OPINION

સંસારમાં મર્યાદિત ક્ષેત્રમાં પાંગરતી કલાઓને જાણીએ તો તેમાંથી અખૂટ ખજાનો મળી શકે એમ છે. આ દુર્લભ કલાઓ જૂજ સ્થાને જ દેખા દે છે, પણ તેને તપાસીએ અને મૂલવીએ તો તેનું મૂલ્ય અદ્વિતીય લેખાય છે. આવી જ એક કલા છે - ટૅક્સિડર્મી. પાંચ કલાઓનો સમન્વય (શિલ્પ, ચિત્ર, સુથારીકામ, મોચીકામ અને શરીરશાસ્ત્ર) કહેવાતી ટૅક્સિડર્મી કલા આજે ભારતમાંથી લુપ્ત થવા જઈ રહી છે અને તેનાં એક માત્ર જાણકાર કહો કે પછી તેનાં સંરક્ષક મુંબઈના ડો. સંતોષ ગાયકવાડ છે. ટૅક્સિડર્મી એટલે પ્રાણીઓનાં મૃત્યુ બાદ તેનાં અસ્સલ શરીરના ભાગો સાથે આબેહૂબ પ્રતિકૃતિ બનાવી તેને લાંબા કાળ સુધી સાચવવાની કલા. આ કલાનું પ્રદર્શન મહદંશે મ્યુિઝયમોમાં આપણને જોવા મળે છે, અને અગાઉ રાજા-મહારાજાઓના મહેલોમાં પણ પ્રાણી-પક્ષીઓની પ્રતિકૃતિ સજાવટ ખાતર લગાવવામાં આવતી હતી. આ કલાના સંરક્ષક તરીકે અત્યારે ભારતમાં એક જ નામ બોલાય છે – ડો. સંતોષ ગાયકવાડ. ભારત સરકાર દ્વારા એક માત્ર ડો. સંતોષ ગાયકવાડ જ એપ્રૂવ્ડ ટૅક્સિડર્મીસ્ટ (ટૅક્સિડર્મી કલાના જાણકાર) છે!

આશ્ચર્યની વાત એ છે કે પ્રાણી-પક્ષી સૃષ્ટિથી સમૃદ્ધ આપણાં દેશમાં આજે ટૅક્સિડર્મીસ્ટનો અભ્યાસ કરાવતી એક પણ સંસ્થા મોજૂદ નથી! વર્તમાન પ્રાણી-પક્ષી સૃષ્ટિમાંથી અનેક જીવો આજે લુપ્ત થઈ ચૂક્યા છે, કાં તો તે પ્રજાતિ લુપ્ત થવાને આરે છે. આ કિસ્સામાં રેપ્લિકા દ્વારા આ સૃષ્ટિને આપણી વચ્ચે જીવંત રાખવાનું કામ ટેક્સીડર્મિસ્ટ કરે છે. જો કે, કશું પણ પ્રિઝર્વ કરવાનું આવે ત્યારે આપણાં દેશમાં તે અંગે ઝાઝો ઉત્સાહ જોવા મળતો નથી અને ટૅક્સિડર્મીના કિસ્સામાં પણ એવું છે, એટલે જ ડો. સંતોષ ગાયકવાડના હાથ નીચે કોઈ ટેક્સીડર્મિસ્ટ તૈયાર થાય તેવી પણ કાળજી રાખવામાં આવી રહી નથી. સંતોષ ગાયકવાડ પોતાના અધ્યાપન સાથે સાથે આ કાર્ય કરી રહ્યા છે, અને જરૂર હોય ત્યાં જઈને પોતાની કલાના મદદથી સૃષ્ટિને સજીવન રાખે છે.

ભારતમાં જ એક સમયે આ પ્રાણીમર્મ વિદ્યા જાણકારની ડિમાન્ડ હતી, અને રાજા-મહારાજોઓના મહેલોમાં તેમને માનભેર કામ મળી રહેતું. જો કે, પછી તો આ ટ્રેન્ડ ઘટતો ગયો અન હવે તો ભાગ્યે જ કોઈ આવી સાચવણી કરવાનો શોખ ધરાવનારાં રહ્યાં છે. સંશોધન એવું કહે છે કે, પ્રાચીન કાળમાં પણ આ કલાની ઉપસ્થિતિ દેખાય છે, જેમ કે ઇજિપ્તના પ્રાચીન સમયમાં આ પ્રકારે જીવસૃષ્ટિની સાચવણી થતી, પણ તેમાં ક્યારે ય કોઈ પદ્ધતિસરનું વિજ્ઞાન જોડાયેલું નહોતું, તેની સાચવણી પરંપરા અર્થે થતી. ત્યાર બાદ યુરોપ અને અમેરિકાના આદિવાસીઓમાં પણ આવી પ્રથા જોવા મળતી. આધુનિક ટૅક્સિડર્મીમાં પણ છૂટાછવાયા દેશોમાં તેની ઉપસ્થિતિ જોવા મળે છે, પણ પદ્ધતિસરનું એક આખું ટૅક્સિડર્મીનું વિજ્ઞાન કહેવાય તે વિકસ્યું ઓગણીસમી સદીમાં. આ વિજ્ઞાન વિકસ્યું એટલે તેમાં જે – તે પ્રાણી, પશુ કે અન્ય કોઈ પણ જીવની આબેહૂબ પ્રતિકૃતિનો આગ્રહ રખાય છે, જે માટે પ્રાણીનાં જ ચામડાં અને અસ્થિઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

44 વર્ષીય ડો. સંતોષ ગાયકવાડે ટૅક્સિડર્મીસ્ટની કલા જાતે જ હસ્તગત કરી છે, તેની શરૂઆત પણ તેમના જીવનમાં તેઓ ત્રીસીના નજીક પહોંચ્યા ત્યારે થઈ હતી. અને તે પણ સંજોગોવશ! પંદર વર્ષ પહેલાં જ્યારે બોમ્બે વેટરીનરી કોલેજમાં વેટેરિનરી અને આસિસ્ટન્ટ પ્રોફેસર તરીકે કાર્ય કરતા હતા, ત્યારે એમ જ એક દિવસ ફરતાં ફરતાં તેઓ કોલાબામાં આવેલા ‘પ્રિન્સ ઓફ વેલ્સ મ્યુિઝયમ’ (હવે છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ વાસ્તુ સંગ્રહાલય તરીકે જાણીતું) જઈ ચઢ્યા. તે દિવસે ડો. સંતોષ ગાયકવાડ કોલેજમાં ઝાઝું કામ ન હોવાથી હળવાશમાં હતા, એટલે ત્યાં વધુ સમય ગાળવા ઇચ્છતા હતા. આમ તો સંતોષ ગાયકવાડ પૂરું મ્યુિઝયમ જોઈને પ્રભાવિત થયા, પરંતુ તેમને સૌથી વધુ રસ નેચરલ હિસ્ટ્રી સેક્શનમાં પડ્યો. અહીંયા તેમણે પ્રાણી-પશુની રેપ્લિકા જોઈ, જેમાં વાઘ, હરણ અને અનેક પંખીઓ હતાં. આ પ્રકારનું મ્યુિઝમય તેમણે અગાઉ ક્યારે ય જોયું નહોતું. તેમને જાણે આ બધાં જ જીવો જીવંત હોય તેવાં લાગ્યાં. તેમને કૂતુહલવશ આ પ્રકારની સાચવણી વિશે પ્રશ્નો થયા, અને તેમણે મ્યુિઝયમમાં નોકરી કરનારા એક ભાઈને તે વિશે પૂછપરછ કરી અને તેમને માત્ર એટલો જ જવાબ મળ્યો કે આ કલાને ‘ટૅક્સિડર્મી’ કહેવાય છે. બસ, સંતોષનું કૂતુહલ આ જવાબથી વધવા માંડ્યું અને તેમણે ઘરે જઈને ટૅક્સિડર્મી વિશે ઇન્ટરનેટ પર ઉપલબ્ધ બધું જ સાહિત્ય વાંચવા માંડ્યું. વાંચતા-વાંચતા જ તેમને આ કલામાં વધુ રસ પડવા લાગ્યો. તેમણે દેશભરમાં તપાસ આદરી કે આ પ્રકારનું શિક્ષણ આપતી સંસ્થાની તપાસ કરી જોઈ. પણ દુર્ભાગ્યાવશ આવી કોઈ સંસ્થા ન મળી.

સામાન્ય રીતે સામાન્ય જિજ્ઞાસાથી જો શરૂઆત થઈ હોય તો તે અહીં સુધી આવીને અટકી જાય. પરંતુ ડો. સંતોષ ગાયકવાડના કિસ્સામાં એવું નહોતું, તેમણે ખાનગી રીતે ટૅક્સિડર્મીસ્ટનું કામ કરનારા માણસો શોધી કાઢ્યા. જો કે, જ્યારે તેઓ આવા ટૅક્સિડર્મીસ્ટોને મળ્યા ત્યારે તેમાંથી મહદંશે બધાએ પોતાની ટૅક્સિડર્મીસ્ટની પ્રેક્ટિસ છોડ્યે વર્ષો વતાવી દીધા હતા. અને જેમને તેઓ મળ્યા તેઓ પણ મોટા ભાગે પંખીઓ પર જ કામ કરતા હતા, એટલે તેમને થોડું ઘણું જ્ઞાન આ અનુભવીઓ પાસેથી મેળવ્યું કે પંખીઓને સાચવવા આ કલાનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો જોઈએ. પછી તેમણે પોતાની મેળે જ શીખવાનું શરૂ કર્યું, અને તે માટે ડો. સંતોષ ગાયકવાડ મહિનાના દસ દિવસ આ માટે ફાળવતા. તેમણે મૃત્યુ પામેલા કબૂતર અને મરઘી પર ધીરે ધીરે પ્રયોગ શરૂ કર્યા. પોતે વેટરનિરી કોલેજમાં હોવાથી અનેક પ્રાણી-પશુ ઇજા પામે તો ત્યાંની હોસ્પિટલમાં જ લાવવામાં આવતાં. તેમાંથી ઘણાં મૃત્યુ પામતાં અને તેમનો નાશ કરી દેવામાં આવતો. આવાં મૃત પશુ-પક્ષીઓ પર તેઓ પોતાનું રોજબરોજનું કામ પૂરું કરીને સંશોધન કરતા. અને પછી તો આવા મૃત જીવોને તે ઘરે લઈ જવા લાગ્યા, જેથી ઘરે જઈને પણ તેના પર કામ થઈ શકે. પોતાના ઘરે મૃત પશુ-પક્ષીને સાચવવાની કોઈ વિશેષ વ્યવસ્થા ન હોય, એટલે તેને ઘરના જ રેફ્રિજરેટરમાં મૂકવાનું શરૂ કર્યું. સંતોષનાં પત્ની તેમનું આ ગાંડપણ જોઈને અકળાતી અને મૃત જીવોથી ફ્રીજમાં કોઈ ઇન્ફેક્શન થાય તેની પણ ચિંતા કરતી. જો કે ડો. સંતોષ ગાયકવાડ પોતાના કામમાં મશગૂલ હતા અને કામની વચ્ચે ફ્રીજમાં મૃત જીવોની કશું અસર ન થાય તેની કાળજી પણ રાખી લેતા. આમ વર્ષોનાં વર્ષો વીત્યાં અને ધીરે ધીરે આ કલા ડો. સંતોષ ગાયકવાડે હસ્તગત કરી લીધી. ત્યાર બાદ તો તેમનો દિવસનો મોટા ભાગનો સમય ટૅક્સિડર્મી પાછળ જતો, આ જ કારણે એક સમય એવો આવ્યો જ્યારે તેમણે પોતાની નોકરી પણ છોડી દીધી. ડો. સંતોષ ગાયકવાડના સહકર્મચારી તેમના પર હસતા, અને તેમના આ શોખને બેવકૂફી ગણતા. પણ જાણે તેઓ કશું ભાળી ગયા હોય તેમ મંડ્યા રહ્યા.

ઓલમોસ્ટ, ચાર વર્ષની અવિરત પ્રેક્ટિસ બાદ ડો. સંતોષ ગાયકવાડે ટૅક્સિડર્મી પર નિપુણતા હાંસલ કરી લીધી અને 2006માં તો તેમણે મહારાષ્ટ્રના ફોરેસ્ટ ડિપાર્ટમેન્ટ આગળ પ્રાણી-પશુને ટૅક્સિડર્મીથી સાચવવાનો એક પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો. 2008માં તેમને શહેરના પ્રાણીસંગ્રાલયમાં કામ કરવાની પરવાનગી મળી. અહીંયા તેમણે દીપડાની રેપ્લિકા બનાવી અને તે જંગલ વિભાગના અધિકારીઓને ખૂબ પસંદ પડી. અને તેમને વધુને વધુ કામ કરવા માટે મહારાષ્ટ્ર સરકારે પ્રેર્યા. આજે પૂરા દેશમાં આ રીતે સરકાર સાથે કામ કરનારાં ડો. સંતોષ ગાયકવાડ એકમેવ છે! 2010 આવતાં આવતાં તો તેમનું કામ એટલું વધી પડ્યું કે મુંબઈના સંજય ગાંધી નેશનલ પાર્ક દ્વારા તેમના માટે સ્પેિશયલ ટૅક્સિડર્મી સેન્ટર શરૂ કર્યું. આજે તેમના નામે ટૅક્સિડર્મીનું જંગી કામ બોલે છે.

દેશમાં આજે ટૅક્સિડર્મીસ્ટ તરીકે જેમ ડો. સંતોષ ગાયકવાડનું નામ જાણીતું છે, એ જ રીતે વિશ્વભરમાં ટૅક્સિડર્મીસ્ટને નવા આયામ પર લઈ જનારા કાર્લ એકેલે હતા. ‘ફાધર ઓફ મોર્ડન ટૅક્સિડર્મી’ તરીકે ઓળખાતા કાર્લ એકેલેનું કામ આજે પણ અમેરિકામાં ‘ફિલ્ડ મ્યુિઝયમ ઓફ નેચરલ હિસ્ટ્રી’ અને ‘અમેરિકન મ્યુિઝયમ ઓફ નેચરલ હિસ્ટ્રી’માં જોઈ શકાય છે. આ ક્ષેત્રમાં તેમણે અદ્વિતીય કામ કર્યું છે અને તેની ઝાંખી આ બંને મ્યુિઝયમમાં જોવા મળે છે. ટૅક્સિડર્મીને વિજ્ઞાન અને કલાની દૃષ્ટિએ વધુ સૂક્ષ્મતાથી જોઈ-તપાસી શકાય, પણ તે કાર્ય કોઈ સજ્જ કલાધર કરે તો ઓર દીપી ઊઠે.

e.mail : kirankapure@gmail.com

(સૌજન્ય : ‘ઇન સાઈડ આઉટ સાઈડ’ નામક લેખકની સાપ્તાહિક કટાર, ’રવિવારીય પૂર્તિ’ – “ગુજરાતમિત્ર”, 15 અૅપ્રિલ 2018)

Category :- Opinion / Opinion

વૈષ્ણવ જન તો તેને રે કહીએ

નંદિની ત્રિવેદી
21-04-2018

હૈયાને દરબાર

નૈનિતાલથી કૌસાની જવાના વાંકા-ચૂંકા ઘાટ પર અમારી કાર સડસડાટ દોડી રહી હતી. વાત છે પંદર દિવસ પહેલાંની હિમાલયનું સૌંદર્ય, આસપાસનાં ઊંચાં વૃક્ષો આંખને ઠારી રહ્યાં હતાં અને પંખીઓનો કલરવ, હવાની સરસરાહટ કાનમાં ગૂંજી રહી હતી. સાંજ ઢળતાં પહેલાં કૌસાની પહોંચી જવું જરૂરી હતું. પર્વતોના શાર્પ ટર્ન્સ ધરાવતા રસ્તાઓને વટાવીને અનાસક્તિ આશ્રમ પહોંચ્યાં ત્યારે ગોધૂલિ વેળા થવા આવી હતી. પહાડોની સાંજ બહુ નિરાળી હોય છે. સૂરમયી ઉજાલા ....ચંપઈ અંધેરા ...! પર્વતના શિખર સાથે સંતાકૂકડી રમતો સૂરજ ગણતરીની ક્ષણોમાં ક્ષિતિજ પર ડૂબી ગયો. બીજી તરફ પૂનમનો ચાંદ ઉજાસ ફેલાવવા ધીમે પગલે ઉદય પામી રહ્યો હતો.

કૌસાનીનો ગાંધી આશ્રમ જે અનાસક્તિ આશ્રમ કહેવાય છે એની ત્વરિત મુલાકાત લઇને અમારે અમારા નિર્ધારિત મુકામે પહોંચી જવાનું હતું. આશ્રમમાં પ્રવેશતાં ઓસરીમાં એક વિદેશીને જોયો. એના આઈપોડમાંથી સૂર રેલાઇ રહ્યા હતા, વૈષ્ણવ જન તો તેને રે કહીએ જે પીડ પરાઈ જાણે રે ...! અમે સાવ નિ:શબ્દ થઈ ગયાં.

હિમાલયની ગોદમાં આવેલા કૌસાનીમાં ગાંધીજી ૧૯૨૯માં બે અઠવાડિયા રહ્યા હતા અને અહીંના અનન્ય સૌંદર્યથી પ્રભાવિત થઇને કૌસાનીને ભારતના સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ તરીકે નવાજ્યું હતું. અહીં તેમણે અનાસક્તિ યોગની સાધના કરી હોવાથી આ આશ્રમ અનાસક્તિ આશ્રમ તરીકે ઓળખાય છે. આ આશ્રમમાં ગાંધીજીનાં અલભ્ય ચિત્રો, લખાણો અને હસ્તાક્ષર પણ સચવાયેલાં છે, પરંતુ અમે તો વૈષ્ણવ જનની મોહિનીમાં જ ખોવાઈ ગયાં હતાં. સ્વિટ્ઝર્લેન્ડના માઉન્ટ ટિટલિસ પર જન ગણ મન અધિનાયક … સાંભળીને જે રોમાંચ થયો હતો એવો જ રોમાંચ હિમાલયની નિશ્રામાં વૈષ્ણવ જન સાંભળીને થયો, એ ય પાછું એક વિદેશીના ડિવાઈસ પર. કોઈ ગુજરાતી એવો નહીં હોય જેણે આ સર્વપ્રિય ભજન સાંભળ્યું ના હોય. વૈષ્ણવ જન એ ગાંધીજીનું પ્રિય ભજન હતું અને તેમની દૈનિક પ્રાર્થનામાં એ હંમેશાં ગવાતું. એમ.એસ. સુબુલક્ષ્મી, લતા મંગેશકર, જગજિત સિંહ, સોનુ નિગમ સહિત અનેક કલાકારોને કંઠે ગવાઈ ચૂકેલા આ સર્વાંગ સુંદર ભજનના રચયિતા નરસિંહ મહેતા. એટલે કે ૧૫મી સદીમાં લખાયેલું આ ભજન આજે પણ પ્રસ્તુત અને લોકપ્રિય હોય એ કવિતાનું કેવું જબરજસ્ત સામર્થ્ય!

સત્ય, સમાનતા, માનવતા, અધ્યાત્મ, આદર, કરુણા તથા સર્વધર્મ સમભાવની ભાવના વ્યક્ત કરતું રાગ ખમાજ પર આધારિત આ ભજન રિચર્ડ એટનબરોની ‘ગાંધી’, વોટર, ચીની કમ, રોડ ટુ સંગમ , ભક્ત નરસિંહ મહેતા, કુંવરબાઈનું મામેરું સહિત અંગ્રેજી-હિન્દી-ગુજરાતી ફિલ્મોમાં વણાઈ ચૂક્યું છે. કહેવાય છે કે ગુજરાતી ભાષાની પ્રથમ ફિલ્મ નરસિંહ મહેતા રજૂ થઈ ત્યારે આ ભજન આખું ઓડિયન્સ સાથે ગાતું હતું. ભક્ત કવિ નરસૈંયાનું આ ભજન ગુજરાતી સંગીતમાં શિરમોર કહી શકાય. પ્રાચીનતાની દ્રષ્ટિએ તો ખરું જ, પરંતુ એક પૂર્ણ મનુષ્યમાં કયા ગુણ હોવા જોઇએ એની અદ્ભુત અભિવ્યક્તિ છે. એની એક એક પંક્તિમાં જીવનનો સાર સમાયેલો છે. નરસિંહ મહેતા રચિત આ ભજન છે એ તો આપણે જાણીએ છીએ, પરંતુ ૮૬ વર્ષ પહેલાં ૧૯૩૨ના એપ્રિલમાં જ રજૂ થયેલું સર્વપ્રથમ ગુજરાતી ચલચિત્ર એટલે પણ નરસિંહ મહેતા.

ગુજરાતી ફિલ્મ સંગીતથી આ કોલમની શરૂઆત કરી છે ત્યારે એક ઊડતી નજર ગુજરાતી ફિલ્મના ઇતિહાસ પર પણ નાખીએ.

ગુજરાતી સિનેમા, સામાન્ય રીતે ઢોલીવૂડ કે ગોલીવૂડ તરીકે ઓળખાય છે. પ્રારંભકાળથી અત્યાર સુધીમાં એટલે કે ૧૯૩૨ થી ૨૦૧૭ સુધી ૧૦૦૦ કરતાં વધુ (ટુ બી પ્રીસાઈઝ ૧,૩૮૧ - ફિલ્મ સંશોધક હરીશ રઘુવંશીના આંકડા મુજબ) ચલચિત્રો નિર્માણ પામ્યાં છે. મૂગી ફિલ્મોનાં જમાનામાં, સિનેઉદ્યોગમાં વ્યક્તિગત રીતે ઘણા ગુજરાતીઓ હતા. ગુજરાતી સિનેમાના છેડા ભૂતકાળમાં છેક ૧૯૩૨ સુધી લંબાય છે, જ્યારે ૯ એપ્રિલ, ૧૯૩૨ના રોજ પ્રથમ ગુજરાતી ચલચિત્ર (બોલપટ) નરસિંહ મહેતા રજૂ થયું હતું. નરસિંહ મહેતાની પ્રસ્તુતતા, માહાત્મ્ય અને લોકપ્રિયતા એટલી કે એ પછી નરસિંહ મહેતા પર રંગીન ફિલ્મ પણ બની, ટેલી સિરિયલ બની અને નૃત્યનાટિકા સ્વરૂપે પણ મહેતાજી ભજવાયા છે. ૧૯૧૯માં, પ્રખ્યાત ગુજરાતી સામયિક ‘વીસમી સદી’ના સંપાદક, હાજીમહંમદ અલ્લારખાની મદદથી સુચેત સિંઘે ‘ઓરિએન્ટલ ફિલ્મ મેન્યુફેક્ચરીંગ કંપની ઑફ બોમ્બે’ની સ્થાપના કરી હતી. મૂક ફિલ્મ નરસિંહ મહેતા (૧૯૨૦) આ ઓરિએન્ટ કંપનીએ બનાવેલી.

ફિલ્મમાં પડદા પર જ્યારે સંબંધિત દ્રશ્યો દર્શાવાય ત્યારે ગીત વૈષ્ણવ જન તો … સિનેમા ખંડમાં ઉપસ્થિત સંગીતકારો અને દર્શકો દ્વારા ગાવામાં આવતું હતું. મૂક ફિલ્મ બિલ્વમંગળ (ભક્ત સૂરદાસ, ૧૯૧૯, તરીકે પણ ઓળખાયેલી) ગુજરાતી પારસી રુસ્તમજી દોટીવાલાએ દિગ્દર્શિત કરી હતી, અને તેની વાર્તા ગુજરાતી લેખક ચાંપશી ઉદેશીએ લખી હતી. આ પૂર્ણ લંબાઈની ફિલ્મ કલકત્તાની એલ્ફિનસ્ટન બાયોસ્કોપ કંપનીએ નિર્માણ કરી હતી અને શરૂમાં તે બંગાળી ફિલ્મ મનાઈ હતી. બોલપટનાં આગમન પહેલાંથી જ ઘણી બધી મૂગી ફિલ્મો ગુજરાતી લોકો અને સંસ્કૃિત સાથે સંકળાયેલી રહી હતી, ઘણા દિગ્દર્શકો, નિર્માતાઓ અને કલાકારો ગુજરાતી અને પારસીઓ હતા. ૧૯૧૩થી ૧૯૩૧ દરમિયાન બોમ્બેમાં ગુજરાતીઓની માલિકીનાં ૨૦ જેટલાં સિનેમા નિર્માણગૃહો કે ફિલ્મ કંપનીઓ હતાં; અને ઓછામાં ઓછા ૪૪ મોખરાનાં ગુજરાતી દિગ્દર્શકો હતા. ૧૯૩૧માં પહેલી બોલકી હિન્દી ફિલ્મ ‘આલમઆરા’ રજૂ થઈ એ પહેલાં અને ગુજરાતી ફિલ્મ ‘નરસિંહ મહેતા’ પહેલાં ‘ચવ ચવનો મુરબ્બો’ નામની બોલકી ગુજરાતી ફિલ્મ રજૂ થઈ હતી, પણ એ શોર્ટ ફિલ્મ હોવાથી પ્રથમ ગુજરાતી ફીચર ફિલ્મ ના કહી શકાય.

એમાં એક એવું ગીત હતું કે મને માંકડ કરડે રે ...! ફિલ્મના પ્લોટ સાથે ટાઈટલને કોઇ સંબંધ નહોતો. આ ગીત પણ અત્યારે તો ક્યાં ય અવેલેબલ નથી, પરંતુ આજના જમાનામાં કાલા કૌઆ કાટ જાયેગા સચ બોલ જેવું ગીત બની શકતું હોય તો એ જમાનામાં માંકડ કરડે ... હોય એમાં નવાઈ નહીં. માણેકલાલ પટેલ નિર્મિત આ ફિલ્મનાં ગીતો લખ્યાં હતાં નટવર શ્યામે. પહેલી ગુજરાતી બોલકી ફિલ્મ ‘નરસિંહ મહેતા’ ૯ એપ્રિલ, ૧૯૩૨માં રજૂ થઈ હતી. એ પછી સતી સાવિત્રી અને ઘરજમાઈ ૧૯૩૫માં આવી. ‘ગુણસુંદરી’ ફિલ્મને એટલી બધી સફળતા મળી હતી કે ૧૯૨૭ થી ૧૯૪૮ દરમ્યાન ત્રણ વાર બની હતી. ચંદુલાલ શાહે ૧૯૩૪માં અને રતિલાલ પુનાતરે ૧૯૪૮માં ફરી બનાવી. સ્વાતંત્ર્ય પછી ૨૬ ફિલ્મો તો ૧૯૪૮માં જ પ્રોડ્યુસ થઇ હતી. ૧૯૪૬ થી ૧૯૫૨ વચ્ચે કુલ ૭૪ ફિલ્મો બની. મોટાભાગની ફિલ્મો સતી, સંત અને ડાકુઓની હતી, જે માત્ર ગ્રામ્યપ્રજાને જ અપીલ કરતી હતી. અંધશ્રદ્ધા અને લોકકથા પર આધારિત ફિલ્મો પણ બનતી. નિરૂપા રોયે વિષ્ણુકુમાર વ્યાસ દિગ્દર્શિત પહેલવહેલી ફિલ્મ ‘રાણકદેવી’માં કામ કર્યું હતું અને પછીથી એ હિન્દી ફિલ્મોમાં સફળ થયાં હતાં. ૧૯૫૧થી ૧૯૭૦માં માત્ર ૫૫ ફિલ્મો બની.

એ ગાળામાં કેટલીક નોંધપાત્ર ફિલ્મો બની જેમાં મનહર રસકપૂર દિગ્દર્શિત, પન્નાલાલ પટેલની નવલકથા પર આધારિત ‘મળેલા જીવ’ (૧૯૫૬), મેંદી રંગ લાગ્યો (૧૯૬૦), અખંડ સૌભાગ્યવતી (૧૯૬૩), કલાપી (૧૯૬૬) અને કંકુ (૧૯૬૯) મુખ્ય હતી. અખંડ સૌભાગ્યવતી એ એન.એફ.ડી.સી. (નેશનલ ફિલ્મ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન) દ્વારા નાણાકીય સહાય મેળવનાર પહેલી ફિલ્મ હતી. આશા પારેખે એમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. હિન્દી ફિલ્મના સંવેદનશીલ કલાકાર સંજીવ કુમારે ૧૯૬૪માં રમત રમાડે રામ, કલાપી તથા જીગર અને અમી(૧૯૭૦)માં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. ૧૯૭૨માં ગોવિંદ સરૈયા દિગ્દર્શિત ‘ગુણસુંદરીનો ઘરસંસાર’ નેશનલ ફિલ્મ એવૉર્ડ જીતી હતી. જેસલ-તોરલ, ઝેર તો પીધાં જાણી જાણી, કાશીનો દીકરો, માણસાઈના દીવા, જનમટીપ, વિધાતા, ચૂંદડી ચોખા, ઘરદીવડી, નંદનવન, પાનેતર, મારે જાવું પેલે પાર, બહુરૂપી અને સંસારલીલા જેવી કેટલીક ફિલ્મો સાહિત્યિક કૃતિઓ પરથી બનેલી ફિલ્મો હતી. ૧૯૬૮માં આવેલી ચુનીલાલ મડિયાની નવલકથા પર આધારિત ‘લીલૂડી ધરતી’ ગુજરાતી સિનેમાની પહેલી રંગીન ફિલ્મ હતી. ૧૯૭૫માં બનેલી ચંદ્રકાન્ત સાંગાણી દિગ્દર્શિત ફિલ્મ ‘તાનારીરી’ અકબરના જીવનનું અન્ય પાસું રજૂ કરતી ફિલ્મ હતી. ૧૯૭૬ની ‘સોનબાઇની ચૂંદડી પહેલી સિનેમાસ્કોપ ફિલ્મ હતી.

૧૯૮૦માં રજૂ થયેલી કેતન મહેતા નિર્મિત ભવની ભવાઈ ઉત્કૃષ્ટ ફિલ્મ હતી જેને સર્વશ્રેષ્ઠ ફિલ્મનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર મળ્યો હતો. ૧૯૯૨ની હું, હુંશી, હુંશીલાલ અર્વાચીન ફિલ્મ હતી. એક્ટર-ડિરેક્ટર કૃષ્ણકાંત(કેકે)એ ડઝનબંધ ગુજરાતી ફિલ્મો ડિરેક્ટ કરી હતી. ૧૯૯૮માં ગોવિંદભાઇ પટેલ દિગ્દર્શિત ‘દેશ રે જોયા દાદા પરદેશ રે જોયા’ સુપરહિટ નિવડી હતી. એ સમયે રૂ. ૨૨ કરોડનો વકરો કર્યો હતો ને દોઢ કરોડ લોકોએ એ ફિલ્મ જોઈ હતી. એ પછી વિપુલ અમૃતલાલ શાહે ૧૯૯૯માં ‘દરિયા છોરૂ’ બનાવી એ પણ હિટ ફિલ્મ હતી. આમ છતાં, એકંદરે ૧૯૬૦, ૭૦ અને ૮૦ના દશકમાં ફાલ્યા ફૂલ્યાં પછી આ ઉદ્યોગની પડતી શરૂ થઈ. ૨૦૦૦માં તો નવા બનેલાં ચલચિત્રોનો આંક ૨૦ કરતાં પણ ઓછો થઈ ગયો હતો. ત્યાર પછી ગ્રામ્ય વિસ્તારોની માગ અને પછીથી નવી ટેકનિક્સ તથા ચલચિત્રોમાં શહેરી વિષયોના સમાવેશને કારણે તથા સરકારી સબ્સિડી પરિણામે ૨૦૧૦માં વળી આ ઉદ્યોગમાં આંશિકરૂપે તેજી આવી. ૨૦૦૦ની સાલ પછી સાતેક વર્ષ નબળાં રહ્યાં, પરંતુ ૨૦૦૮ની આશિષ કક્કડ દિગ્દર્શિત ‘બેટર હાફ’ અર્બન સિનેમાનો વાયરો લઈને આવી. કમર્શિયલી ખાસ સફળ નહોતી, પણ ઉન્નતભ્રૂ ગુજરાતીઓનું ધ્યાન ગુજરાતી સિનેમા તરફ ખેંચાયું હતું. ૧૬ એમ. એમ.માં અને મલ્ટીપ્લેક્સમાં રજૂ થયેલી એ પહેલી ફિલ્મ હતી. ૨૦૦૯માં સુની તારાપોરવાલાની ‘લિટલ ઝી ઝુ’ ગુજરાતી, હિન્દી અને અંગ્રેજીમાં રજૂ થઈ જેને શ્રેષ્ઠ ફિલ્મનો રજત કમલ નેશનલ એવૉર્ડ મળ્યો હતો. ગુજરાતી સિનેમા ઉદ્યોગ ૨૦૧૧માં એના માઈલસ્ટોન સર કરવા માંડયો હતો. ૨૦૧૨ની ‘વીર હમીરજી-સોમનાથની સખાતે’ તથા ૨૦૧૩ની ‘ધ ગુડ રોડ’ ઑસ્કરમાં વિદેશી ભાષાની ફિલ્મોની કેટેગરીમાં નોમિનેટ થઈ એ પણ બહુ મોટી ઘટના. અભિષેક જૈનના દિગ્દર્શનમાં આવેલી બે ફિલ્મો કેવી રીતે જઇશ (૨૦૧૨) અને બે યાર (૨૦૧૪)ને શહેરી ઓડિયન્સ અને વિવેચકો બન્નેએ વખાણી હતી. ડિજિટલ ટેકનોલૉજી અને સોશિયલ મીડિયાએ આજે ગુજરાતી ફિલ્મોને ઊંચું સ્થાન આપ્યું છે. ત્યારબાદ ગુજ્જુભાઈ ધ ગ્રેટ, છેલ્લો દિવસ, થઈ જશે, કેરી ઓન કેસર, લવની ભવાઇ, રતનપુર અને તાજેતરમાં રજૂ થયેલી રેવા જેવી સફળ ફિલ્મોના આપણે સાક્ષી છીએ.

સુરતના હરીશ રઘુવંશી પાસે અત્યાર સુધી રજૂ થયેલી દરેક ફિલ્મનાં નામ તથા રીલિઝ ડેટ, પ્રોડ્યુસર-ડિરેક્ટર, કલાકારની વિગતોનું કોષ્ટક છે. એ ભેગું કરવું ય અઘરું કામ છે. અલબત્ત, આ કોલમમાં તો આપણે ગીત અને આસપાસની કથા માંડીએ છીએ એટલે એનું રિસર્ચ અલગ વિષય છે. ગુજરાતી ફિલ્મોની આટલી પૂર્વભૂમિકા પછી હવે તમને જાણીતાં, સુંદર, કાવ્યાત્મક ગીતો વિશે વાંચવાની વધારે મજા આવશે. વૈષ્વવ જન તરફ પાછાં ફરીને એટલું જ કહેવું છે કે આ ભજન ફરીથી સાંભળજો.

આપણા ગુજરાતી દરેક અગ્રગણ્ય કલાકારને કંઠે સાંભળવાની તો મજા આવશે જ, પણ તમને ગમતા કોઈ પણ અન્ય કલાકાર જેવા કે લતાજી, જગજિતજી કે વાદ્ય સંગીત પર પણ તમને આ ભજન મળી જશે. કર્ણાટકના મ્યુિઝક કમ્પોઝર કુલદીપ પૈ દ્વારા નિર્માણ પામેલું સાઉથ ઇન્ડિયન બાળકોના અવાજમાં વૈષ્ણવ જન સાંભળવું એ ય એક જુદી ટ્રીટ!

હિંસા, બળાત્કાર, ધાર્મિક જડતા અને વિતંડાવાદના માહોલમાં દરેક ‘જન’ આ ભજનના શબ્દો આત્મસાત્ કરે તો કેવું સારું!

-------------------------------

વૈષ્ણવજન તો તેને રે કહીયે, જે પીડ પરાઈ જાણે રે.
પર દુ:ખે ઉપકાર કરે તોયે, મન અભિમાન ન આણે રે.
સકળ લોકમાં સહુને વંદે, નિંદા ન કરે કેની રે.
વાચ કાછ મન નિશ્ર્ચલ રાખે, ધન ધન જનની તેની રે.
સમદ્રષ્ટિને તૃષ્ણા ત્યાગી, પર સ્ત્રી જેને માત રે.
જિહ્વા થકી અસત્ય ન બોલે, પર ધન નવ ઝાલે હાથ રે.
મોહ માયા વ્યાપે નહિ જેને, દ્રઢ વૈરાગ્ય જેના મનમાં રે.
રામ નામ શું તાળી રે વાગી, સકળ તીરથ તેના તનમાં રે.
વણલોભી ને કપટરહિત છે, કામ ક્રોધ નિવાર્યા રે.
ભણે નરસૈયો તેનું દર્શન કરતા, કૂળ ઈકોતેર તાર્યા રે.

————————————————

સૌજન્ય : ‘લાડકી’ પૂર્તિ, “મુંબઈ સમાચાર”, 19 અૅપ્રિલ 2018

એમ.એસ. સુબુલક્ષ્મીને કંઠે ગવાયેલું :

https://www.youtube.com/watch?v=zCQwzf_s5vU

લતા મંગેશકરેને કંઠે ગવાયેલું :

https://www.youtube.com/watch?v=kIvCtJEispY

રિયાઝ કવ્વાલી જૂથે ગાયું :

https://www.youtube.com/watch?v=6NGeUhGKEjE

ઉસ્તાદ શહીદ પરવેઝ ખાન તથા ઉસ્તાદ રશીદ ખાન વાટે પેશ : 

https://www.youtube.com/watch?v=IJ_ZYLYDdAE

 

Category :- Opinion / Opinion