જેને જીવવામાં રસ હતો, જેને વિજ્ઞાનમાં રસ હતો અને પ્રકૃતિને ભરપૂર માણવામાં રસ હતો. હવે જે કંઈ બચ્યું છે એ તો રાજકારણ છે. રોહિત જીવતો હતો ત્યારે પણ રાજકારણ જ રમાયેલું, રોહિત નથી ત્યારે પણ રાજકારણ રમાઈ રહ્યું છે. એમાં નવાઈ શેની છે?

આ લખાઈ રહ્યું છે ત્યારે એક ન્યૂઝ રિપોર્ટ વાંચવા મળ્યો, જેમાં લખાયેલું કે, આત્મહત્યા કરનાર રોહિત માનસિક રોગનો દરદી હતો! હજુ આવા તો અનેક વર્ઝન આવતા રહેશે. રોહિત જીવતો હતો ત્યારે પણ કેન્દ્રીય રાજ્ય મંત્રી બંડારુ દત્તાત્રયે રોહિત સહિતના વિદ્યાર્થીઓને દેશવિરોધી અને અંતિમવાદી તરીકે ઓળખાવેલા. જો કે રોહિતની સ્યુસાઈડ નોટમાંથી પસાર થઈશું તો ખ્યાલ આવશે કે, મૃત્યુની થોડી ક્ષણો પહેલાં એણે લખેલા એ પત્રમાં ન તો ક્યાં ય એનું અંતિમવાદી કે દેશદ્રોહી વલણ નજરે ચઢતું હતું કે, ન તો એમાં એની કોઈ માનસિક રુગ્ણતા દેખાતી હતી.

એ પત્રમાં જે કંઈ દેખાઈ રહ્યું એ હતી હાર. એક યુવાનની દેશની રાજકીય વ્યવસ્થા અને સમાજ વ્યવસ્થા સામેની હાર! બાકી, રોહિત તો જીવનથી છલોછલ હતો, એની આંખોમાં એણે અનેક સપનાં આંજેલાં હતા. એણે તો લેખક બનવું હતું, એણે તો વિજ્ઞાન વિશે લખવું હતું. પણ કમ્બખ્ત સિસ્ટમ એને ભરખી ગઈ અને એ જ રુગ્ણ સિસ્ટમે એને પાગલ પણ ઠેરવ્યો!

રોહિતની આસપાસના લોકો, એની સાથે જીવી ચૂકેલા લોકો કહી રહ્યા છે કે, દલિત હોવાને નાતે રોહિતે ઘણું વેઠ્યું હતું. આ સામાજિક ભેદભાવે જ એને આત્મહત્યા કરવા પણ મજબૂર કર્યો હતો એવું કહેવાઈ રહ્યું છે. એ વાતમાં દમ તો છે જ. બાકી, ચાળીસ હજારના દેવાને ખાતર કોઈ બૌદ્ધિક વ્યક્તિ ફાંસીને ફંદે થોડી ચડી જાય? જોકે તો ય રોહિતે એના આખરી પત્રમાં એ બધી બાબતોનો ક્યાં ય ઉલ્લેખ નથી કર્યો. બાકી જો એ અંતિમવાદી હોત તો જતાં જતાં ય ઉબકા આવે એવી આપણી સમાજ વ્યવસ્થાને ગાળો ભાંડીને ન ગયો હોત?

દલિત તરીકે એણે વેઠવું પડ્યું હોય કે ન વેઠવું પડ્યું હોય. પરંતુ માણસ તરીકે એણે માણસોને ખૂબ ચાહ્યા હતા. સામે વળતરમાં એ જ ચાહતની એણે અપેક્ષા રાખી હતી. પણ અફસોસ, મોત સિવાય એને કોઈ વળતર નહીં મળ્યું. એની સ્કોલરશીપના 1 લાખ 75 હજાર રૂપિયા પણ એ ગરીબ જીવને મળી નહીં શક્યા!

એની સ્યૂસાઈડ નોટ કોઈ સાહિત્યિક કૃતિથી કમ નથી. મરવાની ક્ષણે પણ રોહિતે પત્રમાં વિચારપ્રેરક વાતો ઠાલવી છે. પત્રમાંનું સંવેદન આપણે અનુભવીએ તો મગજ સુન્ન મારી જાય એમ છે. પણ હા, રોહિત કહે છે એમ આપણી પાસે એ સંવેદન અનુભવવા પણ સંવેદન હોવું જરૂરી છે.

એક જગ્યાએ રોહિત કહે છે કે, ‘માણસની જાત પ્રકૃતિ નામની બાબત સાથે છૂટાછેડા લઈ ચૂકી છે. આપણી ભાવનાઓ ઊતરતી પાયરીની છે અને આપણો પ્રેમ બનાવટી છે અને આપણી માન્યતાઓ જૂઠી છે. આજે માણસની કિંમત એની હાલની પદવી કે નજીકના ભવિષ્યમાં એ માણસના કદની શક્યતાઓને હિસાબે આંકવામાં આવે છે. આજે માણસને એની બૌદ્ધિકતાને હિસાબે આંકવામાં નથી આવતો, આજનો માણસ એક વસ્તુ માત્ર બનીને રહી ગયો છે.’

આમાં ક્યાં દોષાર્પણ છે? આ તો આપણું સત્ય છે. આપણી સહિયારી વાસ્તવિકતા છે, જેને આપણે જાણ્યે-અજાણ્યે સ્વીકારી લીધેલી છે. જો કે પત્રમાં પાછળથી કેટલીક ઈશારત કરાયેલી છે, પરંતુ એ બાબતોને રોહિતના મોતનું કારણ ગણી શકાય નહીં. રોહિત પત્રમાં લખે છે કે, ‘મારો જન્મ જ એક ભયંકર દુર્ઘટના હતી, હું મારા બાળપણની એકલતામાંથી ક્યારે ય બહાર નહીં આવી શક્યો. મને બાળપણમાં કોઈનો પ્રેમ મળ્યો જ નથી!’ પ્રેમ એટલે કોનો માતા-પિતાનો? ના નહીં. અહીં રોહિત સમાજના પ્રેમની વાત કરે છે. વર્ણોમાં વહેંચાયેલો સમાજ જ્યારે દલિતોને સ્વીકારવા તૈયાર નથી ત્યાં પ્રેમ જેવાં તત્ત્વની તો વાત જ શું કરવી?

આત્મહત્યા જેવું અંતિમ પગલું ભરનારી વ્યક્તિની અંતિમ ક્ષણની મનોવ્યથા શું હોતી હશે? એના અંતરમાં એવી તે શી ઊથલપાથલ મચતી હશે અને મરવાનો નિશ્ચય કરી ચૂકેલો માણસ જીવનની અંતિમ ઘડીઓમાં જીવનને કઈ રીતે જોતો હશે, મુલવતો હશે? રોહિત તો એના પત્રમાં એમ લખે છે કે, ‘આ ક્ષણે હું જરા ય ગભરાયેલો નથી, કે નથી તો આ ક્ષણે મને દુ:ખની કોઈ લાગણી અનુભવાતી. હું તો માત્ર ખાલિપો અનુભવી રહ્યો છું. આ દયાજનક બાબત છે. પણ મારા ખાલિપાને કારણે જ હું આ અંતિમ પગલું ભરી રહ્યો છું.’

… અને બસ પછી, રોહિત સમાજ અને રાજકારણે તૈયાર કરેલા ફાંસીને ફંદે ચઢી ગયો. થોડી જ ક્ષણો બાદ આખેઆખું આયખુ હવામાં ઝૂલતું થઈ ગયું. રોહિતે આત્મહત્યા કેમ કરી? એની પાછળનાં કારણો શું? કારણો પણ શોધાશે અને તારણો પણ કઢાશે, પણ અફર વાસ્તકિતા એક જ છે. હવે રોહિત યુનિવર્સિટી કેમ્પસમાં રખડતો નથી દેખાવાનો, રોહિતને પીએચ.ડીની ડિગ્રી ક્યારે ય એનાયત નહીં થાય, રોહિત ક્યારે ય વિજ્ઞાન કથાઓ નહીં લખી શકે. વાર્તાઓ લખાય એ પહેલાં જ કથાનાયકના જીવન પર પૂર્ણવિરામ મૂકાઈ ગયું છે.

નેતાઓએ યુનિવર્સિટીને સંસદ બનાવવાની જરૂર નહોતી, આપણો જાતિવાદ અને જાતિ પ્રત્યેની કટ્ટરતાથી આપણે કેમ્પસની ડિસન્સી અભડાવવાની જરૂર ન હતી. મને ખબર હતી ત્યાં સુધી વિદ્યાર્થી સંઘો વિદ્યાર્થીઓની સરળતા અને એમના લાભ માટે હોય છે. પરંતુ જો આ સંઘો કોઈ નાદાનના ગળાનો ગાળિયો બનતા હોય તો એવા સંઘોની પણ જરૂર નથી. જો કે મારા ગરમમિજાજી પત્રકાર દોસ્ત તુષાર દવેને તો આત્મહત્યા સામે જ ભયંકર વાંધો છે અને એમની દલીલ એમ છે કે, રોહિતે લડી લેવું જોઈતું હતું. એમનો દૃષ્ટિકોણ પણ સાચો છે, પણ મરવા તૈયાર થનારની મનઃસ્થિતિ તો કોણ જાણી શક્યું છે? આ ઘટનામાંથી આપણે ધડો લેવો જ રહ્યો. નહીંતર આ જ ચાલું રહ્યું તો ભદ્દી સમાજ વ્યવસ્થા અને રાજકારણની ભડભડતી આગમાં આપણે આવા અનેક રોહિતોની આહુતિ આપવી પડશે. આપણે યાદ રાખવું પડશે કે, કૉલેજ-યુનિવર્સિટીના કેમ્પસો યુવાનીનો બગીચો છે, એ કોઈ યજ્ઞકુંડ નથી.

રેસ્ટ ઈન પીસ રોહિત.

http://www.khabarchhe.com/magazine/magazine-vishesh/52038-rest-in-peace

Category :- Opinion Online / Opinion

મારે તમને એક પ્રશ્ન પૂછવો છે.

એક પુસ્તક, માત્ર એક પુસ્તક શું આપણા વિશ્વ અને આપણી આસપાસ બનતી ઘટનાઓ વિશેની સમજણ રાતોરાત બદલી શકે? જો તમારો જવાબ ‘ના’માં હોય, તો તમારે આ પુસ્તક વાંચવાની તાત્કાલિક જરૂર છે.

આ પુસ્તક Broken Republic (બ્રૉકન રિપબ્લિક − તૂટેલું ગણતંત્ર) છે કે જેની આજે મારે વાત માંડવી છે, તે એક ચુંબક જેવું છે.

There are worse crimes than burning books. One of them is not reading them. (પુસ્તકને ન વાંચવું એ, તે પુસ્તકને બાળી નાખવાથી પણ વધુ જઘન્ય અપરાધ છે.)        —જૉસેફ બ્રોડસ્કી

મને યાદ છે એ દિવસ. શુક્રવારનો દિવસ. સખત ભાગદોડનો દિવસ, મારે કોઈને મળવાનું હતું અને એ મારી ટેવ છે કે જો મારા હાથમાં હોય, તો મુલાકાતનું સ્થળ કોઈને કોઈ book-store અથવા libraryમાં અથવા આસપાસ રાખું, જેથી કરીને સામેની વ્યક્તિ આવવામાં મોડી પડે, તો મને પુસ્તકોની વચ્ચે રહેવાની એક તક મળી જાય. અને થયું પણ exactly એમ જ. મળવા આવનાર વ્યક્તિ કોઈ કારણસર ૧૫ કે તેથી વધારે મિનિટ સુધી આવ્યા નહીં. અને હું પાસેના એક book-storeમાં ઘૂસી ગયો. થોડીવાર પછી અચાનક એક સાજાસમા shelf ઉપર Broken Republic મળી ગયું.

એ પળથી બીજા બે દિવસ સુધી, આ પુસ્તક સતત મને બોલાવતું રહ્યું, સાદ પાડતું રહ્યું અને એને વાંચવાનો સમય સ્વાભાવિક રીતે જ દિવસ દરમિયાન ન મળે. એટલે રાત્રે જમ્યા પછી તરત જ તેની સાથેની મારી યાત્રા શરૂ! અને બધાં જ અદ્દભુત પુસ્તકોની માફક, એ યાત્રા તેની સાથે પૂરી થવાને બદલે વધુ તેજ બની.

અને હું, જેવો એ યાત્રામાં જોડાયો હતો, જેવી માનસિકતા સાથે, જેવા જ્ઞાન સાથે, જેવી સમજણ સાથે એવો ને એવા બહાર ન નીકળી શક્યો. બહાર નીકળ્યો, ત્યારે એક અલગ માણસ, એક અલગ ચેતના, એક અલગ જ દૃષ્ટિકોણ ધરાવતો કોમરેડ બની ગયેલો.

હા, કોમરેડ બિરાદર.

ઑફ કોર્સ, મને જાણતા બધા જ લોકો, એ પણ જાણે છે કે હું એક સામ્યવાદી, માર્ક્સવાદી વ્યક્તિ છું. એક કોમરેડ, એક બિરાદર છું જ. જો કોમરેડ છું જ, તો પછી કોમરેડ બની ગયો, એવા વાક્યનો અર્થ શું? અર્થ એટલો જ કે મને પહેલી વખત ‘હું કોમરેડ છું?’ એવો અહેસાસ થયો. કોમરેડના નામથી મને પણ લોકો બોલાવે જ છે પણ કોમરેડ હોવાનો અર્થ અને આજના સમયની પરિસ્થિતિમાં એક કોમરેડનાં શું કર્તવ્ય હોવાં જોઈએ, એ વાત મને પ્રથમ વખત સ્પષ્ટ સમજાણી.

કદાચ, બધી જ સામ્યવાદી પાર્ટીઓએ, આ પુસ્તકને તેમના કાર્યકર્તાઓને ફરજિયાતપણે ભણાવવું જોઈએ.

પણ,  ‘કદાચ’ એ વધારે પડતી વાત નહીં થઈ જાય?

કેમ કે, આ પુસ્તકની લેખિકા, અરુંધતી રૉય, તો કૉમ્યુિનસ્ટ પણ નથી! અને કૉમ્યુિનસ્ટ પાર્ટીઓમાં તો મોટા-મોટા વિદ્વાનો (સંપૂર્ણ-ગંભીરતાથી કહું છું) છે. તેમને એક નૉન-કૉમ્યુિનસ્ટ સામાજિક ચળવળકાર શું શિખવાડી શકે?

ના, આ પુસ્તક કોઈને કશું શિખવાડવા માટે નથી. તે માત્ર તમને વિચારતા કરી દે છે અને એ જ, આ પુસ્તકનો હેતુ છે - વાચકને વિચારતા કરવાનો.

આ પુસ્તકની રૂપરેખા, સામાન્ય રીતે લખાતાં પુસ્તકો કરતાં અલગ છે. આ પુસ્તક, આપણા ઘણા લેખકો લખે છે, તેમ ઍર-કંડિશનર ઓરડાઓમાં બેસીને લખાયેલું નથી. તે યુદ્ધસ્થળની વચ્ચે જઈને, લેખિકા કહે છે તેમ, ગ્રાઉન્ડ ઝીરો પર સંઘર્ષરત જીવનું જોખમ લઈને લોકોની વચ્ચે જઈને લખાયું છે.

જીવનું જોખમ?

કોઈને થશે, એક પુસ્તક લખવામાં જીવનું જોખમ?

પણ જો તમે કલબૂર્ગીથી માંડીને પાનસરે સુધી કશું પણ જાણતા હોવ તો, આ પ્રશ્ન કેટલો બાલિશ છે, તે સમજી શકશો. આજે દેશમાં શાસકો અને તેમના મળતિયાઓને - કાયર હત્યારાઓને સત્ય કેટલું અણગમતું હોય છે તે જાણી શકશો. તે મુક્ત અવાજોને સહન કરી શકતા નથી, એટલે મુક્ત અવાજો બંધ કરી દેવા તથા મિટાવી દેવા, બધા જ હથકંડા અપનાવતાં તે લોકો અચકાતા નથી.

તમે તમારી વૃદ્ધ પત્ની સાથે વહેલી સવારે morning walk ઉપર જતાં હોવ અને ગોળી મારી દેવામાં આવે, એ સૌથી સરળ અને ફાવે એવી રીત છે. એનાથી વધારે complecated પદ્ધતિઓ પણ છે. સરકાર તમને માઓવાદીઓ સાથે તમે મળેલા છો, એવા શકના આધારે પણ પકડી શકે. પકડીને, કોઈ પણ કોર્ટમાં રજૂ કર્યા વગર, મન થાય ત્યાં સુધી ગોંધી રાખી શકે.

નથી મનાતુંને ?

તો પૂછો, પ્રો. જી.એન. સાંઈબાબાને.

તો પૂછો, પ્રો. અપ્પાને.

હું તમને એવાં અસંખ્ય નામ આપી શકું, જેમને સરકારે, માઓવાદીઓ સાથેનો સંપર્ક હોવાના વહેમ માત્રથી ગોંધી રાખ્યા છે, ગેરકાયદેસર રીતે (હાઈકોર્ટનો ચૂકાદો - માઓવાદી વિચાર ધારા ધરાવવી એ ગૂનો નથી.) પણ આગળ વધતાં પહેલાં, હું તમને ફરીથી એક પ્રશ્ન પૂછવા માગું છું. તમારી દૃષ્ટિએ, આપણા દેશ માટે સૌથી મોટો ખતરો કોણ છે?

મેં આ પ્રશ્ન અસંખ્ય લોકોને પૂછ્યો છે અને રસપ્રદ રીતે, મહદ્અંશે જવાબ એક જ મળ્યો છે.

આતંકવાદીઓ, લશ્કરે-તોયબા/તાલીબાન વિગેરે.

પણ આપણા દેશના શાસકો, માઓવાદીઓને માને છે.

વર્ષ ૨૦૧૦માં તત્કાલીન વડાપ્રધાને માઓવાદીઓને દેશની સુરક્ષા માટે સૌથી મોટો આંતરિક ખતરો ગણાવ્યો હતી અને ત્યારથી અત્યાર સુધી એક પછી એક છેડાયેલાં યુદ્ધો (Operation Green Huntને બીજું શું કહીશું?) એ વાતની ગવાહી પૂરે છે કે નવી સરકાર પણ એ જ માને છે.

એટલે જે લોકોને આપણા દેશની એક પછી એક બધી સરકારો સૌથી મોટી ખતરા માને છે, જેમની સાથે સંબંધ હોવાના આભાસ માત્રથી તમને જેલમાં પૂરી દેવામાં આવે, તેવા લોકોની વચ્ચે જઈને રહેવું, તેમને જાણવા અને સમજવાનો પ્રયત્ન, અભાવો વચ્ચે, ઘનઘોર જંગલો વચ્ચે જઈને કરવો, એને માટે જબરજસ્ત હિંમત જોઈએ.

અરુંધતીમાં એ હિંમત છે.

એ જંગલોમાં જઈને, માઓવાદીઓની વચ્ચે રહીને, એક investtigative journalistની જેમ એક સંપૂર્ણ અહેવાલ આપણી સમક્ષ રજૂ કરે છે. એ અહેવાલ એટલે : Broken Republic.

તમને થશે, ઓકે. ખૂબ હિંમત કરીને લખાયેલું છે એ માન્યું, એ પણ માન્યું કે ખૂબ મહેનત કરીને લખાયું છે. પણ આખરે છે તો એક પુસ્તક જ ને?

અને એક પુસ્તક વળી (હા, કોઈ ધાર્મિક ગ્રંથ હોય, તો અલગ વાત છે) શું એટલું મહત્ત્વનું હોઈ શકે?

ના, હું માનું છું કે આ પુસ્તક અત્યંત મહત્ત્વનું છે.

આ પુસ્તક એવા દરેક માણસ માટે છે, જે અંદરથી મરી નથી ગયો. આ પુસ્તક મારા-તમારા જેવા લાખો ને કરોડો એવા લોકો માટે પણ છે જેઓ બહુ જ ભોળપણથી આપણા શાસકો વડે રમાતી લોકશાહી - લોકશાહીની રમતને બહુ ગંભીરતાથી લે છે. એવા લોકોને હું ચેતવું છું કે તમે આ પુસ્તક ના વાંચતાં. અત્યાર સુધી આપણી લોકશાહી વિશેની તમારી સઘળી માન્યતાઓ અરણ્યમાં ઊડતાં સૂકાં પાંદડાંઓની માફક હવામાં ઊડી જવાની પૂરેપૂરી શક્યતા છે.

આ પુસ્તક સામ્યવાદીઓ માટે પણ છે. કદાચ સૌથી વધુ એમના માટે જ છે.

આપણા દેશમાં કુલ કેટલા સામ્યવાદી પક્ષો છે? ૭૫થી વધુ! હા. આટલા બધા. એમનાં નામ પણ એટલાં જ રસપ્રદ છે. જેમ કે, એક છે સત્ય શોધક કોમ્યુિનસ્ટ પાર્ટી બીજી છે. CPI (ML) (M) (N).

આ બધા કઈ વાત પર સહમત છે અને કઈ વાત ઉપર અસહમત? બધા જ માને છે કે આ મૂડીવાદી યુગ છે. બધા જ માને છે કે ક્રાંતિ જ આ શોષણના યુગને ખતમ કરી શકે છે. પણ વિવિધ પક્ષો અને અરુંધતી વચ્ચેની અસમાનતા અહીં જ પૂરી થાય છે. ગૂંચવાડો ક્રાંતિના સ્વરૂપ વિશે છે. ક્રાંતિ કેવી રીતે થશે અને કોણ કરશે?

કામદારવર્ગ જ ક્રાંતિ કરી શકે એવો, એક લગભગ અધિકારિક કહી શકાય તેવો મત પણ છે તો આપણી સામે ચીનની ક્રાંતિ પણ છે. જેઓ ચૂંટણીઓ લડીને સત્તા કબજે કરવા માંગે છે. આવા બધા જ સામ્યવાદી પક્ષોને સંસદીય ગ્રૂપમાં મૂકી શકાય અને હથિયારો વડે રાજ્યને ઉથલાવીને સત્તા હસ્તગત કરી શકાય તેમ માનનારા માઓવાદી જેવા પક્ષો પણ છે.

પણ વચ્ચે એક બીજી વાત.

અરુંધતીનો એક ઉપકાર આપણી ઉપર છે. આપણી બેવકૂફીની હદે કહી શકાય તેવી ભોળપણ ભરી લોકશાહી વિશેની માન્યતાઓને તે સીધી કરી દે છે.

આપણા વડાપ્રધાનો કે બીજા પ્રધાનો કે અધિકારીઓ કે જજો, આપણા સાચા શાસકો નથી. સત્તા ખરેખર જેમના હાથમાં છે, તે અંબાણી, અદાણી, તાતા અને બિરલા જેવા દેશી અથવા વિદેશી મૂડીવાદીઓ છે.

સામાન્ય રીતે માનવામાં આવે છે કે કૉંગ્રેસ અને ભારતીય જનતા પાર્ટી બે અલગ વિચારધારાઓવાળી પાર્ટીઓ છે. પણ આ પુસ્તક સમજાવે છે એમ તેમની વચ્ચે આર્થિક નીતિઓ (મૂડીવાદીઓને લૂંટનો સંપૂર્ણ દોર આપવો) વિશે કોઈ ફરક નથી. ફરક માત્રનો ઘર્મનો રાજકારણમાં કેટલો અને કેવો ઉપયોગ કરવો તે વિશે છે.

આ પુસ્તક આપણું ધ્યાન એ બાબત તરફ ખેંચે છે કે માણસનું માણસના હાથે શોષણ થાય છે એ વાત સાચી, પણ માણસ એના વાતાવરણમાં રહે છે. તેની આજુબાજુ એક પર્યાવરણ છે. માણસ શૂન્યતામાં, ક્યાંક હવામાં મૂકેલો નથી રહેતો. એનું પર્યાવરણ - તેમાં જંગલો છે, નદીઓ છે, પર્વતો છે, કિલ્લોલ કરતાં પંખીઓ છે. પાલતુથી માંડીને ખતરનાક સુધીનાં જીવજંતુઓ છે.

મૂડીવાદીઓ પોતાના પૈસા અને મસલની તાકાત ઉપર માણસનું તો શોષણ કરે જ છે, સાથોસાથ પર્યાવરણનો પણ ખો કાઢે છે. તે જંગલોને કાપે છે, બાળે છે. પર્વતોને ખોદે છે, નદીઓ પર ખૂબ મોટા ડેમ બનાવે છે અને માનવજાત સહિત સમગ્ર પર્યાવરણને ખતમ કરે છે.

આપણો પ્લેનેટ. આપણું ઘર - આ અદ્દભુત પૃથ્વી ખતમ થઈ જશે. એવી એક ભીતિ લેખિકાને સતાવે છે.

તે પૂછે છે, તમારી પાસે કોઈ વૈકલ્પિક મૉડેલ છે વિકાસનું? પણ એ પહેલાં બીજો એક પ્રશ્ન : આપણા દેશમાં ક્રાંતિ કેવી રીતે થશે?

તમને શું લાગે છે? શું ચૂંટણીઓ લડવાથી અને જીતવાથી ક્રાંતિ થશે કે ભારતીય લશ્કર (અને હયાત મૂડીવાદી સરકારો અને તેમનાં આકા સમાન મૂડીવાદી કૉર્પોરેશનો) સામે શસસ્ત્ર બળવાથી? તમને શું લાગે છે? શું સંસદીય રસ્તો સાચો છે કે લશ્કરી બળવાનો રસ્તો સાચો છે?

આ પુસ્તક તમને એ મુસાફરી કરાવે છે, જેમાં કેટલાય લોકોનાં સંઘર્ષમય જીવનના (થોડીવાર પૂરતા પણ) તમે સહભાગી બની જાવ છો. અરુંધતીની સાથેસાથે આપણે એ કેડી ઉપર ચાલવા લાગીએ છીએ.

આ પુસ્તકની શૈલી વિશે હું થોડું કહીશ. એક અદ્દભુત, સરળ અને સટીક લેખનથી સભર આ પુસ્તક એક તાજગીનો અહેસાસ આપી જાય છે. એક પ્રસંગ માણવા જેવો છે :

અરુંધતી માઓવાદીઓને મળવા જાય છે. નક્કી થાય છે કે તે નક્કી થયેલા સમયે (first day, first show) અરુંધતી મા દાન્તેશ્વરી મંદિરે પહોંચે છે. તેને લેવા માટે કોઈ આવવાનું હોય છે. કોડવર્ડ છે નમસ્તે ગુરુજી અને હાથમાં Outlook મૅગેઝિન અને કેળું. એક છોકરો આવે છે. તેના હાથમાં કશું નથી હોતું. એ જોઈને અરુંધતી કન્ફ્યુઝ થઈ જાય છે. પેલો છોકરો સમજી જાય છે, એટલે એક ચબરખી આપે છે.

‘આઉટલૂક’ના મળ્યું.

લેખિકા પૂછે છે - અને કેળું?

જવાબ બહુ મર્મભેદી છે - હું ખાઈ ગયો. ભૂખ લાગેલી એટલે. અને આપણને મળે છે આપણા દેશ માટે ખરેખરો સુરક્ષાખતરો!

તેને પ્રશ્નો ખૂબ થાય છે. પ્રશ્નો, ખૂબ બધા અને પાછા અણિયાળા. તેને માઓવાદીઓની કાર્યપદ્ધતિઓ સાથે પ્રશ્નો થાય છે. પણ સાથોસાથ એ કહે છે -

વિશ્વભરમાં, અહિંસક વિરોધ-આંદોલનોને કચડી - રહેંસી નાખવામાં આવી રહ્યાં છે. જો આપણે તેને (અહિંસક આંદોલનોને) માન ન આપી શકીએ તો, આપણે હથિયાર ઉપાડનારાઓને આમંત્રિત કરીએ છીએ.

જો શાંતિમય બદલાવને તક નહીં આપવામાં આવે તો હિંસક બદલાવ અનિવાર્ય બની જશે. અને તે હિંસા ખરાબ, સ્ફોટક અને અણધારી હશે.

Of course, લેખિકા માઓવાદી નથી અને હું પણ માઓવાદી નથી. પણ એ વાતનો મને જીવનભર અફસોસ રહેશે!

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 જાન્યુઆરી 2016; પૃ. 05-07

Category :- Opinion Online / Opinion