OPINION

કોઈ પણ જાતની આંટીઘૂંટી વિનાનું લુંગી નામનું સીધુંસાદું વસ્ત્ર અનેક સગવડની સાહ્યબી પૂરી પાડે છે. શું શાહરુખના લુંગી ડાન્સને કારણે લુંગી યુવાનોને ફરી એક વખત આકર્ષી શકશે?

'ચેન્નઈ એક્સપ્રેસ'નો લુંગી ડાન્સ આજકાલ ધૂમ મચાવી રહ્યો છે. શાહરુખ ખાન અને રોહિત શેટ્ટી લુંગી ડાન્સને દક્ષિણ ભારતીય ફિલ્મોના સુપર સ્ટાર વન એન્ડ ઓન્લી રજનીકાંતને અંજલિ રૂપ ગણાવે છે, પણ લુંગીને ચટપટી રીતે પ્રેઝન્ટ કરીને તેમણે દક્ષિણ ભારતીયોના દિલ પણ જીતી લીધા છે. દક્ષિણ ભારતનું ભાગ્યે જ કોઈ એવું ગામ હશે જ્યાં લોકો લુંગી ન પહેરતા હોય. લુંગી તેમનો માત્ર પહેરવેશ નથી પણ તેમની ઓળખ બની ગઈ છે. અલબત્ત, લુંગી માત્ર દક્ષિણ ભારતમાં જ પહેરાય છે, એવું નથી. આપણા ગુજરાતની જ વાત કરીએ તો ઘણા લોકો ઘરમાં નિરાંતના સમયે લુંગી જ પહેરતા હોય છે. કામકાજના સ્થળે મોટા ભાગના લોકો લુંગી નથી પહેરતા પણ કારીગરો તેમને ટ્રક ડ્રાઇવરથી માંડીને રત્ન કલાકારોમાં લુંગી લોકપ્રિય છે.

લુંગી એક સીધુંસાદું અને સિલાઈની દૃષ્ટિએ તે સાવ સરળ વસ્ત્ર છે. તકનીકી દૃષ્ટિએ માર્કેટમાં બે પ્રકારની લુંગી ઉપલબ્ધ હોય છે, એક તો સીધી લાંબા ધોતિયાના કાપડ જેવા સ્વરૂપે મળે છે, જ્યારે બીજા પ્રકારની લુંગી નળાકાર હોય છે, જેને સીવીને તૈયાર કરવામાં આવી હોય છે. આપણે ત્યાં મોટા ભાગે બીજા પ્રકારની લુંગી વધારે ચલણમાં છે. લુંગી મોટા ભાગે પ્લેન (સફેદ), ચેક્સમાં અથવા તો બાટિકની જુદી જુદી ડિઝાઇન અને રંગોમાં ઉપલબ્ધ હોય છે. લુંગી સામાન્ય રીતે કોટન તૈયાર થતી હોય છે, પરંતુ લગ્ન વગેરે શુભપ્રસંગોએ પહેરાતી લુંગી સિલ્ક જેવા કીમતી વસ્ત્રોમાંથી પણ બનાવેલી હોય છે.

આપણા દેશમાં અન્ય વિવિધતાઓની સાથે સાથે વેશભૂષાની વિવિધતા પણ અનેરી છે. આપણે ત્યાં લોકો કમર નીચે ધોતી, પોતડી, પંચિયું, ચોયણી, પાઇજામો-પેન્ટ-પાટલુન, લેંઘો, ચડ્ડો, બર્મુડો, ટ્રાઉઝર્સ, ટ્રેકશૂટ, જિન્સ વગેરે જાતભાતનાં વસ્ત્રો પહેરતા હોય છે, પરંતુ આ બધામાં અનુકૂળતાની દૃષ્ટિએ લુંગી એક આગવું સ્થાન અને ઓળખ ધરાવે છે. 'ભગવદ્ ગોમંડળ'માં લુંગીની એક ટૂંકી અને લુંગી જેવી જ સરળ વ્યાખ્યા આપવામાં આવી છે, 'કાછડી વાળ્યા વગર કેડે વીંટવાનું વસ્ત્ર'. લુંગી મોટા ભાગે દરિયાકાંઠાના વિસ્તારો તેમજ ગરમ પ્રદેશોમાં વધારે પહેરવામાં આવે છે, કારણ કે ગરમી અને ભેજવાળા વાતાવરણમાં પરસેવો બહુ વળતો હોય ત્યાં પાયજામા-પેન્ટ માફક આવતાં નથી ત્યારે લુંગી સૌથી સાનુકૂળ વસ્ત્ર બની રહે છે. લુંગી પહેરીને વ્યક્તિ રિલેક્સ ફીલ કરી શકે છે અને એટલે જ ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગ જ નહીં ભદ્ર ગણાતા સમાજમાં પણ લોકો ઘરમાં લુંગી પહેરવાનું પસંદ કરે છે.

લુંગીનો ઇતિહાસ બહુ સ્પષ્ટ નથી, પરંતુ કહેવાય છે કે દક્ષિણ પૂર્વી દેશોમાંથી આવતાં વેપારીઓ અને ખલાસીઓ થકી આપણા દેશમાં લુંગીનું આગમન થયેલું. આપણા દેશમાં પહેલાં આંધ્ર પ્રદેશ અને પછી તામિલનાડુમાં છઠ્ઠી અને દસમી સદીમાં લુંગી પહેરવાનું શરૂ થયું હોવાનું મનાય છે. આંધ્ર અને તામિલનાડુ પછી ધીમે ધીમે કેરળ, બંગાળ (પશ્ચિમ બંગાળ અને આજના બાંગ્લાદેશ બન્નેમાં), ઓરિસા, આસામ, બિહાર, પંજાબ, ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર વગેરે રાજ્યોમાં પ્રસરી છે. હિમાલયન રાજ્યો અને ઠંડા પ્રદેશો સિવાય બધે લુંગી પહેરાય છે. અલબત્ત, દક્ષિણનાં રાજ્યોની જેમ લુંગી ઘર અને ઘરબહાર એટલે કે કામકાજી સ્થળોમાં પહેરાતી નથી, પણ નિરાંતના સમયે લુંગી પહેરવાનું અચૂક પસંદ કરાય છે.

આપણા દેશમાં લુંગી અલગ અલગ પ્રદેશ અને ભાષા પ્રમાણે જુદાં જુદાં નામે પણ ઓળખાય છે. મોટા ભાગે સારંગ અને ઇઝાર તરીકે જાણીતી છે, છતાં દ. ભારતમાં ક્યાંક ફણેક પણ કહેવાય છે. મલયાલમમાં તેના માટે મુંડુ શબ્દ છે, બંગાળમાં ધુતી કે ધોતી, તામિલમાં વેષ્ટી, તેલુગુમાં પંચા, કન્નડમાં પન્ચે જ્યારે પંજાબમાં તેના માટે ચદ્રા શબ્દ વપરાય છે. ભારત ઉપરાંત દક્ષિણ પૂર્વી દેશો અને આફ્રિકન દેશોમાં પણ લુંગીની લોકપ્રિયતા બરકરાર છે.

લુંગી એ માત્ર પહેરવેશ નથી પણ પ્રતીક તરીકે પણ જાણીતી છે. તમને મહાત્મા ગાંધીનો દક્ષિણ આફ્રિકાની પેલી તસવીર યાદ છે, જેમાં તેમણે પહેલી વાર પોતાના વાળ જાતે કાપ્યા હતા અને વિદેશી પહેરવેશનો ત્યાગ કરીને સ્વદેશી વેશભૂષા અપનાવી હતી, એ વખતે ગાંધીજીએ સફેદ ઝભ્ભાની નીચે સફેદ લુંગી વીંટાળી હતી. આમ, તેને ભારતીયની ઓળખ બનવાનું બહુમાન પણ મળેલું છે તો બીજી તરફ મુંબઈ-મહારાષ્ટ્રમાં બાળ ઠાકરેએ જ્યારે દક્ષિણ ભારતીયોને રંજાડવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે 'લુંગી ભગાવો, પુંગી બજાવો' એવું ઝેરી સૂત્ર આપેલું! આમ, લુંગી દ્વેષભાવનો પણ ભોગ બની ચૂકી છે.

બર્મુડાબ્રાંડ નવી પેઢીમાં લુંગીનું ચલણ ઘટયું છે, છતાં પણ લુંગી ડાન્સમાં ઘેલા થયેલા યુવાનો કદાચ લુંગી તરફ પાછા વળી શકે છે. યે આરામ કા મામલા હૈ!        

(સૌજન્યઃ 'સમય-સંકેત', સંસ્કાર પૂર્તિ, "સંદેશ", Aug 31, 2013)

divyeshvyas.amd@gmail.com

Category :- Opinion Online / Opinion

છબિ-દર્શન [તિર્યકી]

હિમાંશી શેલત
03-09-2013

એક સંસ્કાર નગરીમાં, એક સુંદર સવારે, અને એક રમણીય, અાહ્લાદક, ઉજ્જવલ અને ભવ્ય ભાવિનો સંકેત અાપતું દૃશ્ય દીઠું. અામ તો એ દૃશ્ય નહીં, સ્વયં કાવ્ય હતું, એક ખળખળ વહેતું ગીત, એક રેશમી મુલાયમ ગઝલ, એક નાટ્યાત્મક અછાંદસ, એક પ્રેરક મહાકાવ્ય, એક …

ઊભા રહો, તમે કોઈ ગઝલસંગ્રહના લોકાપર્ણમાં ગયેલા ?

ના, કેમ ?

તો નક્કી સુગમ સંગીતના કાર્યક્રમના સંચાલકને સાંભળ્યા હશે.

ના, ભ’ઈ ના, એવું કંઈ નથી. હું તો માત્ર એક સાધારણ અને અનુપમ દૃશ્ય વિશે તમને માહિતી અાપતો હતો.

તમે જે ભાષા વાપરી એવી મેં તમારી પાસેથી ભાગ્યે જ સાંભળી છે, તેથી થયું કે તમે કશા સંમોહન હેઠળ હશો, કોઈ જાદુઈ પ્રભાવ જેવું.

તમે અામ તો સાચા કહેવાવ. હું હચમચી ગયો છું, ભીંજાઈ ગયો છું. તમને એ દૃશ્ય અાલેખી દેખાડું.

ઈર્શાદ … થાવા દ્યો.

જે નગરીની વાત કરી રહ્યો છું તે નગરીનાં બાળકો પાસે નવલાં દફતરો હતાં. અા પ્રદેશમાં કોઈ પાસે એવાં દફતર જોયાં નથી અમે.

નવલાં એટલે યુ મીન નવાં નક્કોર ? તો ભલા માણસ, નિશાળો ખૂલે ત્યારે ચિલ્લર પાર્ટી નવાં દફતરો લઈને જ જાય, અા તો જૂનો રિવાજ છે !

બિલકુલ કલ્પનાવિહીન, કોરાભઠ્ઠ અને મંદગતિ છો તમે. અા દફતરો માત્ર નવાં જ નહીં, નવીન ચિત્રોવાળાં હતાં.

કેવાં ચિત્રો ? બાળકોને ગમે એવાં કોઈ પ્રાણીપાત્રો કે ફૂલપત્તી કે એવું હશે, એમાં નવું શું ?

ફરી ઠોકર ખાધીને ? ચિત્રોની કલ્પના કરવાનું તમારું ગજું નથી. એ માટે મહાબલિ, મહાપ્રાણ વ્યક્તિ જરૂરી.

તે તમે બોલો, અમે જે છીએ તે, તમે તો દમદાર છો !

દફતર પર અાપણા પ્રિય મુખ્યમંત્રી અને અાપણને જે પ્રિય હતા તેવા વડા પ્રધાન સોહે છે, સાથસાથ ને અડખેપડખે.

ના હોય, અાટલું બધું ના હોય, નાનાં ભૂળકાંઅોને અાવી છબિઅોનું અાકર્ષણ હોય ? એ તો દફતર જોઈને જ ડરશે, કે અા નવા સાહેબો વળી …

ન માનતા હો તો ચાલો મારી સાથે, સંસ્કારનગરીની શાળા નંબર વન, કે ટુ, કે થ્રીમાં. ટેણિયાઅોનાં દફતર પર તમારી સગ્ગી અાંખે જોઈ લ્યો અા મહાનુભાવોને !

એટલે અા દફતરો બજારમાં મળે ? વેચાતાં ?

ના મિત્ર, કેવળ શાળા પ્રવેશોત્સવ અને કન્યા કેળવણી કાર્યક્રમ હેઠળ જ અા દુર્લભ દફતરો સુલભ થવાનાં. છે તમારા પરિવારમાં કોઈ પ્રવેશોત્સુક બાળ કે બાળા ?

નસીબદાર છું કે બધાંયે ભણી પરવાર્યાં. બાકી અાપણા જમાનામાં ક્યાં પ્રવેશોત્સવ હતા ? તો યે મેટૃિક-પાસનો છાકો પડી જતો. શું ફાંકડું અંગ્રેજી બોલતા ને લખતા અાપણા વખતમાં ! અા તો ભણવાને નામે અાટલી કૂદાકૂદને ધમાધમ, પણ દળીદળીને કૂલડીમાં ! અાપણે કેળવણીનું તો …

બોલતા જ નહીં. બધાં વરસ અાખું કેટલો પરસેવો પાડે છે તે ખબર છે ? કેટલા તો ઉત્સવો કરે છે ભેગાં થઈને !

તોયે ભણી પરવારેલાંઅોને તો જોયાં છે ને ? ચાર વાક્ય માતૃભાષામાંયે બોલતાંયે તતપપ અને અંગ્રેજી તો લખી વાળ્યું પૂરેપૂરું. વાંચે શું ધૂળ ને પથરાં ?

તે નહીં વાંચે તો કંઈ નહીં, વહેવાર શીખશે. પલોટાશે એટલે કાબેલ થઈ જશે. વિજયને વરશે.

શેમાં કાબેલ ? વખાણ કરવામાં ? પોતાને સ્થાપિત કરવામાં ?

એમાં ખોટું શું ? બધાંને માર્કેટિંગનું ભૂત વળગ્યું છે, અને કોઈ ભૂવાને એ ગાંઠવાનું નથી. સર્વત્ર તમે જ તમે. રજૂ થાવ, છવાઈ જાવ, અાક્રોશથી ખાબકો, ભોંય ફાડીને નીકળો, ખૂણે ખાંચરે, અહીં ત્યાં, જળમાં, હવામાં, સમાચારમાં.

તે અાપણે કંઈ સર્વવ્યાપ્ત, સર્વશક્તિમાન છીએ ?

લો, અાટલીયે ખબર નથી તમને શું ? છીએ જ તો !

(સદ્દભાગ્ય : “નિરીક્ષક”, 01 જુલાઈ 2013, પૃ. 24)

Category :- Opinion Online / Opinion