SAMANTAR GUJARAT

આંતરરાષ્ટ્રીય મહિલા દિવસની ઉજવણી સોમાં વરસમાં પ્રવેશવામાં હતી અને પાટણ કૉલેજની બલાત્કૃતા છાત્રાના કેસમાં છ શિક્ષકોને જનમટીપ પડી : એક રીતે, ગુજરાત પૂરતી તો, મહિલા વરસના શતાબ્દી પર્વની આ એક નાંદી ઘટના જ લેખાશે. ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટમાં એક જ વરસના ટૂંકા ગાળામાં કેસ ચાલવો અને ચુકાદો આવી જવો, એ પણ ઇતિહાસસર્જક બિના છે. જોકે સરકાર અને ન્યાયતંત્ર બેઉએ પોતાની પ્રતિષ્ઠાથી વિપરીત ઝડપે કામ આપ્યું એનું રહસ્ય આ છાત્રાના હિમ્મતભેર બહાર આવવામાં અને ગુજરાતવ્યાપી ઉદ્રેકને વાચા આપવામાં અમદાવાદમાં નાગરિક ફોરમે ('અવાજ' અને 'મહિલા સાંસ્કૃતિક સંઘ'ના મુખ્ય બળ ઉપર) ઉપાડેલ ઝુંબેશઝંડામાં તેમજ કાનૂની મોરચે 'નવસર્જન'ની સક્રિયતામાં રહેલું છે. જો કે પહેલો યશ તો આપણે એ છાત્રાને જ આપીશું જેણે બદનામી અને બદહાલીના ડર વગર કાનૂની લડત આપવાનો નિર્ધાર કરી જાણ્યો. સમાજમાં આસુરી બળોના જંગલમાં એની આ બહાદુરી મેઘાણીની ચારણ કન્યા કરતાં મુદ્દલ ઓછી નહોતી અને નથી. ખેતમજૂરી પર નભતાં માવતરની આ દીકરી, સહેલાઈથી ઊંચે માર્કે પાસ થઈ શિક્ષિકા બનવાના રાજમાર્ગને વળગી રહી શકી હોત; પણ એણે નવી ભોં ભાંગી, અને જેઓ સામાજિક શીલને સારુ લડવા ઇચ્છતાં હશે પણ બહાર નહીં આવી શકતાં હોય એમનો ભો પણ ભાંગ્યો.

હમણાં રાજીપો વ્યક્ત કર્યો, આ ચુકાદાને શતાબ્દી વર્ષની નાંદી ઘટના કહીને; પણ નારાજીપો તેમજ ફરિયાદ અને ફિકરનાં કારણો ઓછાં નથી. જે નફટાઈ-નકટાઈથી પેટભૂખ્યા વકીલોએ સામૂહિક બળાત્કારના છયે આરોપીઓ વાસ્તે છેલવેલ્લી ક્ષણોમાં રહેમ માગી, શું કહીશું એમની એ દલીલો વિશે. એમણે કહ્યું કે અમારા અસીલો કંઈ 'રીઢા ગુનેગારો'  ('હેબિચ્યુઅલ ક્રિમિનલ્સ') નથી બચારા કાચાકુંવારા! સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૭થી જાન્યુઆરી ૨૦૦૮ સુધી સળંગ ચાલેલો સિલસિલો જેમને નામે નોંધાયેલો છે (જોકે ચોપડે બરાબર નહીં ચડેલી આ 'પ્રવૃત્તિ' નોંધાયેલા મહિનાઓ જેટલાં જ વરસો જૂની છે) એમને રીઢા નહીં લેખાવવાની આ ચેષ્ટા વિશે શું કહેવું, સિવાય કે કાળા ડગલાં તે કાળા ડગલાં.

વસમું અને વરવું તો, એમ તો, આ છ શૂરા ભાઈલોગના પત્નીલોકની પ્રતિક્રિયાઓથી પણ લાગ્યું. એક આરોપીની પત્નીએ કહ્યું કે અદાલતે 'બે છોકરાના બાપ' કરતાં અઢાર વરસની છોકરડી ઉપર વધુ ભાર મૂક્યો! નરવો સૂર અલબત્ત પબ્લિક પ્રોસીક્યુટર નયના ભટ્ટનો (ચુકાદો આવી ગયો ત્યાં સુધી રાજ્ય સરકારે જેને ફદિયું પણ આપ્યું નથી, એમનો) હતો કે આ શિક્ષકોએ છાત્રાઓ સાથેના સંબંધનું પાવિત્ર્ય જાળવ્યું નથી અને પોતાનાં કુટુંબનોયે દ્રોહ કર્યો છે. પબ્લિક પ્રોસીક્યુટરની આ ટિપ્પણી, ચુકાદા સબબ તત્ક્ષણ પ્રતિક્રિયાઓ વચ્ચે સુવર્ણરેખ શી દીસે-દીપે છે.

સરકારે, છાત્રાની માગણીથી અને લોકમતના દબાણથી નીમેલાં પબ્લિક પ્રોસીક્યુટર નયના ભટ્ટની સેવાઓ બદલ પાઈ પણ નહીં પરખાવ્યાનો જે ઉલ્લેખ કર્યો એ તો સરકારની એકંદર કારકિર્દી અને કામગીરીના સંદર્ભમાં એક દશાંશમું ટોચકુંયે હોય તો હોય. સરકારમાં ગાંધીનગરથી માંડીને પાટણ સુધીના સ્તરે વિરાજેલાઓ પૈકી કોઈક તબક્કે આંખ આડા કાનની તો કોઈક તબક્કે મેળાપીપણાની વિગતો પાર વિનાની છે. અહીં નમૂના દાખલ એક બે નિર્દેશો જ બસ થઈ પડશે. વરસોનાં વરસો પાટણ કાંડ જારી રહી શક્યો એ લક્ષમાં લઈને રાષ્ટ્રીય મહિલા પંચે આનંદીબહેન પટેલને મંત્રીમંડળમાંથી પડતા મૂકવાની (બરતરફ કરવાની) ભલામણ કર્યાને હવે વરસ થવામાં છે. હાલ અન્ય ખાતાનો હવાલો સંભાળી રહેલાં આનંદીબહેન ગઈ સરકારમાં શિક્ષણ મંત્રી હતાં તેમજ શિક્ષણ ખાતાની જવાબદારી એમણે તેઓ પાટણથી ધારાસભામાં બેસતાં થયાં તે અગાઉથી સંભાળેલી હતી. પહેલવહેલી વાર પાટણનો આ બળાત્કારી સિલસિલો એમના ધ્યાન ઉપર જાન્યુઆરી ૨૦૦૦માં લાવવામાં આવ્યો હતો. એમણે તે પછી બધો વખત પોતાના ખાતાને આ મુદ્દે સુષુપ્ત રાખવાની સક્રિયતા દાખવી છે. છેક ૨૦૦૮ના ફેબ્રુઆરીમાં આ બધું બહાર આવ્યું જ્યારે આનંદીબહેન પાસે શિક્ષણ ખાતું નહોતું.

પણ તેથી કૈં મંત્રીમંડળની સંયુક્ત જવાબદારી તો મટી જતી નથી. ૨૦૦૮ના ફેબ્રુઆરીમાં જ્યારે વિગતો બહાર આવવા લાગી ત્યારે મંત્રીમંડળે પોતાની 'સંયુક્ત જવાબદારી' કેવી તો બખૂબી નિભાવી હશે એનો અંદાજે અહેસાસ પાટણ પીટીસી કૉલેજ વાલી મંડળના પ્રમુખ ધેમરભાઈ ચૌધરીએ રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર પંચ સમક્ષ ૨૧-૪-૨૦૦૮ નાખેલી ધા ઉપરથી આવે છે. આ કેસ સંબંધે રજૂઆત કરવા માટે સતલાસણાની શાળામાંથી (જ્યાં તેઓ શિક્ષક છે) ગેરહાજર રહેવું પડે ત્યારે આચાર્યની મૌખિક પરવાનગી મેળવ્યા છતાં શાળા સંચાલકોએ એમને 'રાજકીય દબાણ'થી નોટિસ આપ્યાનું એમનું કહેવું હતું અને છે. એમણે પંચને આપેલી વિગત મુજબ "આ બનાવને લઈને અમે ગાંધીનગર ખાતે તા. ૨૬-૨-૨૦૦૮ના રોજ મુખ્યમંત્રીશ્રીને આવેદનપત્ર આપવા ગયા હતા. અહીં પોલીસે અમને ગેરકાયદેસર અટકાવ્યા હતા. રાજ્ય સરકારના મંત્રીઓ રમણભાઈ વોરા તેમજ અમિતભાઈ શાહ, શંકરભાઈ ચૌધરી (ધારાસભ્ય) તેમજ ઋષિકેશ પટેલ અને કે.સી.પટેલ સહિત ભાજપના આગેવાનોએ અમોને આ મુદ્દો બંધ કરી દેવા જણાવેલ છે અને આવેદનપત્ર આપવાની પણ ના પાડેલ છે. શિક્ષણમંત્રી અને અમિતભાઈએ મને એકલાને બોલાવીને એ પણ કહેલ છે કે જો તમો આમાં રસ લો છો તો તમારી નોકરી ઉપર પણ ગંભીર અસર પડશે."

રાષ્ટ્રીય મહિલા આયોગની ભલામણ અને માનવ અધિકાર પંચ સમક્ષની ધા, આ બેના ઉજાસમાં ગુજરાત સરકારની છબિ કેવીક નીખરે છે! આ સરકારમાં કલંકિત મંત્રી માત્ર માયા કોડનાની એક જ નથી, આનંદીબહેન પટેલ પણ છે. કાનૂની ચુકાદાએ તો એનું કામ કર્યું, પણ રાજ્ય સરકારે પોતે રાજકીય નીતિમત્તાનાં બુનિયાદી ધારાધોરણો મુજબ વરતવાનું હજુ બાકી છે.

દરમ્યાન, મહિલા દિવસના શતાબ્દી પર્વે આ નાંદી ઘટના બદલ આનંદ વ્યક્ત કરવા સાથે કેવળ શાસકીય અગ્રવર્ગ સામે જ નહીં પણ નાગરિક સમાજના એક અગત્યના હિસ્સા સામેય ફરિયાદની લાગણી પુન: પુન: દર્જ કરવી રહે છે. આ હિસ્સો તે અલબત્ત અધ્યાપક સમુદાયનો છે. 'અભિદૃષ્ટિ' માસિકની હિલચાલ કે બે પાંચ સંવેદનશીલ અધ્યાપકોની વેદના-પ્રકોપ-લાગણી બાદ કરતાં આખાં ને આખાં અધ્યાપક યુનિયનો મહાભારતના સભા પર્વમાં ભીષ્મ ને દ્રોણની પંગતમાં (દુ:શાસનની તરફેણમાં?) મૌન જેવા માલૂમ પડે ત્યારે શું કહેવું, કોને કહેવું.

Category :- Samantar Gujarat / Samantar

'ઇન્ડિયા ટુડે' કોન્કલેવમાં - શું કહીશું એને, સંગોષ્ઠીમાં કે સંગીતિમાં - પાકિસ્તાનના પૂર્વપ્રમુખ મુશર્રફ જે બોલ્યા તેને કારણે તો જરૂર, પણ તેથીયે વધુ તો એમને જે એક વાત સાંભળવાની આવી એને કારણે સવિશેષ રસ આ લખનાર સહિત ઘણાને પડ્યો હશે. સાંસદ મદનીએ એમને કહ્યું કે "પાકિસ્તાન કી જીતની ટોટલ પોપ્યુલેશન હૈ ઉસસે જ્યાદા પોપ્યુલેશન હૈ ઇન્ડિયન મુસ્લિમ્સ કી." અને આ સાથે એમણે જે પણ કહ્યું એનો મરમ અને માયનો એ હતો કે અમે અમારા પ્રશ્નો હલ કરી શકીએ તેમ છીએ, તમે અમને - કેમકે અમે મુસલમાન છીએ - બાકી દેશથી વિમુખ (એલિયેનેટ) કરવાની કોશિશ કૃપા કરીને કરશો મા. દેખીતી રીતે જ, જૈશે મોહમ્મદ અને લશ્કરે તોઇબાની સક્રિયતાનો યશ મુશર્રફે 'ભારતના મુસ્લિમોની, ખાસ કરીને કાશ્મીરના મુસ્લિમોની પરિસ્થિતિને' આપ્યો એમાંથી મૌલાના મદનીની આ પ્રતિક્રિયા આવી હતી. કંઈક ડઘાઈ ગયેલા મુશર્રફ પાસે પછી કોઈ વિકલ્પ નહોતો, સિવાય કે "જો તમે અહીં તમારા હાલથી રાજી હો તો ... હું મારા શબ્દો પાછા ખેંચું છું" એમ કંઈક વ્યંગમાં કહેવાનો.

નહીં કે આ વ્યંગને અવકાશ નથી. દેશના મુસ્લિમોને ફરિયાદની લાગણી જરૂર હશે. અને એ માટેનાં કારણો સાચર સમિતિના હેવાલ પછી આપણને અજાણ્યાં પણ ન હોવાં જોઈએ. છતાં, તમે અહીં તમારા હાલથી 'રાજી' છો એવા મુશર્રફી વ્યંગને જરા બીજી રીતે પણ જોવા તપાસવાની અને સમજવાની જરૂર છે. સાંસદ મદની આ દેશના નાગરિક છે, સક્રિય નાગરિક છે અને કાયદાકાનૂન ઘડનારી તેમ નીતિવિષયક ચર્ચા અને ધારાધોરણો ઠરાવતી સંસદમાં બેસે છે. બરોબરીના નાગરિક તરીકે હક અને ફરજની કશ્મકશમાં ને જદ્દોજેહદમાં પડેલાઓ પૈકી છે. સક્રિય સહભાગિતાની આ જે ભૂમિકા ભારતના બંધારણે શક્ય બનાવી છે એને કારણે બાકી સમાજથી વિમુખ નહીં થવાની અગર તો વિમુખતાનાં કારણો છતાં ઓછા વિમુખ હોવાની એક વાસ્તવિક સંભાવનામાં તેઓ વસેશ્વસે છે. એમની ફરિયાદ લાગણીમાં આ સંજોગોમાં તીવ્રતા છતાં ડંખ તો કમસે કમ ન જ હોય. વળી, સંસદ થકી વ્યાપક સહભાગિતાના ક્ષેત્રમાં જવાનું બન્યું ત્યારે મદનીને એ પણ સમજાયું જ હોય કે જો કોઈ ફરિયાદો કેવળ મુસ્લિમ હોવાને કારણે હોય તો સંખ્યાબંધ ફરિયાદો એવી છે જે બાકી હિંદુશીખઈસાઈની પણ છે. ઘણીખરી તો નાગરિક માત્રની છે. અંતે તો, બધી અને બધી જ નાગરિક સમાજ માટેની છે.

મુશર્રફે હોદ્દે ચડ્યા પછી એમના ઉત્તર કાળમાં, ૯/૧૧ સાથે વિશ્વપરિસ્થિતિમાં ઊભા થયેલ તાણ ને તકાજાની તેમ અમેરિકી દબાણ તળેની પરિસ્થિતિમાં કેટલીક એવી કોશિશ જરૂર કરી જેને નાગરિક સમાજની રીતે ધર્મ્ય ગણી શકાય. પણ એક લશ્કરશાહ વર્દી ઉતારે એટલા માત્રથી ને લશ્કરશાહી સામંતશાહી અને લોકશાહી વચ્ચેનું અંતર કાપી તો શકતો નથી. ૧૯૪૭ પછી ગાંધીનેહરુપટેલની સ્વરાજત્રિપુટી સહિતની એક આખી નક્ષત્રમાળાના પ્રકાશમાં ભારતે જે રાહ લીધો, જેને કારણે 'એમને બાકી સમાજથી વિમુખ ન કરો' એવી નરવીગરવી ભારતીય મુસ્લિમ ભૂમિકા શક્ય બની, એવું સદ્ભાગ્ય પાકિસ્તાનને મળતાં મળશે. ત્યાં તાજેતરનો સમયગાળો નાગરિક સમાજની તેમજ તેને પરત્વે જાગૃતિનો જરૂર છે, પણ આપણે સારુયે જો મજલ લાંબી હોય તો એને સારુ તો તે અતિ અતિ લાંબી હોવાની છે.

બિનસાંપ્રદાયિક નાગરિક ભૂમિકા તે શું એનો એક સંકેત હમણેના દિવસોમાં દારુલ ઉલૂમે, અહીં મુસ્લિમોએ કોઈ નેતા અને પક્ષ માટે માત્ર ધર્મને ધોરણે મત ન આપવો જોઈએ એવાં જે હિતવચનો ઉચ્ચાર્યાં છે એમાંથી મળી રહે છે. સરસ કહ્યું છે દારુલ ઉલૂમે કે ભારત એક બિનસાંપ્રદાયિક મુલક છે. મતલબ, આ કોઈ ઇસ્લામી મુલક નથી કે એમાં મુસ્લિમ હાકેમ કે મુસ્લિમ પક્ષ માટે જ મત આપવાનો હોય તો હોય. મુસ્લિમ તરીકે, ઇસ્લામમાં માનનાર તરીકે વિચારવાનું બને એ સ્વાભાવિક છે. પણ મત તો ભારતના બંધારણની મોકળાશમાં અને મર્યાદામાં જે પણ નેતાઓ કે પક્ષો મુસ્લિમો સહિત દેશ સમસ્તમાં તરફેણમાં કામ કરતા હોય એમને અને એમને જ આપવાનો હોય.

એક નવી હવા, નવી સમજ બની રહી છે. પડકારો છે. ફરિયાદો છે. પણ સરેરાશ ભારતીયને નાતે આપણે જો બદ્ધ માનસથી કામ પાડીએ તો કાળગ્રસ્ત કરીશું. બધા મુસ્લિમો આતંકવાદી નથી, પણ બધા આતંકવાદીઓ મુસ્લિમ છે એવા રૂઢ (અને તથ્યનિરપેક્ષ) મનોમાલિન્યથી હટવાની જરૂર છે એ મુશર્રફજોગ મદનીવચનો પછી જુદેસર કહેવાની જરૂર ન હોવી જોઈએ.

Category :- Samantar Gujarat / Samantar