GANDHIANA

બા : મહાત્માનાં અર્ધાંગિની : (પુસ્તકના લેખક : અરુણ ગાંધી; અનુવાદ – સોનલ પરીખ : sonalparikh1000@gmail.com મૂલ્ય : બસો રૂપિયા; પાન સંખ્યા–270; પ્રથમ આવૃત્તિ : ઓક્ટોબર, 2016; પ્રકાશક અને મુદ્રક : વિવેક જીતેન્દ્ર દેસાઈ, નવજીવન મુદ્રણાલય, અમદાવાદ–380 014; ફોન : 079-2754 0635 અને 079-2754 2634;  eMail : sales@navajivantrust.org Website : www.navajivantrust.org )

હમણાં એક સુંદર પુસ્તક વાંચવાનું થયું. તેનું નામ છે: ‘બા : મહાત્માનાં અર્ધાંગિની.’ શીર્ષક સૂચવે છે તેમ, તેમાં ભારતની એક માતૃમૂર્તિ કસ્તૂરબાની જીવનકથા છે. આ પુસ્તકને ‘ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી’ તરફથી વર્ષ 2016ના શ્રેષ્ઠ અનુવાદ તરીકે ઘોષિત કરવામાં આવ્યું છે.

કસ્તૂરબા વિશે મોટા ભાગના લોકોની છાપ એવી છે કે તેઓ આદર્શ ભારતીય નારી હતાં. પતિના પગલાંમાં પગ મૂકીને ચાલનારા હતાં. પ્રેમાળ માતા હતાં. એથી વિશેષ કોઈ પ્રતિભા એમનામાં હતી નહીં.

પણ તેમ ન હતું. તેઓ એક મહાત્માનાં અર્ધાંગિની હતાં જરૂર; અંધ અનુગામિની નહીં, સમજદાર સંગિની હતાં. મહાત્માનાં અર્ધાંગિની બનવાની સાધનાએ તેમનામાં રહેલી સ્ત્રીને અને માતાને અનેક નવાં પરિમાણો આપ્યાં હતાં. તેમનામાં રહેલી સહજ સૂઝ અને દૃઢતાએ મહાત્માને પણ અનેકવાર દોર્યા હતા. તેથી જ બાપુ બાને પોતાનું ‘શુભતર અર્ધાંગ’ કહેતા.

‘બા : મહાત્માનાં અર્ધાંગિની' પુસ્તકની વિશેષતા એ છે કે તેને મૂળ અંગ્રેજીમાં લખનાર અરુણ ગાંધી કસ્તૂરબાના પૌત્ર છે અને તેનો અનુવાદ કરનાર સોનલ પરીખ કસ્તૂરબાનાં પૌત્રીનાં પૌત્રી છે.

અહીં હું આ બન્નેનો થોડો પરિચય તેમ જ પુસ્તક પર કામ કરતી વખતના તેમના મનોભાવોના અંશો આપું છું :

ડૉ. અરુણ મણિલાલ ગાંધી કસ્તૂરબા અને બાપુના પાંચમા પૌત્ર. તેમનો જન્મ 14 એપ્રિલ, 1934માં દક્ષિણ આફ્રિકાના ફિનિક્સ આશ્રમમાં થયો હતો. માતા–પિતા સુશીલા અને મણિલાલે પોતાનાં સન્તાનોને બાપુ–ચિંધ્યા માર્ગે ઉછેર્યાં હતાં.

બાળપણના અને તરુણાવસ્થાના ઘણા મહિના તેમણે બા–બાપુ સાથે વર્ધાના સેવાગ્રામ આશ્રમમાં ગાળ્યા. દક્ષિણ આફ્રિકાનો રંગભેદ અને ત્યાંનું હિંસાથી ખદબદતું વાતાવરણ જોઈ, અરુણનું યુવાન લોહી ઊકળી ઊઠતું. બાએ તેને, તેના આક્રોશને વિધ્વંસક માર્ગે ન લઈ જતાં, પરિવર્તન માટેની શક્તિ બનાવતાં શીખવ્યું હતું.

કેટલોક સમય ભારતમાં ગ્રામીણો માટે કામ કર્યા બાદ, અરુણ ગાંધી અને તેમનાં પત્ની સુનંદા, શાન્તિ અને અહિંસાની વાત વિશ્વફલક પર મુકવાનું સ્વપ્ન લઈ અમેરિકામાં સ્થીર થયાં. 2007માં સુનંદાએ ચીરવિદાય લીધી.

શાન્તિ અને અહિંસાનાં બીજ દૂર દૂર સુધી ફેલાવવા લાંબા પ્રવાસો કરતા રહેતાં અરુણ ગાંધી, પોતાને ‘શાન્તખેડૂત’(પીસ ફાર્મર) ગણાવે છે અને એક દિવસ શાન્તિનાં આ બીજ, હરિયાળો પાક બની, માનવજાતને અર્પણ કરી શકાશે તેવી આશા સેવે છે..

સોનલ પરીખના પિતા ડૉ. પ્રબોધ પારેખનાં મા રામીબહેન, મહાત્મા ગાંધીના મોટા પુત્ર હરીલાલનાં પુત્રી. માતા–પિતા માધવી અને પ્રબોધે પોતાનાં સંતાનોને મહાત્માના વંશજ હોવાની સભાનતા આપ્યા વિના, સાદાઈ અને સહજતાથી ઉછેર્યાં છે.

પત્રકારત્વ અને સર્જનાત્મક લેખનને પોતાની કારકિર્દી બનાવનાર સોનલ પરીખે, મુમ્બઈના ભારતીય વિદ્યાભવન, ગાંધી સ્મારકનિધિ (મણિભવન) તેમ જ મુમ્બઈ સર્વોદય મંડળ જેવી સંસ્થાઓમાં લેખન, સંશોધન અને વહીવટી કાર્યોનો અનુભવ લીધો છે અને ‘જન્મભૂમિ'નાં તંત્રીવિભાગમાં કામ કર્યું છે. હાલ બેંગલોર રહી ‘જન્મભૂમિ’, ‘જન્મભૂમિ પ્રવાસી', ‘પ્રબુદ્ધ જીવન', ‘નવચેતન', ‘કવિતા', ‘વિચારવલોણું'માં કૉલમો લખવા ઉપરાંત અનુવાદો કરે છે અને સ્વતંત્ર પુસ્તકો લખે છે.

હવે આ બન્ને, કસ્તૂરબા વિશે લખવા કેમ પ્રેરાયાં? એમના જ શબ્દોમાં જોઈએ :

લેખક અરુણ ગાંધી કહે છે :

‘મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી’નું વ્યક્તિત્વ એવું વિરાટ હતું કે તેની નજીકનું બીજું કોઈ દેખાય નહીં. મારાં દાદી કસ્તૂરબા અને મારા પિતા મણિલાલ–આ બન્નેએ મારા દાદા મહાત્મા ગાંધીના વિચારો અને વ્યક્તિત્વમાં પોતાને ઓગાળી દીધાં હતાં.

આધુનિક, પશ્ચિમી મૂલ્યોમાં માનનારાઓ મોહનદાસ પર આરોપ પણ મૂકે છે કે એમની છાયામાં બીજા બધાંનો વિકાસ રુંધાઈ ગયો. પણ બાપુ પાસે મહાન ધ્યેય હતું, આદર્શો હતા, તેમની એક દૃષ્ટિ હતી, વ્યક્તિને પરિવર્તિત કરવાની શક્તિ પણ હતી. તેનાં પરિણામે કસ્તૂરબા અને મણિલાલે અને બીજા અનેકે પોતાની વ્યક્તિગત પ્રાપ્તિ વિશે વિચારવા કરતાં પોતાનાં જીવન બાપુને સમર્પિત કરવાનું વધુ પસંદ કર્યું હતું.

જેમણે કસ્તૂરબાને જોયાં છે તેમને ‘બા’ શબ્દનો, માતૃત્વનો સાચો અર્થ સમજાયો છે. મને હંમેશાં એક પસ્તાવો રહ્યો કે હું બાને પૂરાં જાણી ન શક્યો. મેં છેલ્લે તેમને જોયાં ત્યારે હું પાંચ વરસનો હતો. 1939ની એ સાલ હતી. મારા પિતા મણિલાલે ત્યારે દક્ષિણ આફ્રિકામાં રહી બાપુએ 1873માં શરૂ કરેલા આંદોલનને આગળ ધપાવતાં અહિંસક માર્ગે સામાજિક અને રાજકીય પરિવર્તનોની દિશામાં કામ ઉપાડેલું હતું. દર ચાર વર્ષે એક વાર તેઓ ભારત આવીને પરિવારને મળતા. દાદા–દાદીનું હૂંફભર્યું, સતત વરસતું હેત મારી બાલ્યવયની સ્મૃિતઓનું ધન છે.

બા પ્રત્યેના પ્રેમ ઉપરાંત બીજી એક વાતે પણ મને બા વિશે જાણવા પ્રેર્યો. તે એ કે બાને જે થોડા લોકો ઓળખે છે તે સિવાય બાકીના મોટા ભાગના લોકો એવું માને છે કે બા એક અલ્પશિક્ષિત, સાધારણ અને સુશીલ સન્નારી હતાં. પતિને અનુસરતાં; પણ પતિ જે વિરાટ કાર્યો કરતા તેના વિશે ભાગ્યે જ કંઈ સમજતાં.

હું આવું માનવા તૈયાર ન હતો. મારા અને મારાં માતાપિતાના અનુભવો જુદું કહેતા હતા. બાએ ઔપચારિક શિક્ષણ ખૂબ ઓછું લીધું હોવા છતાં; તેઓ અજ્ઞાન કે અલ્પમતિ ન હતાં. ઇતિહાસ મારાં દાદીને અવગણે તે હું સાંખી ન શકું. ઘણી જહેમતોને અન્તે અમે એ નિષ્કર્ષ પર પહોંચ્યા છીએ કે ભારતના સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામમાં બાની એક અગત્યની ભૂમિકા હતી. બાપુને મહાત્મા બનાવવામાં તેમનો મોટો ફાળો હતો. બાનું સમર્પણ, તેમની પોતાની એ પ્રતિતીને લીધે પણ હતું કે આ જ રસ્તો સાચો છે. ગુલામી કે અંધ અનુકરણ કદી બાના સ્વભાવમાં ન હતું.

‘સત્યના પ્રયોગો’માં બાપુએ લખ્યું છે કે અહિંસાની મૂળભૂત તાલીમ તેઓ બા પાસેથી પામ્યા છે. બા નિષ્ક્રિય ન હતાં. આક્રમક પણ ન હતાં. તેમને જે સાચું લાગતું, યોગ્ય લાગતું, તે મક્કમતાથી કરતાં. પતિની કોઈ વાત ગળે ન ઊતરે ત્યારે બા દલીલો ન કરતાં; પણ શાન્તિથી મક્કમતાથી તેને યોગ્ય માર્ગે વાળતાં, સત્ય તરફ પ્રેરતાં, અહિંસાના તત્ત્વજ્ઞાનનો આ જ અર્ક છે તેમ બાપુ હમ્મેશાં કહેતા.

પણ બા વિશે જાણવાનું બહુ જ મુશ્કેલ હતું. તેમણે પોતે કશું લખ્યું નથી અને તેમના જીવનના સન્દર્ભો ખોવાઈ ગયા છે. પોરબન્દરના પૂરમાં તમામ દસ્તાવેજી પુરાવાઓ ધોવાઈ ગયા છે. બાનાં માતાપિતા અને ભાઈઓ વહેલી વયે મૃત્યુ પામ્યાં. બાપુએ પોતાનાં લખાણોમાં આપેલા સન્દર્ભો સિવાય બાના પરિવારના ઇતિહાસ વિશે જાણવાનો કોઈ આધાર નથી.

એટલે મારા અને મારાં પત્ની સુનન્દાના સંશોધનનો મુખ્ત સ્રોત રહ્યો, મૌખિક ઇતિહાસ. આ ઇતિહાસ આપનારા તમામની દૃષ્ટિ બાપુની પ્રેરક સ્મૃિતઓથી અંજાયેલી હતી. બાને કેન્દ્રમાં રાખી વાતો કઢાવવામાં અમારે ધીરજ અને ખંતની ભરપૂર જરૂર પડતી. 1960થી અમે મુલાકાતો લેવા માંડી, રેકૉર્ડિંગ કરવા માંડ્યાં. બાની સાથે થોડુંયે રહ્યા હોય તેવા લોકોને અમે શોધતા રહેતાં.

છેવટે પુસ્તક તો તૈયાર થયું; પણ યુરોપ–અમેરિકાના કોઈ પ્રકાશક તેને છાપવા તૈયાર નહીં ! ‘કસ્તૂરબામાં કોને રસ પડે? તમે તમારા દાદા મહાત્મા ગાંધી વિશે કેમ નથી લખતા ?’ – એવા પ્રતિભાવ મળતા.

અમને આશ્ચર્ય થતું. મહિલાઓના અધિકાર માટે અમે જાગ્રત, તેથી બાનાં જીવન અને કાર્યો વિશે ઊતરતો મત સ્વીકારીએ નહીં. સહેલાઈથી હાર માનીએ નહીં. છેવટે 1979માં એક જર્મન પ્રકાશક વેલાખ હિન્દા ઉન્દ દિલ્માએ તેની જર્મન આવૃત્તિ પ્રગટ કરી. 1983માં મેક્સિકો યુનિવર્સિટીએ તેનું સ્પૅનિશ ભાષાન્તર પ્રગટ કર્યું.

પુસ્તકની અંગ્રેજી આવૃત્તિના પ્રકાશનમાં હજુ વિઘ્નો આવ્યાં જ કરતાં હતાં. તેની વાત ન કરીએ તેટલું જ સારું. અમે આશા છોડી દેવાની તૈયારીમાં જ હતાં, એ વખતે ઓઝાર્ક માઉન્ટન નામે એક પ્રકાશકે છેવટે પુસ્તક છાપ્યું.

બા–બાપુ અભિન્ન છે એટલે એક રીતે આ બા–બાપુની સહિયારી જીવનકથા છે. બાની કહાણી, બાપુના જીવન જેવી નાટ્યાત્મક નથી; પણ છતાં એ કહાણી અલગ છે, અજોડ છે, પ્રેરક છે. મને આશા છે કે પ્રેમપૂર્વક કરેલો અમારો આ પરિશ્રમ સાર્થક થશે.

– અરુણ ગાંધી

અને પ્રાસ્તાવિક ‘કિંચીત્’માં અનુવાદિકા સોનલ પરીખ લખે છે :

‘કસ્તૂરબા મારાં દાદીનાં દાદી.’

લોહીનો આ સમ્બન્ધ ન હોત તો પણ કસ્તૂરબાને સમજવાની ઝંખના, એક સ્ત્રી તરીકે, એક સર્જક તરીકે, મારામાં જાગી જ હોત એમ હું ચોક્કસ માનું છું.

તેર વરસની ઉમ્મરે પોતાનાથી થોડા મહિના નાના મોહનદાસ સાથે તેમનાં લગ્ન થયાં. બાસઠ વર્ષના દામ્પત્ય દરમિયાન મોહનદાસ મહાત્મા બન્યા, અંગત અને જાહેરજીવનનાં શીખરો સર કરતા ગયા, સત્યાગ્રહની અત્યન્ત મૌલિક પદ્ધતિ શોધી, દક્ષિણ આફ્રિકામાં અને હિન્દમાં વિરાટ કાર્યો કર્યાં, દેશને બ્રિટિશ શાસનથી મુક્ત કર્યો, સમગ્ર વિશ્વની ગરીબ, શોષિત માનવજાતને પાંખમાં લેવા ધાર્યું. આવા નિત્ય પરિવર્તનશીલ અને સત્યશોધક, આદર્શો અને સિદ્ધાન્તો માટે મોટા ભોગ આપવા અને અપાવવા કટિબદ્ધ મહાત્માનાં અર્ધાંગિની બનવું એ બહુ કપરું, ગજું માંગી લે તેવું કામ છે.

બાપુનાં જીવનકાર્યો અને દેશના ઇતિહાસનાં મહાપરિવર્તનો સાથે, બાનું જીવન અભિન્નપણે વણાયેલું છે. બાપુની પડખે રહી, બાએ પણ વિરાટ ઐતિહાસિક ઘટનાઓનાં મૂળમાં, પોતાની પ્રાણશક્તિ સિંચી છે. કાઠિયાવાડની એક સંસ્કારી પણ નિરક્ષર કન્યામાંથી રાષ્ટ્રમાતા બનતાં સુધીની બાની યાત્રાના વળાંકો અને પડાવો કેવા હશે? તેમણે કેવાં સમાધાનો કર્યાં હશે, શું છોડ્યું હશે, શું અપનાવ્યું હશે, પોતાને કેવી રીતે સજ્જ કરતાં રહ્યાં હશે, તેની કલ્પના કરું, ત્યારે મારા મનમાં જે રોમાંચ જાગે છે, જે ઊથલપાથલ થાય છે, તેનું વર્ણન કરવું મુશ્કેલ છે.

ડૉ. અરુણ ગાંધી – મારા અરુણમામા –નું પુસ્તક ‘ધ ફરગોટન વુમન’ વાંચ્યું ત્યારે એક પૌત્ર તરીકે કસ્તૂરબાને સમજવાની અને તેમના વ્યક્તિત્વને વિશ્વ સમક્ષ રજૂ કરવાની અરુણમામાની તાલાવેલી મને ઊંડે સુધી સ્પર્શી ગઈ. તેમણે અને સુનંદામામીએ બાના જીવનચરિત્રના આલેખન માટે પુષ્કળ જહેમત ઊઠાવી છે અને ઉપલબ્ધ માહિતી સાથે કલ્પનાનું સંયમિત સંતુલન સાધતા જઈ, અત્યન્ત સુન્દર રીતે, પ્રેમપૂર્ણ નજાકત સાથે, બાનું અનોખું જીવન શબ્દબદ્ધ કર્યું છે. પુસ્તકમાંથી પસાર થતાં આપણે જાણવા પામીએ છીએ કે બા અંધ અનુગામીની ન હતાં, સમજદાર અને પ્રેમાળ જીવનસંગિની હતાં. તેમનું માતૃત્વ તેમનાં સન્તાનો અને સન્તાનોનાં સન્તાનોથી વિસ્તરી હજારો–લાખો દેશવાસીઓ સુધી પહોંચ્યું હતું.

અનુવાદમાં ‘જીવ’ આવે તે અનુવાદની પહેલી શરત છે. સુરેશ દલાલ ‘અનુવાદ’ માટે ‘અનુસર્જન’ શબ્દ વાપરતા. પુસ્તક સાથે સર્જનાત્મક રીતે સંકળાઈ શકાય તો જ અનુસર્જન બની શકે. મેં પૂરી મહેનત કરી છે, મહિનાઓ સુધી બા સાથે તદાકાર બની છું, તેમના સમયમાં – તેમના ફલક પર જીવી છું તેમની સાથે વલોવાઈ પણ છું. આશા છે કે અમારાં, આપણાં સૌનાં બાની આ રસપૂર્ણ અને પ્રેરક જીવનકથા ગુજરાતી વાચકોની નવી પેઢીને પણ ગમશે.

– સોનલ પરીખ

(લેખક અને અનુવાદિકાનાં લખાણો સહેસાજ સાભાર ટૂંકાવીને ..)

નોંધ : તો આમ વાત છે. અવકાશે પુસ્તકના અંશ પણ આપવા ધારીએ છીએ. કારણ કે આમાં કસ્તૂરબા વિશે પુસ્તકમાંનું કશું જ મૂકી શકાયું નથી!

♦●♦

સૌજન્ય : ’સન્ડે ઈ.મહેફીલ’ – વર્ષઃ ચૌદમું – અંકઃ 411 –October 14, 2018

Category :- Gandhiana

Alternative rendering

GOPALKRISHNA GANDHI
11-10-2018

January 1942: Mahatma Gandhi with Mahadev Desai at Sevagram. Photo: the hindu archives

A page from Mahadev Desai’s manuscript of his translation of “An Autobiography”: Chapter XXII, “Comparative Study of Religions”, Part II.

A page from Mahadev Desai’s manuscript of his translation of “An Autobiography”: Chapter XXII, ‘Comparative Study of Religions’, Part II. Photo: FROM AN AUTOBIOGRAPHY OR THE STORY OF MY EXPERIMENTS WITH TRUTH

Tridip Suhrud’s meticulously produced critical edition of Gandhi’s autobiography in English gives readers some of the flavours of the original in Gujarati by polishing and leaving it gleaming with marginal annotations.

TRANSLATIONS render; they do not reproduce the original.

There they are rather like music. Every time a song is sung or played, it comes just a shade different, depending on the musician’s state of being—physical and psychological—external factors like the climate, natural and aesthetic, and the availability of musical aids which change, vary, diversify from age to age. The song stays the same; its singing varies.

A raga composition by Tyagaraja (1767-1847) would have been sung by his contemporaries in one way, a century later in another way, and today, by today’s vidwan, with somewhat new inflections. And if, by some H.G. Wells-ian fluxions of time and space, Tyagaraja were to descend on the contemporary scene in a flying chariot, he might well collaborate with the blue-jeaned vidwan in rendering his 150-year-old composition with old fealties intact but new novelties added, the text or lyrics as they are called, of course, remaining the same.

Quite something like this happened with the autobiography of M.K. Gandhi (1869-1948). Written by him in instalments in astonishingly expressive Gujarati over an extended period starting in 1925, it was rendered into classical English by his scholar-secretary and literary alter ego, Mahadev Desai (1892-1942). One can be sure Gandhi went through his own story as it was being done into English line by line, word by word. Navajivan published the English translation in two volumes, in 1927 and 1928, to instant and international acclaim.

Authenticity, not identicality

The fostering words were Gandhi’s, the fostered words were Desai’s. There was an authenticity in the English version, not an indenticality. And the margin between those two was not just “passed” by Gandhi as legit but embraced by him as licit. The Gujarati original had osmosed into the English version. The English was, therefore, less of a translation than a recension of the original. The English translation is Desai’s in a literal sense. It is a Gandhi-Desai product in its inner-ness.

Eager to take in Gandhi’s life story as told by him, the world absorbed the English translation, with Gandhi witnessing and perhaps wondering at the surge of approval and the tide of appreciation with which it was received. For its readers, the book was what it indeed was, Gandhi’s autobiography written by him and published in his lifetime and so as salt-true as true salt can be. They did not, when the translation appeared or even for a long time thereafter, sit down to compare, with the help of bilingual experts or dictionaries, the English with the Gujarati to see if there was any departure from the first. If there was any, it was Gandhi’s, not Desai’s. They also knew Gandhi’s English was of the highest quality as was the translator’s and the work, collaborative and conjoined, was for all intents and purposes straight from out of Gandhi’s experience and his active vocabulary.

And so Satyana Prayogo athava Atmakatha in the aqua pura of its Gujarati emerged as An Autobiography or The Story of My Experiments With Truth in the delectamentum aqua of its English version. A literal translation of the title would have been “Truth’s Experiments or An Autobiography”. True to the original, yes, but would it have rung true? One wonders.

Two questions arise.

1. Is the difference in title a significant difference?

2. Did readers note the subtle difference in the title?

The answer to the first has to be: Yes, “Truth’s Experiments or an Autobiography” is not the same thing as An Autobiography or The Story of My Experiments with Truth. To the extent that truth as experimenter is different from truth as the experimented-upon, the difference is significant. In the Gujarati, truth is the protagonist, the active agent. In the English, the author is. In fact “My” brings him into the title frontally. Inter-language variations in translation may or may not be intrinsically significant, but whether they are or not, the fact of the variation has to be noticed, noted and recorded.

Truth as protagonist

Why? It has to be noticed and noted for both verisimilitude and veracity. We can be sure that Gandhi and Desai would have discussed the title. Did they find the original somehow wanting, deficient? Did the erudite V.S. Srinivasa Sastri, long-serving president of the Servants of India Society, who went through the draft and, on the condition of anonymity, suggested revisions “from the point of view of language”, encourage Gandhi to modify the title? Did the austere “Servant of India” think it presumptuous—arrogating the right to speak on truth’s behalf? Perhaps one day a mouldy paper trail will lead to the answer. Be that as it may, Gandhi and Desai modified the title in English to what has now settled into the readers’ imagination. But—and this is significant—Gandhi did not proceed to retro-revise the Gujarati title. He kept that as it was. The title of the original work, the autobiography in its first form, therefore, remains and it has truth as the protagonist in Gandhi’s life, not Gandhi as the protagonist in truth’s terrestrial career.

The answer to the second question is: Not the “ordinary” reader but the fastidious one or the pedant would have noticed. And then saying “Ah yes” moved on to the text.

Rigour requires the reader to note, ponder, consider the nuances of the title change. Respect requires the reader to accept it un-judgmentally for it has come from the author. From another hand, this atrial change would have been regarded as unacceptable.

A combination of rigour and respect actuates Tridip Suhrud’s meticulously produced critical edition of the Gandhi-Desai translation. He brings to bear on the entire text—a mammoth task—the kind of reflection I have attempted in the preceding lines on the title alone.

Entering the translator’s mind

If as his translator literary alter ego and interpreter Desai was, to deploy a cliche, something like Gandhi’s Boswell, then Desai has found in Suhrud, his own or Boswell’s Boswell or—to be specific—a Peter Martin, Boswell’s and, therefore, the biographer’s biographer. Not in the sense of one who has written a life of Desai (which, one hopes, he will, some day) but in that of one who has entered the translator’s mind to see its working, in the word renderings, the subtle edits, the elisions, occlusions, substitutions and, thereby, helped us see the working of the author’s own evolving self-image.

Not just a mastery over Gujarati, his mother tongue, but an unabashed love for that language has spurred Suhrud to match the original autobiography, word for word, with the English version and to put down on the margins of the work, the variations. And he has not done so to demonstrate the superiority of the original but to enrich the reading of the English by this “alongside” method. “Look!”, Suhrud seems to say, “Gandhi’s was no ordinary Gujarati; it was that of a stylist, an aesthete, an artist in economy and precision but an artist also in expressive picturisation. So that you, dear reader of the great English rendering, do not miss out on the nuances that the Gujarati has, just look at some of those….” And he then proceeds to give, on the margins of page after page, new English renderings of some of the Gujarati words, phrases, references that have dropped off from the English rendering.

This method has, in Urdu writing, both calligraphic and printed, a hallowed word—hashiya, meaning literally, the margin. But the word has a wider connotation, signifying the space fringing a page of text in which space the reader, the commentator, may write, with the same care as the author of the page, notes, comments and observations that will be, thereafter, read in conjunction with the central text. The hashiya becomes, in effect, a running commentary on the text. And as it is transcribed on the page itself (which provides for hashiye by leaving wide margins) it cannot be random, casual not to say frivolous.

Suhrud has used the hashiya mode to differential effect. The page stirs with new life, as it were, because of the alternatives that link the chosen word or reference to the original Gujarati and illuminate it. The marginal annotations do not crowd the page, they just about dot it. Typically, they could number three to five per page and then certainly not on every page. Suhrud’s marginalia are restrained, spare. So the reader has the Desai rendering and the Suhrud rendition on the same page, not to choose one over the other but to experience both stereophonically. He has fimbriated the text with annotations that fill up the black-and-white charcoal line drawing with the pigments of felt experience.

To consider a few representative examples.

Gandhi’s well-known disparaging of his father’s three marriages seriatim is followed up-close by his description of his own marriage at the age of 13. The English translation has:

“I was devoted to my parents. But no less was I devoted to the passions that flesh is heir to.”

The Gujarati is more direct, like Gandhi. Suhrud shows us that the original had “I was devoted to father” (not “parents”) and he renders the original next sentence in his hashiya as

“But was I any less devoted to the passions?”

That sentence in the Gujarati has an interrogative ending is just as Gandhi would have said or written it, with a rhyme tucked in it as well: pitrabhakt (father-devoted) juxtaposed with vishaybhakt (passion-devoted). The rhyme just could not have been transported from one language register to the other, and Desai is right in not having even tried but the deficit suffered in the substitution of “parents” for “father” and the impersonalised reference in “flesh is heir to” is made up for by the hashiya.

morphing proverbs

Desai has, with good reason, sought generally to rub down Gujarati’s very “its own” linguistic demarches. This leads to his morphing proverbs into their standard English meaning—a pragmatic solution. Talking about his neglect of cultivating a good handwriting, he writes of his repenting this neglect when he saw the “beautiful handwriting of lawyers and young men born and educated in South Africa”. This is how it is put in the English. But the original, as Suhrud shows, did not use the generic “beautiful”. It had a Gujarati metaphor: moti na dana jeva aksharo, which translates as (in Suhrud) “pearl-like” characters. In the same passage on handwriting, the English has “I later tried to improve mine, but it was too late.” So it was and saying “it was too late” is not wrong, not wrong by far. But it is still not the same as saying it, as Gandhi does in the Gujarati, through a proverb: pan pake ghade kain kantha charhe?, which Suhrud renders as “(but) can one add a rim to a perfectly baked clay pot?”

In the passage where Gandhi recounts his confessing to his father the “stealing” of a piece of gold from his brother’s armlet, the English sentence reads: “I was afraid of the pain that I should cause him.” The Gujarati paints a more graphic scene, which Suhrud provides as “…lest he should be pained and strike his head in anguish”.

There are in the English version some rub-down of the scene as it unfolded. When, for instance, Sheth Abdul Karim Jhaveri meets the recently London-returned and despondent Gandhi in Rajkot and offers the assignment in South Africa that was to change everything for Gandhi, the entrepreneur is quoted as saying to him (according to the English version): “You will of course be our guest.” The original Gujarati is sharper, as a practical arrangement of this kind has to be. In Suhrud’s hashiya, Jhaveri tells Gandhi: “[You will] stay in our bungalow.” A difference, there.

In the chapter “Near Death’s Door”, narrating his illness, Gandhi says in the English translation: “I had thought all along that I had an iron frame….” The Gujarati has patthar jevun. Suhrud very rightly points out the variation from “a body hard as stone” to “an iron frame”.

Gujarati idiom

There is such a thing as idiom. Everyone has one’s own. Where does it come from? Language or grammar? Instinct or training? In owning up to his “Himalayan miscalculation” about his compatriots’ readiness for civil disobedience, Gandhi says in his inimitable frugal yet picturesque Gujarati idiom: …savinay bhangnun gadun dharya kartan dhimun chalshe. He employs the image of the cart—gadun. How has Desai rendered it? With fidelity to the spirit of the original and an understanding of the author’s disappointment with himself, as: “I realised that the progress of the training in civil disobedience was not going to be as rapid as at first expected” but with the central motif of the cart taken out. And with that out, something of Gandhi’s idiom goes out as well.

Are Suhrud’s alternative translations of words, expressions and phrases invariably meant to show up the Gujarati over the English? Not so. If most of the alternative examples can make the reader feel that the English version trails behind the original Gujarati, Suhrud also gives clear instances of the opposite, that is, where Desai has kept the spirit of the original but decidedly brought its English version closer to the experience. Talking of the time spent by him as a student in London in front of “a huge mirror watching myself arranging my tie and parting my hair in the correct fashion”, Gandhi says in the Gujarati that back home (in Suhrud’s construction) “one got to see a mirror on the day one got a shave”. Desai has rendered that, with telling effect, as “…the mirror had been a luxury permitted on the days when the family barber gave me a shave”. He has vivified the description.Likewise, when narrating the different ways in which the Indian “coolie” was referred to in South Africa, Gandhi says that “sami” being a Tamil suffix occurring after many Tamil names got to be adopted by their white masters who routinely called all of them “sami” without realising that “sami” was nothing else than the Sanskrit “swami” meaning, paradoxically, “master”. In the Gujarati, Gandhi says: “Whenever therefore an Indian… had enough courage in him… he would return the compliment… ‘I am not your master!’.” Desai has changed “enough courage” to “enough wit”—a distinct improvement that Gandhi, doubtless, welcomed.

Parallel glimpsing

Suhrud’s alternatives are not suggested replacements but parallel glimpsing, meant to enlarge the reader’s options in understanding.

The critical edition cannot be and is not immune from critical study itself.

Suhrud’s alternative translations have to be the result of his option-choices. And every alternative being subjective has to have other alternatives to it. Suhrud, being the scholar that he is, will doubtless be the first to acknowledge that. A classic “case” is provided by the description of Gandhi’s first meeting with A.W. Baker, an attorney in Pretoria. It is described in the English matter-of-factly with: “He received me very warmly.” This seems to be exactly what Gandhi means by the corresponding line in the original: mane bhavthi bhetya. Now, bhet can be any of the following: “encountering”, “meeting”, “interviewing”, “embracing”. Suhrud chooses the most demonstrative—“embracing”.

Did the boss at Baker & Lindsay embrace Gandhi at their first meeting? Perhaps he did. But Desai’s cautious rendering, approved by Gandhi, did not, it seems to me, need an alternative, and that, too, of “embracing”.

Occasionally, Suhrud’s alternatives seem to be redundant.

“I must skip many other experiences… and come straight to the Boer War” is how the English chapter titled “The Boer War” starts. Suhrud suggests as an alternative “shall” for “must”. If the original had the Gujarati for “shall” and not “must”, that would have been only right. But it does not. So? So just this, that Suhrud is most helpful when he is critically, not imaginatively reconstructive.

There should be no doubting that the English version of the autobiography is in Gandhi’s Gujarati ink flowing through Desai’s English nib. Suhrud’s critical edition polishes the nib’s point, clears its tines, slit, shoulders and vent-hole of unwanted and unintended substances, to leave it gleaming and free to work the Desai magic.

Suhrud’s critical edition is not an alternative text but a concordance volume of its own type. And one that must self-correct in its successive editions. Where are these self-corrections needed? In the wording of some of the alternatives where the definite article can play truant—the copy editor’s domain. And in the absolutely first class footnotes. These, as a genre, can never reach perfection for there is so much that can be added and so much that can be sharpened. Jairamdas Doulatram is, for instance, described inter alia as “…first editor of The Collected Works of Mahatma Gandhi”—unfairly to the person who was that, Bharatan Kumarappa.

Suhrud’s edition will be valued for its hashiye alternatives and, no less, for its industrious footnotes. But above all for giving readers of Gandhi’s autobiography in English some of the flavours of the original in Gujarati of which Gandhi was as much a master as Premchand was of Hindustani.

https://www.frontline.in/books/article25166573.ece 

Print edition : October 26, 2018

Category :- Gandhiana