REVIEWS

વિસંવાદિતાનો વિનોદ

અદમ ટંકારવી
29-09-2017

રમૂજી રમખાણ (હઝલસંગ્રહ) : સૂફી મનુબરી : પ્રકાશક - પોતે : 2009

બ્રિટિશ ગુજરાતી સાહિત્યનો ઇતિહાસ અરધી સદીનો ગણાય. 12મી ફેબ્રુઆરી 1977ના રોજ યુનાઇટેડ કિંગ્ડમની ‘ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી’ની સ્થાપના થઈ. આ ગાળા દરમિયાન યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં જે આછુંપાતળું ગુજરાતી સાહિત્યસર્જન થયું તેનું મૂલ્યાંકન કરતાં 1993માં સુમન શાહે કહેલું કે, આજે ઇંગ્લૅન્ડમાં ગુજરાતી સાહિત્યને નામે જે લખાય / છપાય છે તેમાં એક સળવળાટથી વિશેષ દમ નથી. આ સાહિત્ય ‘પ્રાથમિક’ કક્ષાનું છે. બ્રિટિશ ગુજરાતી સાહિત્યની કોઈ વિશિષ્ટ, મુખ્ય પ્રવાહના ગુજરાતી સાહિત્યથી અલગ એવી મુદ્રા ઉપસી નથી કેમ કે સુમન શાહ કહે છે તેમ, બ્રિટિશ ગુજરાતી સર્જક પોતાને પ્રાપ્ત અને સુલભ એવા તમામ સંદર્ભોમાં વિસ્તરીને વ્યક્ત થતો નથી.

આ નિરીક્ષણ મહદ્દ અંશે તાટસ્થ્યપૂર્ણ અને યથાર્થ છે. અલબત્ત, સૂફી મનુબરીની હઝલો આમાં અપવાદરૂપ ગણી શકાય. હઝલકાર સૂફી 1963માં દેશાટન કરી ભારતથી ઇંગ્લૅન્ડ આવી વસેલા. સાથે કાચીપાકી ગુજરાતી ભાષા - ભરુચી બોલી - અને હઝલસમ્રાટ બેકાર તથા શેખચલ્લીની હઝલનો વારસો. યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં એમનું હઝલસર્જન મંદગતિએ પણ અવિરત ચાલતું રહ્યું.

તળ ગુજરાતના સાંસ્કૃિતક સંસ્કારો અને ‘બ્રિટિશ કલચરલ ટૃૅડિશન્સ’ના મુકાબલાથી જે વૈચિત્ર્ય સર્જાય છે તે સૂફીની હઝલો અને મુક્તકોમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે, અને તેથી જ મુખ્યપ્રવાહની ગુજરાતી હઝલથી નોખી  ‘ફ્લેવર’ની આ હઝલો આસ્વાદ્ય બને છે.

બ્રિટિશરાજ દરમિયાન ભારતમાં બ્રિટિશ સંસ્કૃિતના પગરણ થયાં ત્યારે આ ભેળસેળ વિશે હઝલકાર બેકારે આ મુક્તક લખેલું :

દૃષ્ટિમર્યાદાને તારી શું કહું ?
પૂર્વપશ્ચિમ એકતા તો થાય છે
દાળમાં બોળીને બિસ્કિટ ખાય છે
એમાં તારા બાપનું શું જાય છે ?

સૂફીએ આ હઝલપ્રણાલીને આગળ ધપાવી અને એમાં વિલાયતી પરિમાણ ઉમેર્યું. આ હઝલોમાં બ્રિટિશ ગુજરાતી સમાજના વ્યંગચિત્ર ઉપરાંત એનું દસ્તાવેજીકરણ પણ મળે છે.

1960-70ના ગાળામાં બ્રિટનની મિલોમાં કામદારોની અછત ઊભી થઈ તે પૂરવા સેંકડો વસાહતીઓ ગુજરાતથી યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ આવી વસ્યા, એમાંના એક તે આ હઝલકાર સૂફી. પચીસ વર્ષની યુવા વયે પોટલાંબિસ્તરા સાથે લંડનના હિથરો અૅરપોર્ટે ઊતર્યા ત્યારે ખિસ્સામાં ભારતથી હૂંડિયામણમાં મળેલા અઢી પાઉન્ડ,

ભરયુવાનીમાં જ હું તો યુ.કે.માં આવ્યો હતો
ગોદડી સાથે અઢી પાઉન્ડ પણ લાવ્યો હતો

આ ગુજરાતી વસાહતીઓ લેંકેશાયરનાં કાપડ નગરોમાં વસ્યા અને ‘આઇરની’ એવી કે બ્રિટિશરાજ વખતે જે મિલોના વિલાયતી કાપડનો ગાંધીજીએ બહિષ્કાર કરેલો તે જ મિલોમાં મજૂરી કરતા થયા. પાઉન્ડ રળવા રાતપાળીએ કરે,

વીવીંગ એનું કામ છે ને મિલ એનું ધામ છે
જૉબ પર લાગ્યો છે એ બાંધી કફન પરદેશમાં

ભારતમાં જે દરબાર હતા તે અહીં મિલના સંચા પર દોડાદોડી કરતા કામદાર થઈ ગયા,

એક સાંધે એકવીસ તૂટે છે ડૉફીંગ ફ્રેમ પર
થઈ ગઈ હાલત કફોડી આપણા દરબારની

આ વસાહતીઓમાં થોડા ભારતથી ભણીને આવેલા ગ્રેજ્યુએટ પણ હતા,

અંતે સૂફી થઈ ગયા ડોફર ને વીવર જોઈ લ્યો
થઈ ગયું બી.એ. ને એમ.એ.નું પતન પરદેશમાં

‘વર્ક’ ઉપરાંત ‘વેધર’નો ત્રાસ. હાડ થિજાવી દે એવી ઠંડી અને બરફવર્ષા. ઠૂઠવાઈને હીટર પાસે બેસી રહેવાનું,

જરી હીટરની પાસેથી મને હટવું નથી ગમતું
તમારા સમ જીવન વિન્ટરમાં ઠંડુગાર લાગે છે

ત્રીજું ‘ડબ્લ્યુ’ તે ‘વુમન’. સોનેરી વાળ અને ભૂરી આંખોનું કામણ. માદરેવતન ભુલાવી દે એવું,

બ્રેડ ચાખીને તું સૂકો રોટલો ભૂલી ગયો
ચૂસતો’તો કેરીનો તે ગોટલો ભૂલી ગયો
ઇંગ્લૅન્ડની મૅડમના બોબ્ડહૅર જોઈને સૂફી
તું હવે તો બોલવાનું ચોટલો ભૂલી ગયો

ભાષાની ય મોંકાણ. ગુજરાતી જેમતેમ છૂટે નહીં,

યુ.કે.માં વીસ વરસોથી વસે છે આપણી બીબી
છતાં એને ‘બળી ગ્યું’ બોલવાની એ જ આદત છે

પણ આ ‘બળી ગ્યું’ સાથે ય એણે ‘પ્લીઝ’, ‘થેંક યૂ’ જેટલું અંગ્રેજી તો શીખવું પડે. એની જરૂર ડગલે ને પગલે,

અરધો ડઝન ઘરેથી નીકળતાં જ થઈ ગયું
ઝાંપે જતાં જતાંમાં ડઝન થાય ‘થૅંક યૂ’

વળી પડોશમાં કોઈ અળવીતડો અંગ્રેજ રહેતો હોય તો વડછટ પણ થાય, ત્યારે ઇલાજ બતાવતાં આ હઝલકાર કહે છે,

ઝાઝો ન કર વિચાર, એની મેતે ભાગશે
મરચાંનો કર વઘાર, એની મેતે ભાગશે

હઝલકાર સૂફી કહે છે કે, સાઠ-સિત્તેરના ગાળામાં ગુજરાતથી બ્રિટન આવી વસેલા લોકો વર્ક-વુમન-વૅધરની ‘અફરાતફરી’માં ઘરડા થઈ ગયા - શેખચલ્લીના શબ્દોમાં,

આંખ ચૂંચી થઈ ગઈ ને વાળ પાકા થઈ ગયા
જોતજોતામાં અમે ભાઈથી કાકા થઈ ગયા

અને બ્રિટનમાં આ ‘રિટાયર્ડ એશિયન’ની જે અવદશા થાય છે તેનો ટૃૅજિ-કૉમિક ચિતાર સૂફીની હઝલમાં મળે છે,

મારાં ઘરવાળાં કહે છે : બ્હાર નીકળતો નથી
બ્હાર નીકળું તો કહે છે લોક કે, ઠરતો નથી
ઠપકો આપે છે મને ઘરવાળી સાંભળતો નથી ?
ભલભલાનું આવ્યું ને કેમ તું મરતો નથી ?

અને હવે સમસ્યા છે ગુજરાતના સંસ્કાર લઈ અહીં આવી વસેલી જૂની પેઢી અને બ્રિટનમાં જન્મી ઊછરેલી સૅલ્ફ-સૅન્ટર્ડ - સ્વકેન્દ્રી, ઇન્ડિવિડ્યુઆલિસ્ટિક - વ્યક્તિવાદી, તેજતર્રાર નવી પેઢી વચ્ચેના અંતરની, ઘર્ષણની. બ્રિટનનિવાસનું સરવૈયું કાઢતાં સૂફી કહે છે,

આવીને ઇંગ્લૅન્ડમાં કાંદા કશા કાઢ્યા નથી
દેશી મારું છોકરું અંગ્રેજ જેવું થઈ ગયું

બ્રિટનની મુક્ત જીવનશૈલીની અસર જીવનસંગિની ઝીલે ત્યારે આ હઝલકારને લાગે છે કે, બધું ઊલટસૂલટ થઈ ગયું છે,

દેશ બદલાતાં જુઓ આ વેશ બદલાઈ ગયો
બાયડી થઈ ગઈ ભમરડો ને ભમરડી ભાયડો

બ્રિટિશ ગુજરાતી યુવાપેઢી વડીલોના સૂચનને બ્રહ્મવાક્ય ગણતી નથી. એ તરત પૂછે છે : વ્હાય - કેમ ? વડીલોથી આ સહેવાતું નથી. સૂફી કહે છે,

વાતેવાતે પૂછે : વ્હાય ?
મારું માથું ફાટી જાય
અમથી અમથી એ રિસાય
ઘરમાં કાયમ ધાંધલ થાય

હઝલકાર સૂફી કહે છે કે, પાઉન્ડ મજબૂત છે એટલે બ્રિટનના ગુજરાતીઓ સમૃદ્ધ છે,

સંપત્તિની ચિંતા નથી. ચિંતા છે સંતતિની.

જૂની-નવી પેઢી વચ્ચેની ખાઈ - જનરેશન ગૅપ મોટી થતી જાય છે અને તેમની વચ્ચેનું વૈચારિક ઘર્ષણ વધતું જાય છે. આનો નિર્દેશ કરતાં એક મુક્તકમાં ઘરાળુ ઉપમા પ્રયોજી સૂફી કહે છે,

બાપદીકરો રહે છે યુ.કે.માં
બેઉની વચ્ચે રોજ ફાઈટ છે
બાપ છે લેંઘાના જેવો ઢીલો
દીકરો જીન્સ જેવો ટાઈટ છે

આ સમીક્ષામાં હઝલકાર સૂફી મનુબરીની હઝલોમાં ભાષાકર્મની કે રૂપનિર્મિતિની ચર્ચા કરી નથી. ‘રમૂજી રમખાણ’ પુસ્તક બે કારણે અગત્યનું લાગ્યું છે : એક તો એ દ્વારા સૂફીએ બ્રિટનમાં આપણી હઝલપ્રણાલી ને જીવંત રાખી છે અને બીજું, એમાં વિનોદી, હળવી શૈલીમાં બ્રિટિશ ગુજરાતી સમાજનું કૅરિકચર - વ્યંગચિત્ર પ્રસ્તુત થયું છે.

200 Haliwell Road, BOLTON BL1 3QJ

e.mail : ghodiwalaa@yahoo.co.uk

Category :- Diaspora / Reviews

પુસ્તક પરિચય

રમેશ મહેતા
11-07-2017

વિપુલ કલ્યાણીના ડાયસ્પોરા નિબંધોઃ સંપાદનઃ ડૉ. બળવંત જાની, પ્રકાશનઃ પાર્શ્વ પ્રકાશન, પ્રથમ આવૃત્તિ ૨૦૧૨, પૃષ્ઠ સંખ્યાઃ ૨૨૪ મૂલ્યઃ રૂપિયા - ૨૦૦/-

થોડાં વર્ષ પૂર્વે ડૉ. બળવંત જાની દ્વારા રાજકોટમાં ‘ડાયસ્પોરા સાહિત્ય’ અંગે પરિસંવાદ હતો. તેમાં વિપુલ કલ્યાણીને પ્રથમ વાર જોયા, મળવાનું બન્યું હતું. ભોજનવિરામમાં સંવાદ પણ થયેલો. ઊંચા, સપ્રમાણ પાતળું શરીર, શરીર પર કાયમ ખાદી. કોઈ આર્ટ ફિલ્મના અભિનેતા જેવા લાગે. અલબત્ત ‘અભિનય’નો છાંટો એમનામાં નથી. પૂરા માર્ગદર્શક. સચ્ચાઈ (ગાંધીવિચાર) એમના વ્યક્તિત્વની ધરી. સારપ અને સારપમાં તેમની શ્રદ્ધા, અરાજકતા અને અસત્ય પ્રત્યે આક્રોશ, મૂલ્યો માટેની મથામણ, સાદગીનો વૈભવ, ખાદીની ખુમારી અને સંઘર્ષ સાથે સમસંવેદના એમના વ્યક્તિત્વનાં પાસાં. કોઈનાથી અંજાયા વિના અને કોઈને આંજ્યા વિના સત્યનિષ્ઠ બાબતના તરફદાર રહીને બોલે-લખે.

મારે અહીં વાત કરવી છે તેમના નિબંધો વિશે. ડૉ. બળવંત જાનીએ પૂરી ખાંખતથી તેમના નિબંધોનું સંપાદન આપ્યું છે. નિબંધમાં ભાવકે નિબંધકારના વ્યક્તિત્વની સુવાસ પામવાની હોય છે અને એથી પ્રારંભ તેમના વ્યક્તિત્વનાં પાસાથી કર્યો. તેમનું ઉપર કહ્યું વ્યક્તિત્વ આ નિબંધ સંગ્રહના પાને પાને પથરાયું છે.

વિપુલ કલ્યાણી અનુભવ સમૃદ્ધ વ્યક્તિ છે. આફિક્રામાં જન્મ. માધ્યમિક શિક્ષણ ખંભાળિયામાં, મુંબઈમાં સ્નાતક થયા. પત્રકારત્વ સાથે સંકળાયા. ઈ.સ. ૧૯૭૭થી બ્રિટનમાં ‘ગુજરાતી લિટરરી અકાદમી’ની પ્રવૃત્તિ સાથે વિદેશમાં રહીને પણ ભાષા-સંસ્કૃિતના દીપને જલતો રાખવા પ્રયત્નશીલ રહ્યા. ઈ.સ. ૧૯૯૫થી ‘ઓપિનિયન’ નામનું સામયિક શરૂ કર્યું. વિદેશમાં વસવાટ માટે જતા રહેતા લોકો બહુધા આર્થિક ઉપાર્જન દ્વારા અસ્તિત્વને સાબિત કરવા મથતા હોય છે. ત્યારે આ માણસે ગાંઠના ગોપીચંદે સંસ્કૃિતયજ્ઞ આરંભ્યો. આ સામયિક નિમિત્તે તેમ જ અન્ય પ્રસંગે જે બોલાયું - જે લખાયું તે થોકબંધ હતું. તેમાંથી સાંપ્રતતા ગાળીને બળવંત જાનીએ મૂલ્યવાન નિબંધો અહીં મૂકી આપ્યા છે, જે ખરેખર એક માતબર વ્યક્તિત્વના પરિચાયક બને છે.

પ્રસ્તુત સંપાદનમાં વિપુલ કલ્યાણીના વિચાર - સંવેદના સમૃદ્ધ એકત્રીસ નિબંધોને સ્થાન મળ્યું છે. વિચાર પ્રધાન, ચારિત્ર્યમૂલક, પ્રવાસ નિબંધ, અંગત નિબંધ તરીકે ઓખળાવી શકાય તેવા આ નિબંધોમાં લેખકનું વ્યક્તિત્વ પૂરા સામર્થ્ય સાથે ફોરતું રહે છે.

કેટલાંક શીર્ષકો જુઓઃ ‘ઉલ્કાપાતની રંગપૂરણી શોધવા ઘેનલ આંખે બેઠા છીએ!’, ‘આઓ ફિર સે દિયા જલાએ,’ ‘મશાલો સાવ બૂઝી, તેલ ખૂટ્યું, વાત થઈ પૂરી”, ‘શ્વાસથી વિશ્વાસ ભણીનો પથ’, ‘હેતના ટેભા’, ‘પંડ સાથે ગાંધીચિંધ્યા જીવનને જોડીએ!’

પ્રારંભના કેટલાક નિબંધોમાં તેઓએ ‘ડાયસ્પોરા’ સાહિત્યની ચિંતા, ચિંતન વ્યક્ત કર્યાં છે. આટઆટલાં વર્ષથી સમૃદ્ધ રીતે સર્જાતાં સાહિત્ય પ્રત્યે આપણી સાહિત્યિક સંસ્થાઓ, વિવેચકો, સાહિત્યનો ઇતિહાસ તૈયાર કરનાર વિદ્વાનોએ દુર્લક્ષ સેવ્યું છે. તેનો ભારોભાર રંજ અનેક વાર આક્રોશ-કટાક્ષ સાથે રજૂ થયો છે. જ્યારે જ્યારે સાહિત્ય પ્રવાહની, સાહિત્યકારોની, સાહિત્યિક સામયિકોની ગુજરાતમાં ચર્ચા થાય ત્યારે વિદેશના સાહિત્ય, સાહિત્યકારો કે સામયિકોની નોંધ સુદ્ધાં ન લેવામાં આવે તે વાસ્તવિકતા સામે વિપુલભાઈ પૂરા સંદર્ભો સાથે વાત માંડે છે. અહીં તેમનું ડાયસ્પોરા સાહિત્યનું તલસ્પર્શીય જ્ઞાન, સંશોધન કે મૌલિક નિરીક્ષણો પોતીકા ભાષિક મુદ્દા સાથે વ્યક્ત થયા છે. તર્કબદ્ધ દલીલો, પુરાવારૂપ સામગ્રી, ભાષા પરની સહજ હથોટી અને આક્રોશ પણ આસ્વાદ્ય બને છે. વિદેશની ભાષાવાણી રાણીના વકીલ તરીકે તેમની ભાષા-સંસ્કૃિત પ્રત્યેની સંવેદના સ્પર્શક્ષમ છે. આ ઉપરાંત કેટલાક નિબંધોમાં ભારતીય અને બ્રિટિશ સંસ્કૃિતનો સંબંધ અને પ્રશ્નો તપાસે છે. ‘બ્રિટનના રાજકીય પ્રવાહમાં ગુજરાતીઓનું ભાવિ જેવા સાંપ્રત મુદ્દાઓને પણ ચર્ચે છે. તો કેટલાક નિબંધોમાં તેઓ કેટલાક વિદેશમાં વસવાટ કરતાં ચરિત્રોનો પરિચય કરાવે છે.’

વિચારોની પરિપક્વ પારદર્શકતા, ઝીણું કાંતનારી અને લાંબુ જોનારી દૃષ્ટિ, વિષયને તાર્કિક રીતે રજૂ કરવાની સમજ, પોતીકી ભાષા દ્વારા વિચારને સમૃદ્ધ કરતી વ્યક્તિતાને કારણે આ સંપાદન એક સંવેદનશીલ બૌદ્ધિકના આંતરમનની સંવેદના અને સચ્ચાઈને પામવાનો અનોખો ઉપક્રમ રચી આપે છે.

કંપાણી કૉલેજ, માંગરોળ

સૌજન્ય : “અભિદૃષ્ટિ”, જુલાઈ 2017; પૃ. 18-19

Category :- Diaspora / Reviews