SAMANTAR GUJARAT

વાચનસૂચિ વિશે થોડી પોસ્ટ પહેલાં જ વાત થઇ. આજે ‘ગુજરાતી લેખિકાસૂચિ’ ૧૯૦૦-૨૦૦૮ જેવા મહત્ત્વાકાંક્ષી કામ વિશે વાત કરવાની છે. થોડા દિવસ પહેલાં પ્રકાશિત થયેલી આ સૂચિનું સંપાદન દીપ્તિ શાહે કર્યું છે.

શીર્ષક પરથી મોટી અપેક્ષાઓ જગાવતી આ સૂચિના ‘સંપાદકીય’માં સૂચિકારે આગોતરા જામીન લેતાં લખ્યું છેઃ ‘સૂચિકાર્યની એક મર્યાદા એ છે કે તે ક્યારેય પૂર્ણ થતું નથી અને સૂચિકાર ક્યારે સૂચિ પૂર્ણ થઇ છે એવું કહી શકતાં નથી...’

પણ આ સૂચિકાર્યની મર્યાદાઓ ઘણી વધારે મોટી છે. સૌથી મોટી મર્યાદા એ છે કે ૧૯૦૦ થી ૨૦૦૮ જેટલા લાંબા ગાળાની લેખિકાઓની (એમાં કવયિત્રીઓ પણ આવી જાય) માહિતી ફક્ત સાહિત્ય પરિષદમાં ઉપલબ્ધ સ્ત્રોતમાંથી જ લેવામાં આવી છેઃ સાહિત્યકોશ, સાહિત્યકાર પરિચયકોશ, પરિષદનાં ગ્રંથાલયનાં કેટલોગ કાર્ડ, ‘પરબ’માં અવલોકન માટે આવેલાં પુસ્તકો, પારિતોષિક પુસ્તિકા, વિવિધ સામયિકોમાં જાહેરખબરના પ્રતિભાવરૂપે લેખિકાઓએ સામેથી મોકલાવેલાં માહિતીપત્રકો, ક.લા.સ્વાઘ્યાય મંદિરનાં માહિતીપત્રકો.
આવી મર્યાદા સંપાદિકાએ શા માટે બાંધી હશે એ તો એ જ કે એમને કામ સોંપનાર જાણે. પણ અમદાવાદમાં જ આવેલી ગુજરાત વિદ્યાપીઠની વિશાળ લાયબ્રેરી- તેનો કોપીરાઇટ વિભાગ અને ભો.જે. ની લાયબ્રેરી જોયા વિના ૧૦૮ વર્ષની સૂચિ કેવી રીતે કરી શકાય? અને કોઇ કરે તો પણ એ કેવી રીતે મોટા ઉપાડે છાપી શકાય?

સૂચિમાં લેખિકાઓની અટકનાં કક્કો-બારાખડી પ્રમાણે ક્રમવાર નામ, શક્ય એટલી લેખિકાઓની જન્મતારીખ, તેમનાં પુસ્તકોની યાદી અને શક્ય હોય ત્યાં પ્રકાશનવર્ષ તથા છેલ્લે બધી કૃતિઓની કક્કો-બારાખડી પ્રમાણે યાદી, આટલો ઉપક્રમ છે. પણ તેમાં ગોટાળાનો અને અઘૂરપનો પાર નથી.

સૌથી શરમજનક ગોટાળો વિખ્યાત શાયર, પાજોદ દરબાર રૂસ્વા મજલૂમીને ‘લેખિકા’ તરીકે સામેલ કરવાનો છે. પુસ્તક છપાઇ ગયા પછી કોઇનું ઘ્યાન જતાં તેની પર સફેદ પટ્ટી મારવી પડી છે. પટ્ટીવાળા પાનાની તસવીર અહીં મુકી છે. સફેદ પટ્ટીની નીચે રૂસ્વાનું નામ હજુ વાંચી શકાય છે. રૂસ્વા વિશે ગયા વર્ષે રજનીકુમાર પંડ્યા અને બીરેન કોઠારીએ વિગતવાર ચરિત્ર કર્યું, તેમની ડોક્યુમેન્ટરી તૈયાર કરી, છતાં રૂસ્વાનો શુમાર લેખિકાઓમાં થઇ ગયો- અને તે પણ એમની શોકસભા જ્યાં ભરાઇ હતી એ જ પરિષદના પ્રકાશનમાં!

સૂચિઓની લોચાલાપશી તો જોતા જઇએ એમ ખબર પડે, પણ અહીં તો પહેલા કોળિયે ઘણી કાંકરીઓ આવી. કવયિત્રી-મિત્ર મનીષા જોશીના બે કાવ્યસંગ્રહો હોવા છતાં સૂચિમાં તેનું નામ જ નથી. પાસે બેઠેલા મિત્ર સંજય ભાવેએ એશા દારૂવાલાનું નામ શોધીને કહ્યું,‘એ પણ નથી!’ ‘સેવા’નાં ઇલાબહેન ભટ્ટ કે તેમના પુસ્તક (વી આર પુઅર બટ હાઉ મેની/ ગરીબ પણ છૈયેં કેટલાં બધાં)નો પણ ઉલ્લેખ નથી. મારી સાથે ‘નોખા ચીલે નવસર્જન’ લખનાર પૂર્વી ગજ્જર તો ક્યાંથી હોય? અવંતિકા ગુણવંત અને કલ્પના જીતેન્દ્ર આ જ નામે જાણીતાં હોવા છતાં તેમની એન્ટ્રી તેમની અજાણી અટકોના નામથી જ છે. ‘મૂળસોતાં ઉખડેલાં’ ભારતના ભાગલા વખતનું વિખ્યાત પુસ્તક, પણ તેનાં લેખિકા કમળાબહેન પટેલનું જન્મવર્ષ ૧૯૬૨ છપાયેલું છે...

પરિષદને પૂછી જોઇએઃ સૂચિની ભૂલોની સૂચિનું પુસ્તક બહાર પાડવામાં રસ ખરો?

Original Post: http://urvishkothari-gujarati.blogspot.com/2009/03/blog-post_18.html

Category :- Samantar Gujarat / Samantar

હા, ત્રીજો મોરચો

પ્રકાશ ન. શાહ

ચૂંટણીના સમયપત્રકની જાહેરાત થઈ કે તરત અહીં 'વળી ત્રીજો મોરચો ?' એ મથાળે કૉંગ્રેસ અને સાથીઓ તેમજ ભાજપ અને સાથીઓ (યુપીએ વિ. એનડીએ) પ્રકારની બે છાવણીઓમાં સીમિત રાજકીય અભિગમવ્યૂહની મર્યાદા વિશે અને તે સિવાયની સંભાવના વિશે નિર્દેશ કરવાનું બન્યું હતું.

તે પછી, ઓરિસ્સામાં બીજુ જનતા-ભાજપ સંકલનાનું તૂટવું અને પૂર્વ પ્રધાનમંત્રી દેવે ગૌડા (જનતા-એસ) તેમજ ડાબેરી પક્ષોની પહેલથી સંખ્યાબંધ પક્ષોનું કૉંગ્રેસ-ભાજપ સિવાયના વિકલ્પ માટેના દર્શન દસ્તાવેજ (વિઝન ડૉક્યુમેન્ટ) પર સહી કરવું : આ બે વાનાં એવાં છે જેણે ત્રીજા મોરચાની વાતને કોઈ હવાઈ તુક્કાને બદલે જમીની સંભાવના તરીકે મૂકી આપી છે.
તમે જુઓ કે દર્શન દસ્તાવેજ બહાર આવ્યો તે સાથે કૉંગ્રેસ અને ભાજપ બેઉના ઘૂંટણના મિજાગરેથી જે આંચકા (ની-જર્ક રિએક્શન) આવ્યા છે તે કેવા છે. કૉંગ્રેસ છાવણીમાંથી કેન્દ્રીય સંસદીય મંત્રી વ્યાલાર રવિએ કહ્યું છે કે આ તો બધા ભાજપ પાસે પાછા જશે. બીજી પાસ, ભાજપની પ્રતિક્રિયા એ છે કે ત્રીજા મોરચાનો નથી કોઈ નેતા, નથી કોઈ કાર્યક્રમ - પછી, કહો, એનું ભાવિ શું હોય.

કૉંગ્રેસે મોરચા બાબતે જે ભય દાખવ્યો અને ભાજપે એની વિશે જે ટીકાભાવ દર્શાવ્યો, એ બેઉમાં મોરચાની એક વાસ્તવિક બળ એટલે કે પોતાના પ્રતિસ્પર્ધી તરીકેની સંભાવનાનો સ્વીકાર છે એમ માનવામાં હરકત નથી. નહીં કે આ ભય અને આ ટીકામાં સત્યનો અંશ નથી; પરંતુ એમાં વાસ્તવિક પડકારનો અંશ પણ છે તે આપણા ખયાલમાં રહેવું જોઈએ.

માર્ક્સવાદી સામ્યવાદી પક્ષના મુખપત્ર 'પીપલ્સ ડેમોક્રસી' એ થોડા દિવસ પર અગ્રલેખની અટારીએથી યાદ આપ્યું હતું તેમ અખિલ ભારતીય પક્ષોની ઓસરતી અગર ઓછી આણના આ દિવસો છે. ૨૦૦૪માં બંને મુખ્ય પક્ષોએ એટલે કે કૉંગ્રેસે અને ભાજપે, દરેકે ૧૯૯૯ને મુકાબલે ૧.૬ ટકા મતહિસ્સો ગુમાવ્યો હતો. જો કે કૉંગ્રેસની બેઠકો ૧૧૪થી વધીને ૧૪૫ થઈ હતી જ્યારે ભાજપની ૧૮૨થી ઘટીને ૧૧૪ થઈ હતી. કૉંગ્રેસ (યુપીએ) સરકાર રચાઈ એનું રહસ્ય, આમ, મિશ્ર સરકારી (કોએલિશનલ) અભિગમવ્યૂહમાં રહેલું છે.

તેથી જેમ ૧૯૯૬ અને ૧૯૯૭માં બન્યું હતું તેમ સંયુક્ત મોરચાના અભિગમવ્યૂહથી બિનકૉંગ્રેસ-બિનભાજપ પરિબળો નવી દિલ્હીને તખતે હોઈ શકે છે. બુઝુર્ગ જ્યોતિ બસુએ (જેઓ ત્યારે વડાપ્રધાનપદ લગોલગ હતા, એમણે) ત્રીજા મોરચાનો રસ્તો દુ:સાધ્ય છે એમ કહ્યું છે, પણ એને અસાધ્ય નથી કહ્યો. તે સાથે એમણે ડહાપણના બોલ પણ ઉચ્ચાર્યા છે કે આ વખતે મોરચા સરકાર શક્ય બને તો સીપીએમે એમાં સીધા સહભાગી બનવું જોઈએ. માર્ક્સવાદી પક્ષના મહામંત્રી પ્રકાશ કરાતે, પણ, કૉંગ્રેસના બહારી ટેકાથી આવી સરકારની શક્યતા પ્રકાશન્તરે સ્વીકારી છે.

અલબત્ત, એનડીએમાં જેમ ભાજપ અને યુપીએમાં જેમ કૉંગ્રેસ કેન્દ્રવર્તી પક્ષ રહ્યાં તેમ આ નવી રચનામાં કોઈ એક પક્ષ વિશે વિચારવું સહેલ નથી. સૌથી મોટી પ્રાદેશિક ફતેહની સંભાવના દર્શન દસ્તાવેજથી અલગ (સામે નહીં પણ અલગ) રહેનારાં માયાવતી અને બહુજનસમાજ પક્ષની છે. પણ તે સંજોગોમાં એમના અગ્રપદની શરતે અને એની ફરતે બધા ગોઠવાઈ તો શકે છે. ત્યારે માર્ક્સવાદી પક્ષે નવી રચના સારુ સુવાણ કરી આપનાર (ફેસિલિટેટર) તરીકેની ભૂમિકા ભજવવી રહેશે, અને દેવે ગૌડાએ 'એમરિટસ સ્ટેટસ'માં સમાધાન શોધવું રહેશે.

સમાજમંથન (સોશ્યલ ચર્નિંગ) અને વૈકલ્પિક વિશ્વદર્શનનો આ વ્યૂહમાં સીધો સમાવેશ બેલાશક નથી, પણ તે માટેનો રસ્તો આવી સરકાર થકી (અને અંશત: તે છતાં) ખૂલી જરૂર શકે છે.

Category :- Samantar Gujarat / Samantar